Adhyaya 90
द्रोणपर्व — अध्याय ९०: हार्दिक्यस्य पराक्रमः (Kṛtavarmā’s Stand against the Pāṇḍavas)
Upa-parva: Kṛtavarmā–Pāṇḍava-saṃgharṣa (Tactical Engagement Episode)
Sañjaya addresses Dhṛtarāṣṭra with a moral diagnosis: the present calamity is described as self-caused (ātmāparādha), intensified by partiality toward one’s sons, wavering commitment to dharma, and envy toward the Pāṇḍavas. He then transitions to war reporting, describing a severe, “deva–asura-like” engagement. As the Pandava forces advance—fronted by Bhīma—Kṛtavarmā (Hārdikya) single-handedly checks them, earning astonishment for preventing their breakthrough. A dense exchange of missiles follows: Bhīma and other leaders (including Sahadeva, Nakula, the Draupadeyas, Ghaṭotkaca, Dhṛṣṭadyumna, Virāṭa, Drupada, and Śikhaṇḍī) strike Kṛtavarmā; he counters by wounding key opponents and disrupting equipment. Bhīma’s thrown spear, described as blazing, is cut in two by Kṛtavarmā, after which Bhīma renews the fight with bow and arrows. Śikhaṇḍī’s weapon is severed; he attempts a sword attack that is also neutralized. Kṛtavarmā then presses Yājñaseni (Dhṛṣṭadyumna), heavily wounding him until he collapses on his chariot; Kaurava troops honor Kṛtavarmā’s performance. The chapter closes with Kṛtavarmā driving back the Pandava fighters under sustained arrow volleys, presenting a tactical reversal amid broader strategic decline.
Chapter Arc: शंख-नाद, वाद्यों की गर्जना और सेनाओं की व्यूह-रचना के बाद रणभूमि का आकाश ध्वनि से फटने लगता है—और उसी लोमहर्षक कोलाहल में ‘सव्यसाची’ अर्जुन का प्रकट होना युद्ध की दिशा बदल देने वाला संकेत बनता है। → कौरव-पक्ष आगे बढ़ता है तो अपशकुन साथ चलते हैं—घोर नाद करने वाले पशु, अशिव-दर्शन शिवाएँ, और मन में बैठता भय। इसी बीच अर्जुन, ‘नर-नारायण’ के अनुगामी, रथ पर आरूढ़ होकर गाण्डीव को झकझोरता है; दोनों सेनाएँ सिंहनाद, ताल-ठोंक और रणवाद्यों से उन्मत्त हो उठती हैं। → अर्जुन का युद्ध-प्रवेश सूर्य-उदय की तरह चमकता है—वह घोषणा-सा बन जाता है कि आज रण में धनंजय की असह्य शक्ति देखी जाएगी; और कौरव-वीर भी प्रतिज्ञा करते हैं कि वे गाण्डीवधारी को रोकेंगे, जैसे समुद्र को तट रोकता है। → अध्याय का अंत