Shloka 30

वैदूर्यदण्डांश्व शुभान्‌ पतितानड्कुशान्‌ भुवि । बद्धा: सादिभुजाग्रेषु सुवर्णविकृता: कशा:,“जिनमें वैदूर्यमणिके डंडे लगे हुए हैं, ऐसे बहुत-से सुन्दर अंकुश पृथ्वीपर पड़े हैं। सवारोंके हाथोंमें सटे हुए कितने ही सुवर्णनिर्मित कोड़े कटकर गिरे हैं

sañjaya uvāca

vaidūryadaṇḍāṁś ca śubhān patitān aṅkuśān bhuvi |

baddhāḥ sādibhuja-agreṣu suvarṇa-vikṛtāḥ kaśāḥ ||

សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «លើដីមានអង្គុសជាច្រើនដ៏ស្រស់ស្អាត ដងបំពាក់ដោយមណីវៃទូរ្យ។ ហើយមានកន្ទុយសេះធ្វើពីមាសជាច្រើន—ដែលធ្លាប់កាន់ជិតដៃអ្នកជិះ—ត្រូវកាត់ផ្តាច់ហើយធ្លាក់ចុះ។ ទិដ្ឋភាពនោះបង្ហាញថា ឧបករណ៍នៃការគ្រប់គ្រង និងបញ្ជាក្នុងសង្គ្រាម ក៏ត្រូវបាក់បែកផងដែរ ជាសញ្ញានៃការរលំរលាយនៃសណ្តាប់ធ្នាប់មធ្យមភាពក្នុងអំពើហិង្សា។»

वैदूर्यदण्डान्bâtons/shafts of vaidūrya (cat’s-eye gem)
वैदूर्यदण्डान्:
Karma
TypeNoun
Rootवैदूर्यदण्ड
FormMasculine, Accusative, Plural
अंश्वrays; (here likely: pieces/shafts—text uncertain)
अंश्व:
Karma
TypeNoun
Rootअंशु
FormMasculine, Accusative, Plural
शुभान्beautiful, auspicious
शुभान्:
Karma
TypeAdjective
Rootशुभ
FormMasculine, Accusative, Plural
पतितान्fallen
पतितान्:
Karma
TypeAdjective
Rootपतित
FormMasculine, Accusative, Plural
अङ्कुशान्goads (elephant-goads)
अङ्कुशान्:
Karma
TypeNoun
Rootअङ्कुश
FormMasculine, Accusative, Plural
भुविon the ground
भुवि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभू
FormFeminine, Locative, Singular
बद्धाःfastened, attached
बद्धाः:
Karta
TypeAdjective
Rootबद्ध
FormFeminine, Nominative, Plural
सादिभुजाग्रेषुon the forearms/hands of the riders (lit. at the ends of the arms of the mounted)
सादिभुजाग्रेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसादिभुजाग्र
FormNeuter, Locative, Plural
सुवर्णविकृताःmade/formed of gold
सुवर्णविकृताः:
Karta
TypeAdjective
Rootसुवर्णविकृत
FormFeminine, Nominative, Plural
कशाःwhips
कशाः:
Karta
TypeNoun
Rootकशा
FormFeminine, Nominative, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
A
aṅkuśa (goad)
K
kaśā (whip)
V
vaidūrya (gem)
S
suvarṇa (gold)
B
bhuvi (the ground/earth)

Educational Q&A

The verse underscores the fragility of worldly power and control: even the tools meant to direct and restrain (goads and whips) are shattered in war, suggesting how violence dissolves order and mastery.

Sañjaya describes the battlefield aftermath: ornate goads with gem-studded handles and gold-made whips that had been in riders’ hands are now cut off and lying on the ground, indicating intense fighting and the fall of charioteers/horsemen.