Adhyaya 92
द्रोणपर्व — द्विनवति-तमोऽध्यायः (Sātyaki Pressed by Kauravas; Duryodhana and Kṛtavarmā Engagements)
Upa-parva: Sātyaki–Kṛtavarmā–Duryodhana Saṅgrāma (Strategic Engagement Sequence)
Saṃjaya reports that multiple Kaurava prahāriṇas shower Yuyudhāna (Sātyaki/Śaineya) with volleys; Droṇa and several of Dhṛtarāṣṭra’s sons strike him with specified counts of arrows. Sātyaki answers with precise counter-hits against named opponents, demonstrating controlled retaliation under saturation fire. A focused exchange develops between Sātyaki and Duryodhana: Kṛṣṇa (Mādhava) intervenes tactically by severing Duryodhana’s bow; Sātyaki further degrades the chariot system by felling the banner, horses, and charioteer, forcing Duryodhana to flee and mount Citrasena’s vehicle. The battlefield reacts with alarm at the sight of the king being ‘grasped’ by Sātyaki, prompting Kṛtavarmā’s rapid arrival. A new duel ensues: Kṛtavarmā and Sātyaki trade dense missile fire; Sātyaki escalates with a decisive shaft that pierces armor and drops Kṛtavarmā into the chariot, after which Sātyaki breaks through the formation and advances, while Kṛtavarmā regains composure, takes up another bow, and resumes defensive resistance against the Pāṇḍavas.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, संजय से व्याकुल होकर पूछते हैं—जब किरीटधारी अर्जुन ने अग्रभाग में सेना को तोड़ डाला और वीर मारे जा रहे थे, तब मेरे पुत्रों की क्या दशा हुई? क्या वे द्रोण के आश्रय में ‘शकटव्यूह’ के दुर्ग-सा घेरे में टिके रहे? → संजय वर्णन करते हैं कि अर्जुन के प्रचण्ड प्रहार से कौरव-बल हतवीर, हतोत्साह और पलायन-प्रवृत्त हो उठा। गाण्डीव से छूटे असंख्य तीक्ष्ण बाण हाथियों के अंग-प्रत्यंग में धँसते हैं; रणभूमि रथों के टूटे उपकरणों, ध्वस्त पहियों और गिरे क्षत्रियों से भयावह हो जाती है। अर्जुन धनुष को मण्डलाकार घुमाते हुए मानो नृत्य करता दिखता है—एक ही प्रवाह में संधान, आकर्षण और विमोचन की गति से शत्रु-पंक्तियाँ छिन्न-भिन्न होती जाती हैं। → अर्जुन की बाण-वृष्टि से हाथी-सेना और रथ-दल में हाहाकार मचता है; ‘आराव’ करते हुए घायल गज और सैनिक पीछे हटते हैं। इसी चरम क्षण में दुःशासन स्वयं शरार्दित और त्रस्त होकर, अपनी सेना सहित, त्राण की खोज में द्रोण को ‘रक्षक’ मानते हुए शकटव्यूह की ओर भागता है। → कौरव अग्रभाग का मनोबल टूट जाता है—रणभूमि पर कौरव-सेना की पराजय और अव्यवस्था स्पष्ट हो जाती है। अर्जुन का दबाव इतना तीव्र है कि शत्रु-समूह संगठित प्रतिरोध छोड़कर व्यूह-आश्रय और पलायन के बीच झूलने लगता है। → दुःशासन द्रोण के निकट शकटव्यूह में शरण लेता है—अब प्रश्न यह है कि क्या द्रोण का व्यूह अर्जुन की गति को रोक पाएगा, या अर्जुन इस दुर्ग-रचना को भी भेदकर आगे बढ़ेगा?
Shlokas
Verse 1
अफड-४#--का+ नवतितमो< ध्याय: अर्जुनके बाणोंसे हताहत होकर सेनासहित दुःशासनका पलायन धृतराष्ट उवाच तस्मिन् प्रभग्ने सैन्याग्रे वध्यमाने किरीटिना । के तु तत्र रणे वीरा:ः प्रत्युदीयुर्धनंजयम्
ធൃതរाष्ट्रបាននិយាយ៖ «នៅពេលកងទ័ពមុខស្របនោះត្រូវបានបំបែកខ្ទេច ហើយកំពុងត្រូវអរជុនពាក់មកុដវាយកាប់សម្លាប់ តើវីរបុរសណាខ្លះនៅទីនោះលើសមរភូមិ បានចេញមុខទៅប្រឈមមុខធនញ្ជយ?»