निर्णायक भिड़ंत की ‘स्थापना’ पर होता है—व्यूह बन चुका है, सेनाएँ आमने-सामने हैं, अर्जुन का क्रोध और तेज स्पष्ट है, और प्रतिरोध करने वाले कौरव-वीरों की चुनौती भी। → अगले क्षण किसका रथ किसके सामने आकर टकराएगा—अर्जुन का वेग व्यूह को चीर देगा या कौरव-प्रतिरोध उसे थाम लेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें कौरव-सेनाके व्यूहका निर्माणविषयक सतासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८७ ॥। ऑपन-- मा बछ। अकाल अष्टाशीतितमो<् ध्याय: कौरव-सेनाके लिये अपशकुन
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ឱ អ្នកមានកិត្តិយស! ពេលវ្យូហៈនៃកងកៅរាវត្រូវបានរៀបចំរួចរាល់ ហើយកងទ័ពឈរតាមជួរដោយរបៀបរៀងរាល់ នោះស្គរយុទ្ធត្រូវបានវាយ ធុងស្គរ និងម្រឹទង្គក៏លាន់ឮ។ ក្នុងសំឡេងរំភើបដ៏កក្រើកដែលបង្កើនក្តីក្លាហានរបស់វីរបុរស ការត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ការប្រយុទ្ធបានបង្ហាញច្បាស់—របៀបរៀងរាល់ខាងក្រៅលាក់បាំងរលកអារម្មណ៍ខាងក្នុង៖ ភ័យ កិត្តិយស និងការតាំងចិត្ត មុនពេលការសម្លាប់ចាប់ផ្តើម។
Verse 2
अनीकानां च संह्वादे वादित्राणां च निःस्वने । प्रध्मापितेषु शड्खेषु संनादे लोमहर्षणे
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ឱ អ្នកមានកិត្តិយស! ពេលកងទ័ពជិតស្និទ្ធគ្នាក្នុងវ្យូហៈ ហើយភាពចលាចលកើនឡើង—ក្នុងសំឡេងផ្លុំឧបករណ៍យុទ្ធ និងសូរស័ព្ទកក្រើករបស់វា—ពេលស័ង្ខត្រូវបានផ្លុំ ហើយសំឡេងដ៏រំភើបសក់ឈររីករាលដាលលើវាលសង្គ្រាម នោះសំឡេងរួមរបស់កងទ័ពបានហូរឡើងជាការកក្រើកយុទ្ធដ៏លើសលប់ ប្រាប់ថាការប្រយុទ្ធបានចាប់ផ្តើមដោយមិនអាចត្រឡប់ក្រោយបានទៀត។
Verse 3
अभिहारयत्सु शनकैर्भरतेषु युयुत्सुषु । रौद्रे मुहूर्तो सम्प्राप्ते सब्यसाची व्यदृश्यत
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ពេលវីរបុរសវង្សភរត ដែលប្រាថ្នាសង្គ្រាម ដើរទៅមុខយឺតៗក្នុងជួរយុទ្ធរបស់ខ្លួន ហើយពេលមហាមុហូរតដ៏សាហាវ និងអពមង្គលបានមកដល់ នោះសវ្យសាចី (អរជុន) បានបង្ហាញខ្លួនលើវាលសង្គ្រាម—លេចឡើងក្នុងភាពចលាចលកំពុងកើនឡើង ដែលជាសញ្ញានៃទម្ងន់ធ្ងន់ផ្លូវធម៌នៃសង្គ្រាម៖ ចលនាមានវិន័យ ការត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ហិង្សា និងការព្រឺព្រួចនៃការសម្លាប់ដែលជិតមកដល់។
Verse 4
बलानां वायसानां च पुरस्तात् सव्यसाचिन: । बहुलानि सहस्राणि प्राक्रीडंस्तत्र भारत,भारत! वहाँ सव्यसाची अर्जुनके सम्मुख आकाशमें कई हजार कौए और वायस क्रीडा करते हुए उड़ रहे थे