Verse 2
आहोस्विच्छकटबव्यूहं प्रविष्टा मोघनिश्चया: । द्रोणमाश्रित्य तिष्ठन्तं प्राकारमकुतो भयम्
ធృతរાષ્ટ્રបាននិយាយ៖ «ឬក៏ពួកគេ—ពេលការសម្រេចចិត្តរបស់ខ្លួនក្លាយជាឥតប្រយោជន៍—បានចូលទៅក្នុងទម្រង់យុទ្ធសាស្ត្រដូចរទេះ ដោយមិនភ័យខ្លាច ដោយយកទ្រូណាចារ្យជាទីពឹង ដែលឈរមាំមួនដូចជាបន្ទាយ?»
Verse 3
संजय उवाच तथार्जुनेन सम्भग्ने तस्मिंस्तव बलेडनघ । हतवीरे हतोत्साहे पलायनकृतक्षणे
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ព្រះមហាក្សត្រដ៏បរិសុទ្ធ! ពេលកូនឥន្ទ្រៈ អរជុន បានបំបែកកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គតាមដែលបាននិយាយមក—សម្លាប់វីរបុរសទាំងឡាយ បំបាក់ស្មារតី និងធ្វើឲ្យពួកគេត្រឹមតែស្វែងរកឱកាសរត់គេច—ក្រោមការបាញ់ប្រហារមិនឈប់ឈរនៃព្រួញដ៏ល្អឥតខ្ចោះរបស់គាត់ នៅពេលនោះលើសមរភូមិ គ្មាននរណាម្នាក់អាចសូម្បីតែយកភ្នែកឡើងមើលទៅកាន់អរជុន ដើម្បីប្រឈមមុខបានឡើយ។»
Verse 4
पाकशासनिनाभीक्षणं वध्यमाने शरोत्तमै: | नतत्र वक्चित् संग्रामे शशाकार्जुनमी क्षितुम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ពេលអర్జុន កូនរបស់បាកសាសន (ឥន្ទ្រ) បាញ់ពួកគេម្តងហើយម្តងទៀតដោយព្រួញល្អឥតខ្ចោះ នោះនៅក្នុងសមរភូមិនោះ គ្មាននរណាម្នាក់ហ៊ានលើកភ្នែកមើលអర్జុនឡើយ។ កម្លាំងអស្ចារ្យដ៏លើសលប់បានបំបាក់ស្មារតីទ័ព—ពេលភ័យ និងភាពច្របូកច្របល់គ្របដណ្ដប់ សូម្បីតែភារកិច្ចអ្នកចម្បាំងក្នុងការឈរជាប់ទី និងប្រឈមមុខសត្រូវ ក៏មិនអាចធ្វើបាន។
Verse 5
ततस्तव सुतो राजन् दृष्टवा सैन्यं तथागतम् | दुःशासनो भशं क्ुद्धों युद्धायार्जुनमभ्यगात्,राजन! सेनाकी वह दुरवस्था देखकर आपके पुत्र दुःशासनको बड़ा क्रोध हुआ और वह युद्धके लिये अर्जुनके सामने जा पहुँचा
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ព្រះមហាក្សត្រ! ឃើញកងទ័ពស្ថិតក្នុងសភាពដូច្នោះ កូនរបស់ព្រះអង្គ ឌុះសាសន ត្រូវកំហឹងដ៏ខ្លាំងក្លាគ្របដណ្ដប់ ហើយបានចូលទៅរកអర్జុន ដើម្បីប្រយុទ្ធ។
Verse 6
स काजञ्चनविचित्रेण कवचेन समावृत: । जाम्बूनदशिरस्त्राण: शूरस्तीव्रपराक्रम:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ គេបានគ្របខ្លួនដោយអាវពាសដែកដ៏វិចិត្រល្អ ប្រកបដោយលម្អមាស; លើក្បាលមានមួកដែកធ្វើពីមាសជាំបូនដ (Jāmbūnada) ភ្លឺរលោង។ ដូច្នេះត្រៀមខ្លួនរួច គេឈរចេញមុខជាវីរបុរសមានកម្លាំងប្រយុទ្ធដ៏សាហាវ និងមិនអាចទប់ទល់បាន។
Verse 7
नागानीकेन महता ग्रसन्निव महीमिमाम् | दुःशासनो महाराज सव्यसाचिनमावृणोत्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រះមហាក្សត្រ! ដោយកងដំរីដ៏ធំមហិមា ឌុះសាសន បានព័ទ្ធជុំវិញ សាវ្យសាចិន (អర్జុន) ដូចជាមានបំណងលេប吞ផែនដីទាំងមូល។
Verse 8
ह्रादेन गजघण्टानां शड्खानां निनदेन च । ज्याक्षेपनिनदैश्वैव विरावेण च दन्तिनाम्
ដីធ្លី ទិសទាំងឡាយ និងមេឃទាំងមូល បានរំពងឡើងដោយសំឡេងកណ្តឹងដំរី សំឡេងស័ង្ខ សំឡេងខ្សែធ្នូតឹង និងសំឡេងគ្រហឹមរបស់ដំរីរាជ។ នៅពេលនោះ ឌុះសាសន ក្លាយជាអ្នកគួរឱ្យខ្លាច និងសាហាវយ៉ាងខ្លាំង ដូចជាភាពភ័យរន្ធត់បានកើនឡើងជាបន្តបន្ទាប់។
Verse 9
भूर्दिशश्वान्तरिक्षं च शब्देनासीत् समावृतम् । स मुहूर्त प्रतिभयो दारुण: समपद्यत
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ផែនដី ទិសទាំងឡាយ និងអាកាសកណ្ដាល ត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយសំឡេងរំពងដ៏ខ្លាំង។ មួយភ្លែតនោះ ទិដ្ឋភាពក្លាយជាគួរភ័យ—សាហាវ និងរន្ធត់—ពេញដោយសំឡេងសង្គ្រាម៖ កណ្ដឹងលើដំរី សូរស័ង្ខ សូរខ្សែធ្នូ និងសូរដំរីធំៗហ៊ោរ។ នៅពេលនោះ ទុស្សាសនៈក៏ក្លាយជាអ្នកគួរភ័យ និងសាហាវយ៉ាងខ្លាំង សម្រាប់រយៈពេលខ្លី។
Verse 10
तान् दृष्टवा पततस्तृूणमड्कुशैरभिचोदितान् । व्यालम्बहस्तान् संरब्धान् सपक्षानिव पर्वतान्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ឃើញដំរីទាំងនោះរត់មកយ៉ាងលឿន—ត្រូវមហាវត់បញ្ជូនដោយអង្គុស សូងលើកខ្ពស់ និងពេញដោយកំហឹង ដូចភ្នំមានស្លាប—អర్జុន អ្នកក្លាហានដូចសីហៈក្នុងចំណោមមនុស្ស បានបន្លឺសីហនាទយ៉ាងខ្លាំង ហើយដោយមិនភ័យខ្លាច បានបាញ់ព្រួញកម្ទេចកងដំរីសត្រូវនោះ។
Verse 11
सिंहनादेन महता नरसिंहो धनंजय: । गजानीकममित्राणामभीतो व्यधमच्छरै:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដោយសីហនាទដ៏ធំ អ្នកដូចសីហៈក្នុងចំណោមមនុស្ស គឺធនញ្ជយ (អర్జុន) បានវាយប្រហារកងដំរីសត្រូវដោយព្រួញ ដោយមិនភ័យខ្លាច។ ឃើញដំរីធំៗមានទង់ សូងលើកខ្ពស់ ត្រូវមហាវត់បញ្ជូនដោយអង្គុស ហើយរត់មកដោយកំហឹងដូចភ្នំមានស្លាប អర్జុនបានឆ្លើយតបដោយសេចក្តីក្លាហានមិនរអាក់រអួល ហើយបំផ្លាញកង «គជសេនា» នោះ។
Verse 12
महोर्मिणमिवोद्धूतं श्वसनेन महार्णवम् । किरीटी तद् गजानीकं प्राविशन््मकरो यथा,वायुद्वारा ऊपर उठाये हुए ऊँची-ऊँची तरंगोंसे युक्त महासागरके समान उस गजसैन्यमें किरीटधारी अर्जुनने मकरके समान प्रवेश किया
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ កងដំរីនោះរលកឡើងដូចមហាសមុទ្រដ៏ធំ មានរលកខ្ពស់ៗត្រូវខ្យល់បក់លើកឡើង។ ចូលទៅក្នុងមហាសមុទ្រនៃដំរីនោះ អర్జុនអ្នកពាក់មកុដ បានចូលជ្រៀតដូច «មகர» លោតចូលសមុទ្រ—មិនរអាក់រអួល យកកាតព្វកិច្ចជាគោល ទោះនៅកណ្ដាលហិង្សានៃសង្គ្រាមក៏ដោយ។
Verse 13