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ឱ ភារតៈ! នៅមុខសវ្យសាចិន (អរជុន) មានក្អែករាប់ពាន់កំពុងលេងល្បែង ហោះវិលវង់នៅលើមេឃ—ជាសញ្ញាអមង្គលកណ្ដាលសង្គ្រាម ប្រាប់ថាមរណភាពជិតមក និងការប្រមូលផលដ៏សាហាវនៃសមរភូមិកំពុងរង់ចាំ។
Verse 5
मृगाश्न घोरसंनादा: शिवाश्लाशिवदर्शना: । दक्षिणेन प्रयातानामस्माकं प्राणदंस्तथा,और जब हमलोग आगे बढ़ने लगे, तब भयंकर शब्द करनेवाले पशु और अशुभ दर्शनवाले सियार हमारे दाहिने आकर कोलाहल करने लगे
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ពេលកងទ័ពរបស់យើងចាប់ផ្តើមរុញទៅមុខ សត្វព្រៃបានបន្លឺសំឡេងគួរឱ្យខ្លាច ហើយសត្វចចក—ជាសញ្ញាអមង្គល—បានបង្ហាញខ្លួននៅខាងស្តាំ រួចហូរហៀរ ដូចជាចង់ខាំដង្ហើមជីវិតរបស់យើង។ និមិត្តនេះជាការព្រមានទាំងផ្លូវធម៌ទាំងយុទ្ធសាស្ត្រ៖ ពេលហិង្សានឹងកើនឡើង ធម្មជាតិក៏ដូចជាតវ៉ា ប្រាប់ពីវិនាសដែលសង្គ្រាមដឹកនាំដោយអធម៌នាំមកលើអ្នកដែលដេញតាមវា។
Verse 6
(लोकक्षये महाराज यादृशास्तादृशा हि ते | अशिवा धार॑राष्ट्राणां शिवा: पार्थस्य संयुगे ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ក្នុងសង្គ្រាមដែលបំផ្លាញលោកនោះ និមិត្តសញ្ញានានាបានចាប់ផ្តើមលេចឡើង—អមង្គលសម្រាប់កូនប្រុសរបស់ធ្រិតរាស្ត្រ ប៉ុន្តែមង្គលសម្រាប់បារថ (អរជុន) ក្នុងការប៉ះទង្គិចអាវុធ។ ជាមួយសំឡេងផ្ទុះដូចផ្គរលាន់ អុលកាដែលឆេះរាប់ពាន់បានធ្លាក់ពីមេឃ ហើយពេលភ័យខ្លាចដ៏ធំកើតឡើង ផែនដីទាំងមូលក៏រញ្ជួយ។ រឿងរ៉ាវបង្ហាញថា សមរភូមិនេះមិនមែនត្រឹមអំពើហិង្សាផ្លូវកាយទេ ប៉ុន្តែជាវិបត្តិផ្លូវធម៌ ដែលធម្មជាតិផ្ទាល់សញ្ញាប្រាប់ពីវាសនាខុសគ្នារបស់ភាគីទាំងពីរ។
Verse 7
विष्वग्वाता: सनिर्घाता रूक्षा: शर्करवर्षिण: । ववुरायाति कौन्तेये संग्रामे समुपस्थिते
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ពេលសង្គ្រាមជិតមកដល់ ហើយអរជុន កូននៃកុន្តី កំពុងខិតមកជិត ខ្យល់កាចបានផ្លុំគ្រប់ទិស—ជាមួយសំឡេងគួរឱ្យខ្លាចដូចផ្គរលាន់—ហើយវាបានបង្អួតធូលីខ្សាច់ និងក្រួសថ្មធ្លាក់ចុះ ដូចជាធម្មជាតិកំពុងប្រកាសពីភាពធ្ងន់ធ្ងរដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចនៃការសម្លាប់ដែលនឹងមក។
Verse 8
नाकुलिश्न शतानीको धृष्टय्युम्नश्न पार्षत: । पाण्डवानामनीकानि प्राज्ञौ तौ व्यूहतुस्तदा
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក សតានីក កូនរបស់នកុល និងធ្រិស្តទ្យុម្ន កូនរបស់បារសត (ទ្រុបដ) —វីរបុរសទាំងពីរដែលមានប្រាជ្ញា និងសមត្ថភាព—បានរៀបចំវ្យូហៈ (ទម្រង់រៀបចំកងទ័ព) របស់កងទ័ពបណ្ឌវ។ ក្នុងសាច់រឿងនៃមហាកាវ្យ នាទីនេះបញ្ជាក់ពីភាពមានវិន័យនៃការដឹកនាំ និងទំនួលខុសត្រូវយុទ្ធសាស្ត្រ—រៀបចំមិនមែនសម្រាប់ភាពចលាចល ឬភាពសាហាវទេ ប៉ុន្តែដើម្បីបំពេញកាតព្វកិច្ចដ៏ធ្ងន់ធ្ងរនៃសង្គ្រាមដោយច្បាស់លាស់ និងការគ្រប់គ្រង។