काष्ठातीत इवादित्य: प्रतपन् स युगक्षये । ददृशे दिक्षु सर्वासु पार्थ: परपुरंजय:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ នៅចុងកាលយុគ សូរិយទេវហាក់ដូចឆេះក្តៅលើសព្រំដែនទាំងអស់; ដូច្នោះដែរ អర్జុន កូនព្រឹថា អ្នកឈ្នះទីក្រុងរឹងមាំរបស់សត្រូវ ត្រូវបានឃើញនៅគ្រប់ទិស បង្ហាញអំណាចក្លាហានឥតកំណត់ ឆ្លុះពេញទាំងមូល។
Verse 14
खुरशब्देन चाश्वानां नेमिघोषेण तेन च । तेन चोत्कृष्टशब्देन ज्यानिनादेन तेन च
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដោយសំឡេងក្រហឹមក្រហោងនៃក្រចកសេះ ដោយសំឡេងរអ៊ូររអាក់នៃកង់រថ ដោយសំឡេងហ៊ោហៅសង្គ្រាមដ៏ខ្លាំង និងដោយសំឡេងខ្សែធ្នូតឹងត្រែង—ក្នុងសូរស័ព្ទសង្គ្រាមដ៏លើសលប់នោះ មនុស្សជាច្រើនត្រូវភ័យស្លន់ស្លោ និងច្របូកច្របល់។ ពេលនោះ អរជុន សវ្យសាចី បានបំបែកពួកគេដោយព្រួញដ៏គួរឱ្យខ្លាច ដូចពស់ពិស។
Verse 15
नानावादित्रशब्देन पाज्चजन्यस्वनेन च । देवदत्तस्य घोषेण गाण्डीवनिनदेन च
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ក្នុងសូរស័ព្ទនៃវាយនភណ្ឌនានា ជាមួយនឹងសំឡេងហ៊ោរបស់ បាញ្ចជន្យ (Pāñcajanya) សំឡេងជ្រៅធ្ងន់នៃស័ង្ខ ឌេវទត្ត (Devadatta) និងសំឡេងកង្វក់កង្វាយនៃធ្នូ គណ្ឌីវ (Gāṇḍīva) បានកើតឡើងជាសូរស័ព្ទគួរឱ្យខ្លាច បំបាក់កម្លាំងរត់របស់សត្រូវ។ មនុស្ស និងដំរី ល្បឿនត្រូវទប់ស្កាត់ ហើយសន្លប់ដោយភ័យ; បន្ទាប់មក អរជុន សវ្យសាចី មេធ្នូដៃទាំងពីរ បានបំបែកពួកគេដោយព្រួញដ៏សាហាវ ដូចពស់ពិស។
Verse 16
मन्दवेगा नरा नागा बभूवुस्ते विचेतस: । शरैराशीविषस्पर्श्निर्भिन्ना: सव्यसाचिना
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ មនុស្ស និងដំរីទាំងនោះ ល្បឿនក៏យឺត ហើយស្មារតីក៏រលត់; ត្រូវបាន សវ្យសាចី បំបែកដោយព្រួញដែលសាហាវ ដូចការប៉ះពាល់របស់ពស់ពិស។
Verse 17
ते गजा विशिखैस्ती&णैर्युधि गाण्डीवचोदितै: । अनेकशतसाहसी: सर्वाज्भिषु समर्पिता:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ក្នុងសង្គ្រាមនោះ ដំរីទាំងនោះត្រូវបានព្រួញមុតៗ ដែលបាញ់ចេញពី គណ្ឌីវ បុកចំ។ សូម្បីតែអ្នកក្លាហាន—អ្នកដែលមានស្នាដៃរាប់រយ—ក៏ត្រូវបានប្រគល់ទៅកាន់ការបំផ្លាញទាំងស្រុង ដោយត្រូវលើកលែងមិនបានពីការវាយប្រហារនោះ។
Verse 18
गाण्डीव धनुषद्वारा चलाये हुए लाखों तीखे बाण युद्ध-स्थलमें खड़े हुए उन हाथियोंके सम्पूर्ण अंगोंमें बिंध गये थे ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រួញមុតរាប់លាន ដែលបាញ់ចេញដោយធ្នូ គណ្ឌីវ បានចាក់ជ្រៀតចូលគ្រប់អវយវៈនៃដំរីទាំងនោះ ដែលឈរនៅលើសមរភូមិ។ ត្រូវបានអ្នកពាក់មកុដ (អរជុន) សម្លាប់ ពួកវាបានស្រែកហ៊ោដ៏គួរឱ្យខ្លាច ហើយដួលរលំលើដីម្តងហើយម្តងទៀត ដូចភ្នំដែលត្រូវកាត់ស្លាប។
Verse 19
अपरे दन्तवेष्टेषु कुम्भेषु च कटेषु च । शरै: समर्पिता नागा: क्रौज्चवद् व्यनदन् मुहुः
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដំរីអធិរាជខ្លះទៀត ត្រូវព្រួញចាក់ប៉ះបបូរមាត់ក្រោម ត្រង់សៀត (តំបន់ក្បាល) និងថ្ពាល់ ហើយបានស្រែកគំហុកដោយទុក្ខវេទនា ម្តងហើយម្តងទៀត ដូចសម្លេងបក្សីក្រោញ្ច—ជារូបភាពបង្ហាញពីទុក្ខវេទនាមិនឈប់ឈរដែលសង្គ្រាមបានបញ្ចេញ។
Verse 20
गजस्कन्धगतानां च पुरुषाणां किरीटिना । छिद्यन्ते चोत्तमाड़ानि भल्लै: संनतपर्वभि:,किरीटधारी अर्जुन झुकी हुई गाँठवाले भलल नामक बाणोंद्वारा हाथीकी पीठपर बैठे हुए पुरुषोंके मस्तक भी धड़ाधड़ काटते जा रहे थे
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ អរជុន ពាក់មួកសិរីមានកំពូល (គិរីត) បានកាត់ក្បាលអ្នកយុទ្ធដែលអង្គុយលើខ្នងដំរីជាបន្តបន្ទាប់ ដោយព្រួញ «ភល្ល» ដែលមានចំណុចសន្លាក់កោង បង្ហាញសិល្បៈយុទ្ធដ៏មិនឈប់ឈរ ក្នុងសីលធម៌ងងឹតនៃការសម្លាប់លើសមរភូមិ។
Verse 21
सकुण्डलानां पततां शिरसां धरणीतले । पद्मानामिव संघातै: पार्थश्चक्रे निवेदनम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ លើដី ក្បាលដែលធ្លាក់ចុះ—នៅតែពាក់ក្រវិល—មើលទៅដូចជាគំនរផ្កាឈូក។ ហាក់ដូចអរជុន ដោយការកាប់ទម្លាក់ក្បាលទាំងនោះ បានថ្វាយដល់ផែនដីជាគំនរផ្កាឈូកជាបូជា។
Verse 22
यन्त्रबद्धा विकवचा व्रणार्ता रुधिरोक्षिता: । भ्रमत्सु युधि नागेषु मनुष्या विललम्बिरे
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ក្នុងសមរភូមិនោះ មនុស្ស—ដូចជាត្រូវចងជាប់ដោយយន្តការ—គ្មានអាវុធការពារ ត្រូវរបួសឈឺចាប់ និងស្រោចដោយឈាម បានព្យួរខ្លួនដោយអស់សង្ឃឹមលើដំរី ខណៈដំរីទាំងនោះវិលវង់រត់រំកិលទៅមក។
Verse 23
युद्धके मैदानमें चक्कर काटते हुए हाथियोंपर बहुत-से मनुष्य इस प्रकार लटक रहे थे, मानो उन्हें किसी यन्त्रसे वहाँ जड़ दिया गया हो। उनके कवच नष्ट हो गये थे। वे घावसे पीड़ित और खूनसे लथपथ हो रहे थे ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ លើសមរភូមិ ខណៈដំរីវិលជុំទៅមក មនុស្សជាច្រើនបានព្យួរខ្លួនលើវា ដូចជាត្រូវយន្តការចាក់ជាប់នៅទីនោះ។ អាវការពាររបស់ពួកគេត្រូវបំផ្លាញ; ពួកគេរងរបួស ឈឺចាប់ និងស្រោចដោយឈាម។ ហើយខ្លះទៀត ត្រូវព្រួញតែមួយដែលបាញ់បានត្រឹមត្រូវ មានស្លាបល្អ ប៉ះទម្លុះ—ពីរឬបីនាក់ក្នុងពេលតែមួយ—ហើយធ្លាក់ចុះលើផែនដី។
Verse 24