Verse 9
ततो रथसहस्रेण द्विरदानां शतेन च । त्रिभिरश्वसहसौैश्ष पदातीनां शतै: शतै:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ដោយមានរថមួយពាន់ ដំរីមួយរយ អ្នកជិះសេះបីពាន់ និងទាហានថ្មើរជើងរាប់រយរាប់ពាន់មកជាមួយ ដុម្មರ್ಷណៈបានឈរនាំមុខកងទ័ពកೌរវទាំងមូល ហើយឈរនៅចម្ងាយដែលបានវាស់ពីអរជុន រួចនិយាយដូចតទៅ។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញថា អំណាចយុទ្ធសាស្ត្រត្រូវបានរៀបចំ និងបង្ហាញដោយចេតនា ប៉ុន្តែទម្ងន់សីលធម៌របស់វាស្ថិតលើគោលបំណង និងការអត់ធ្មត់ក្នុងការប្រើវា។
Verse 10
अध्यर्धमात्रे धनुषां सहस्रे तनयस्तव । अग्रतः सर्वसैन्यानां स्थित्वा दुर्मर्षणो5ब्रवीत्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក កូនប្រុសរបស់អ្នក ដុម្មർഷណៈ—អ្នកដែលពិបាកទ្រាំក្នុងសង្គ្រាម—បានឈរនាំមុខកងទ័ពកൗរវទាំងអស់ នៅចម្ងាយប្រហែលមួយពាន់កន្លះប្រវែងធ្នូពីអរជុន ហើយនិយាយ។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញក្រមយុទ្ធសាស្ត្រនៃសម័យនោះ៖ មេដឹកនាំតែងជំហានចេញមុខជាមុន បង្ហាញចិត្តក្លាហាន និងប្រកាសប្រជែងសត្រូវ ខណៈម៉ាស៊ីនសង្គ្រាមដ៏ធំធេងប្រមូលផ្តុំខាងក្រោយ។
Verse 11
“जिस प्रकार तटभूमि समुद्रको आगे बढ़नेसे रोकती है, उसी प्रकार आज मैं युद्धमें उन्मत्त होकर लड़नेवाले शत्रु-संतापी गाण्डीवधारी अर्जुनको रोक दूँगा
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ដូចជាឆ្នេរសមុទ្រទប់ទឹកសមុទ្រដែលកំពុងរលកកើនមកមុខ ដូច្នោះដែរ ថ្ងៃនេះ ក្នុងភាពឆ្កួតឆ្កង់នៃសង្គ្រាម ខ្ញុំនឹងទប់អរជុន—អ្នកកាន់គន្ធីវ—អ្នកធ្វើឲ្យសត្រូវរងទុក្ខ»។
Verse 12
अद्य पश्यन्तु संग्रामे धनंजयममर्षणम् । विषक्तं मयि दुर्धर्षमश्मकूटमिवाश्मनि
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ថ្ងៃនេះ សូមឲ្យមនុស្សទាំងអស់បានឃើញ ក្នុងសង្គ្រាម អរជុន (ធនញ្ជយ) អ្នកមិនអត់ធ្មត់នឹងការប្រមាថ និងពិបាកទប់ទល់—ពេលប៉ះទង្គិចជាមួយខ្ញុំ—នឹងត្រូវទប់ស្កាត់ និងជាប់គាំង ដូចជាថ្មធំត្រូវឈប់នៅពេលបុកទង្គិចនឹងថ្មរឹង»។
Verse 13
तिष्ठ ध्वं रथिनो यूय॑ संग्राममभिकड्क्षिण: । युध्यामि संहतानेतान् यशो मान॑ च वर्धयन्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ឱ អ្នកយុទ្ធជនលើរថ ដែលប្រាថ្នាសង្គ្រាម! ចូរឈរមាំ និងរក្សាទីតាំង។ ខ្ញុំនឹងប្រយុទ្ធនឹងសត្រូវទាំងនេះ ដែលបានមកជាក្រុមជិតស្និទ្ធ ដើម្បីបង្កើនកិត្តិយស និងសេចក្តីថ្លៃថ្នូររបស់វង្សកុរុ»។
Verse 14