अतिदिद्धाश्न नाराचैर्वमन्तो रुधिरं मुखै: । सारोहा न््यपतन् भूमौ द्रुमवन््त इवाचला:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ត្រូវព្រួញនារាចាវាយប៉ះម្តងហើយម្តងទៀត ដំរីជាច្រើនជាមួយអ្នកជិះ រងរបួសធ្ងន់ធ្ងរ ក្អួតឈាមចេញពីមាត់ ហើយដួលរលំលើផែនដី ដូចភ្នំមានដើមឈើគ្របដណ្តប់ត្រូវគេបំផ្លាញឲ្យរលំ។
Verse 25
मौर्वी ध्वजं धनुश्वैव युगमीषां तथैव च । रथिनां कुट्टयामास भल्लै: संनतपर्वभि:,तदनन्तर अर्जुनने झुकी हुई गाँठवाले भल्लोंद्वारा रथियोंकी प्रत्यंचा, ध्वजा, धनुष, जुआ तथा ईषादण्डके टुकड़े-टुकड़े कर डाले
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក អរជុន ដោយព្រួញក្បាលទូលាយដែលមានសន្លាក់កោង បានបំបែកជាបំណែកៗ ខ្សែធ្នូ ទង់ជ័យ ធ្នូ និងសូម្បីតែឈើចងយ៉ុក និងដំបងរទេះរបស់អ្នកប្រយុទ្ធលើរទេះ—ធ្វើឲ្យគេអសមត្ថភាពក្នុងការប្រយុទ្ធ និងចលនា នៅកណ្ដាលសមរភូមិ។
Verse 26
न संदधन् न चाकर्षन् न विमुज्चन् न चोद्वहन् । मण्डलेनैव धनुषा नृत्यन् पार्थ: सम दृश्यते
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ អរជុនមើលទៅដូចជាកំពុងរាំជុំវិញគ្រប់ទិស ដោយធ្នូរបស់គាត់វិលជារង្វង់ល្អឥតខ្ចោះ។ គ្មាននរណាម្នាក់អាចមើលឃើញថា គាត់ដាក់ព្រួញលើធ្នូពេលណា ទាញខ្សែពេលណា បាញ់ចេញពេលណា ឬដកចេញពីក្រឡុកពេលណា—លឿន និងជំនាញដល់ថ្នាក់នោះ ក្នុងសង្គ្រាមដ៏ត្រឹមត្រូវតែគួរឱ្យរន្ធត់នោះ។
Verse 27
अतिदिद्धाश्न नाराचैर्वमन्तो रुधिरं मुखै: । मुहूर्तान्न्यपतन्नन्ये वारणा वसुधातले,दो ही घड़ीमें और भी बहुत-से हाथी नाराचोंकी मारसे अत्यन्त क्षत-विक्षत होकर मुँहसे रक्त वमन करते हुए धरतीपर लोटने लगे
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ត្រូវព្រួញនារាចាដ៏មុតស្រួចកាត់បំបែក រហែកខ្ទេចខ្ទី ដំរីជាច្រើនទៀត ក្អួតឈាមចេញពីមាត់ ហើយដួលរលំលើផែនដីក្នុងពេលខ្លីមួយ»។
Verse 28
उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्तत:ः । अदृश्यन्त महाराज तस्मिन् परमसंकुले,महाराज! उस अत्यन्त भयानक युद्धमें चारों ओर असंख्य कबन्ध (धड़) उठे दिखायी देते थे
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ព្រះមហាក្សត្រ! ក្នុងសង្គ្រាមដ៏ច្របូកច្របល់ និងគួរឱ្យខ្លាចនោះ មានដងខ្លួនគ្មានក្បាលរាប់មិនអស់ ត្រូវបានឃើញលេចឡើងគ្រប់ទិសទាំងអស់»។
Verse 29
सचापा: साड्गुलित्राणा: सखड्गा: साड्रदा रणे | अदृश्यन्त भूजाश्छिन्ना हेमाभरणभूषिता:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ នៅលើសមរភូមិ គេឃើញដៃដែលត្រូវកាត់ផ្តាច់—នៅតែតុបតែងដោយអលង្ការមាស—ធ្លាក់រាយប៉ាយជាមួយធ្នូ ការពារម្រាមដៃ ដាវ និងខ្សែពាក់ដៃ។ ទិដ្ឋភាពនោះបង្ហាញភាពឥតលំអៀងដ៏សាហាវនៃសង្គ្រាម៖ ទាំងវីរភាព និងទ្រព្យសម្បត្តិ សុទ្ធតែត្រូវក្លាយជាសំណល់គ្មានជីវិត នៅពេលធម៌រលាយទៅជាការសម្លាប់។
Verse 30
सूपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरै: । चक्रैविमथितैरक्षैर्भग्नैश्न बहुधा युगे
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ សមរភូមិនោះពោរពេញដោយរទេះសង្គ្រាមដែលបែកបាក់ជាចំណិតៗ—នៅតែមានគ្រឿងតុបតែងល្អៗ និងកន្លែងអង្គុយ បង្គោល និងខ្សែចងយូក; កង់ត្រូវបំផ្លាញ អ័ក្សត្រូវបុកបាក់ ហើយយូកបែកនៅជាច្រើនកន្លែង។ សំណល់ទាំងនេះលាយឡំជាមួយអាវុធដែលធ្លាក់ និងសញ្ញានៃការប្រយុទ្ធដ៏ហិង្សា ធ្វើឲ្យដីមើលទៅគួរភ័យខ្លាច—ជារូបភាពនៃការបំផ្លាញដោយសង្គ្រាម ដែលបង្ហាញសមត្ថភាព ប៉ុន្តែជីវិត និងរបៀបរៀបរយត្រូវរលាយបាត់ដោយមិនឈប់ឈរ។
Verse 31
चर्मचापधरैश्रैव व्यवकीर्णस्ततस्तत: । स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रै: पतितैश्न महाध्वजै:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ដីនោះត្រូវបានរាយប៉ាយគ្រប់ទីកន្លែងដោយយោធាដែលកាន់ខែល និងធ្នូ; ហើយក៏ពោរពេញដោយកម្រងផ្កា អលង្ការ សម្លៀកបំពាក់ និងទង់ធំៗដែលធ្លាក់ចុះ។ ទិដ្ឋភាពនោះបញ្ជាក់តម្លៃសីលធម៌នៃសង្គ្រាម—ភាពរុងរឿង និងអត្តសញ្ញាណត្រូវក្លាយជាវត្ថុរាយប៉ាយ—ធ្វើឲ្យសមរភូមិគួរភ័យខ្លាចក្នុងការមើលឃើញ។
Verse 32
निहतैववरिणैरश्रैः क्षत्रियैश्न निपातितै: । अदृश्यत मही तत्र दारुणप्रतिदर्शना
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ នៅទីនោះ ដីមើលទៅគួរភ័យខ្លាច ដូចជាត្រូវវាយប្រហារដោយភ្លៀងអាវុធ និងដោយក្សត្រិយៈដែលដួលរលំ។ សមរភូមិពោរពេញដោយរទេះសង្គ្រាមបែកបាក់—មានទាំងគ្រឿងតុបតែងល្អៗ កន្លែងអង្គុយ បង្គោល ខ្សែចង និងកង់—អ័ក្សបាក់ យូកបែក ហើយសំណល់រាយប៉ាយគ្រប់ទិស ដោយនៅតែមានខែល និងធ្នូជាប់។ កម្រងផ្កា អលង្ការ សម្លៀកបំពាក់ និងទង់ធំៗធ្លាក់លើដី។ ដំរី និងសេះជាច្រើនត្រូវសម្លាប់ ហើយក្សត្រិយៈជាច្រើនក៏ត្រូវផ្តួលដែរ។ ដោយហេតុនេះទាំងអស់ ដីនោះមើលទៅសាហាវយ៉ាងខ្លាំង—ជារូបភាពនៃការបំផ្លាញដោយសង្គ្រាម និងតម្លៃសីលធម៌ដ៏ធ្ងន់នៃអំពើហិង្សា។
Verse 33
एवं दुःशासनबलं वध्यमानं किरीटिना । सम्प्राद्रवन्महाराज व्यथितं सहनायकम्,महाराज! इस प्रकार किरीटधारी अर्जुनकी मार खाकर अत्यन्त व्यथित हुई दुःशासनकी सेना अपने नायकसहित भाग चली