एवं ब्रुवन्महाराज महात्मा स महामति: । महेष्वासैर्व॒तो राजन् महेष्वासो व्यवस्थित:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រដ៏អធិការ! ខណៈដែលគាត់និយាយដូច្នោះ វីរបុរសមានព្រលឹងខ្ពង់ខ្ពស់ និងបញ្ញាច្បាស់លាស់—ជាអ្នកបាញ់ធ្នូដ៏មហិទ្ធិឫទ្ធិផ្ទាល់—បានឈរត្រៀមសម្រាប់សង្គ្រាម ដោយមានអ្នកបាញ់ធ្នូធំៗជាច្រើនព័ទ្ធជុំវិញគាត់គ្រប់ទិស»។
Verse 15
ततो<न्तक इव क्रुद्ध: सवज्ञ इव वासव: । दण्डपाणिरिवासहा मृत्यु: कालेन चोदित:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក អរជុនបានភ្លឺចែងចាំង—ដូចអន្តកៈក្នុងកំហឹង ដូចវាសវៈ (ឥន្ទ្រ) ក្នុងអំណាចមិនអាចទប់ទល់ ដូចមរណៈដែលកាន់ដំបង ហើយត្រូវកាលបញ្ជូនឲ្យទៅមុខ។ ឡើងលើរថដ៏ប្រសើររបស់ខ្លួន គាត់ធ្វើឲ្យធ្នូ «គណ្ឌីវ» សូរស័ព្ទកក្រើក ហើយភ្លឺដូចព្រះអាទិត្យទើបរះ។ ដោយកំហឹង កិត្តិយសដែលត្រូវរបួស និងកម្លាំងជំរុញ គាត់រុញទៅមុខ ដោយឈរលើសច្ចៈ និងប៉ងបំពេញវ្រតដ៏ធំ—តាមដាននារាយណៈក្នុងរូបព្រះស្រីក្រឹស្ណ—ពាក់កាវច កាន់មកុដមាសជាំបូនដៈ ពាក់ដាវនៅចង្កេះ ពាក់មាលាស និងសម្លៀកបំពាក់ពណ៌ស ហើយរលោងដោយអង្គដ និងកុណ្ឌលដ៏ស្រស់ស្អាត។
Verse 16
शूलपाणिरिवाक्षोभ्यो वरुण: पाशवानिव । युगान्ताग्निरिवार्चिष्मान् प्रधक्ष्यन् वै पुनः प्रजा:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ មិនរងរំខានដូចរុទ្រាដែលកាន់ត្រីសូល ដូចវរុណៈដែលកាន់បាសៈ ហើយឆេះភ្លើងដូចអគ្គីនៅចុងយុគដែលលេចឡើងដើម្បីដុតសត្វលោកទាំងអស់ម្តងទៀត—អរជុន វីរបុរសមិនអាចទប់ទល់បាន បានបង្ហាញខ្លួនលើសមរភូមិ។ ឡើងលើរថដ៏ប្រសើរ ធ្វើឲ្យ «គណ្ឌីវ» សូរស័ព្ទកក្រើក គាត់ភ្លឺដូចព្រះអាទិត្យទើបរះ។ ដោយកំហឹង អមರ್ಷ (ការមិនអត់ឱនដោយសុចរិត) និងកម្លាំងជំរុញ គាត់រីករាយទៅមុខ ដើម្បីបំពេញវ្រតដ៏ធំ ដោយឈរលើសច្ចៈ។
Verse 17
क्रोधामर्षबलोद्धूतो निवातकवचान्तक: । जयो जेता स्थित: सत्ये पारयिष्यन् महाव्रतम्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ដោយកំហឹង អមർഷ និងកម្លាំងជំរុញ អរជុន—អ្នកសម្លាប់អារក្ស «និវាតកវច»—បានឈរយ៉ាងមាំមួន។ សមនឹងនាម «ជយ» (ជ័យជម្នះ) គាត់ជាអ្នកឈ្នះ ជាអ្នកពុះពារ ដែលឈរលើសច្ចៈ ហើយប្តេជ្ញានឹងបញ្ចប់វ្រតដ៏ធំរបស់ខ្លួនឲ្យបានសម្រេច។
Verse 18