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ព្រះមហាក្សត្រ! ដូច្នេះ កងទ័ពរបស់ទុះសាសនៈ ដែលកំពុងត្រូវអర్జុនអ្នកពាក់មកុដកាត់សម្លាប់ បានរងការភ័យខ្លាចយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាមួយមេបញ្ជាការរបស់ខ្លួន ក៏បែកជួររត់គេចខ្លួនទៅ។ ក្នុងតក្កវិជ្ជាសីលធម៌នៃសមរភូមិ វាបង្ហាញថា ការឈ្លានពានរបស់មេដឹកនាំរលាយបាត់ នៅពេលជួបសមត្ថភាពលើសលប់ និងការតស៊ូមានវិន័យ ហើយការភ័យខ្លាចរាលដាលក្នុងកងទ័ព នៅពេលអ្នកការពាររបស់ពួកគេត្រូវវាយបំបាក់»។
Verse 34
ततो दुःशासनस्त्रस्त: सहानीक: शरार्दित: | द्रोणं त्रातारमाकाड्क्षन् शकटब्यूहमभ्यगात्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ទុះសាសនៈ—ភ័យខ្លាច កងទ័ពនៅជាមួយ ហើយរងទុក្ខដោយព្រួញ—ប្រាថ្នាឲ្យទ្រូណាចារ្យជាអ្នកការពារ បានចូលទៅក្នុងយុទ្ធវ្យូហៈ «សកដ» (រាងរទេះ)។
Verse 89
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें अर्जुनयुद्धविषयक नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដូច្នេះ ក្នុង «ស្រីមហាភារត» នៅក្នុងទ្រូណបវ៌—ក្នុងផ្នែកស្តីពីការសម្លាប់ជយទ្រថ—ជំពូកទី៨៩ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងសង្គ្រាមរបស់អర్జុន បានបញ្ចប់។
Verse 90
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुःशासनसैन्यपराभवे नवतितमो<ध्याय:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដូច្នេះ ក្នុង «ស្រីមហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ នៅក្នុងទ្រូណបវ៌ ក្នុងផ្នែកជយទ្រថវធបវ៌ ជំពូកទី៩០ ស្តីពីការបរាជ័យនៃកងទ័ពទុះសាសនៈ បានបញ្ចប់។
Frequently Asked Questions
The chapter stages the tension between collective targeting (many warriors concentrating on one) and the ideal of balanced contest; it also raises the question of proportional response when survival requires disabling an opponent’s mobility and signaling (banner, horses, charioteer) rather than only exchanging arrows.
Agency under constraint is emphasized: disciplined counter-action, prioritizing the immediate source of harm, and maintaining composure amid saturation pressure—illustrating how outcomes follow from methodical choices, not only from strength.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its significance is contextual—documenting how tactical interventions and targeted disablement can shift battlefield momentum, thereby clarifying the epic’s broader causal logic (karma-phala) within war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.