आमुक्तकवच: खड्गी जाम्बूनदकिरीटभृत् । शुभ्रमाल्याम्बरधर: स्वड्भदश्चारुकुण्डल:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ អរជុនបានពាក់កាវចរួច កាន់ដាវ ហើយពាក់មកុដមាសជាំបូនដៈ។ លើសមរភូមិ គាត់លេចឡើងលើរថដ៏ប្រសើររបស់ខ្លួន។ ពាក់មាលាសពណ៌ស និងសម្លៀកបំពាក់ពណ៌ស មានអង្គដស្រស់ស្អាត និងកុណ្ឌលគួរឱ្យចាប់ចិត្ត គាត់ភ្លឺដូចព្រះអាទិត្យទើបរះ ខណៈធ្វើឲ្យ «គណ្ឌីវ» សូរស័ព្ទកក្រើក។ តាមដាននារាយណៈក្នុងរូបព្រះស្រីក្រឹស្ណ គាត់រុញទៅមុខ ដោយកំហឹង អមർഷ និងកម្លាំងជំរុញ—គួរឱ្យខ្លាចដូចយមរាជ ដូចឥន្ទ្រដែលកាន់វជ្រៈ ដូចអន្តកៈកាន់ដំបង ដូចមរណៈដែលកាលជំរុញ ដូចរុទ្រាដែលកាន់ត្រីសូលមិនរងរំខាន ដូចវរុណៈកាន់បាសៈ និងដូចអគ្គីពេលប្រល័យដែលឆេះឡើងដើម្បីដុតសត្វលោកទាំងអស់។ ឈរលើសច្ចៈ និងប៉ងបំពេញវ្រតដ៏ធំ គាត់ដើរទៅមុខ ដូចអ្នកដែលធ្លាប់សម្លាប់អារក្សនិវាតកវច ហើយឈ្នះសមនឹងនាម «ជយ» (ជ័យជម្នះ) របស់ខ្លួន។
Verse 19
रथप्रवरमास्थाय नरो नारायणानुग: । विधुन्वन् गाण्डिवं संख्ये बभौ सूर्य इवोदित:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ អរជុន—នរៈ ដែលដើរតាមព្រះនារាយណៈ (ព្រះក្រឹស្ណ)—ឡើងជិះលើរថដ៏ប្រសើររបស់ខ្លួន ហើយកាន់កណ្ឌីវៈក្រវាត់ក្រវ៉ាត់នៅកណ្ដាលសមរភូមិ ដូចព្រះអាទិត្យទើបរះថ្មីៗ។ គាត់ភ្លឺរលោងដោយកំហឹង អម៌ស និងកម្លាំង បន្តទៅមុខដើម្បីបំពេញវ្រតដ៏មហិមារបស់ខ្លួនដោយឈរលើសច្ចៈ។ គាត់ពាក់កាវចៈ ពាក់មកុដមាសជាំបូនដៈលើក្បាល កាំបិតព្យួរនៅចង្កេះ តុបតែងដោយអង្គដៈ និងកុណ្ឌលដ៏ស្រស់ស្អាត ពាក់មាលាស និងសម្លៀកបំពាក់ពណ៌ស—អរជុនក្នុងរូបនរៈ ដើរតាមព្រះក្រឹស្ណក្នុងរូបនារាយណៈ។
Verse 20
सो5ग्रानीकस्य महत इषुपाते धनंजय: । व्यवस्थाप्य रथं राजन् शड्खं दध्मौ प्रतापवान्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រះរាជា! ធនញ្ជយៈ (អរជុន) អ្នកមានអំណាច បានដាក់រថរបស់ខ្លួនឲ្យឈរនៅចម្ងាយដែលអាចបាញ់ព្រួញទៅដល់ មុខមាត់កងទ័ពមុខដ៏ធំរបស់សត្រូវ ហើយបានផ្លុំស័ង្ខ ដោយបង្ហាញការត្រៀមខ្លួនដ៏មាំមួន។
Verse 21
अथ कृष्णो5प्यसम्भ्रान्त: पार्थेन सह मारिष | प्राध्मापयत् पाउचजन्यं शड्खं प्रवरमोजसा,आर्य! तब श्रीकृष्णने भी अर्जुनके साथ बिना किसी घबराहटके अपने श्रेष्ठ शंख पांचजन्यको बलपूर्वक बजाया
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ព្រះក្រឹស្ណក៏ដូចគ្នា មិនរអាក់រអួល មិនភ័យខ្លាច ទៅជាមួយបಾರ್ಥ (អរជុន) បានផ្លុំស័ង្ខដ៏ល្អឥតខ្ចោះរបស់ព្រះអង្គ “បាញ្ចជន្យ” ដោយកម្លាំង។
Verse 22
तयो: शड्खप्रणादेन तव सैन्ये विशाम्पते । आसन संहृष्टरोमाण: कम्पिता गतचेतस:,प्रजानाथ! उन दोनोंके शंखनादसे आपकी सेनाके समस्त योद्धाओंके रोंगटे खड़े हो गये, सब लोग काँपते हुए अचेत-से हो गये
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ប្រជានាថ! មហារាជ! ដោយសារស័ង្ខនាទរបស់ពួកគេទាំងពីរ អ្នកចម្បាំងក្នុងកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គ រោមឈរទាំងអស់ ញ័រខ្លួន ហាក់ដូចបាត់ស្មារតី។
Verse 23
यथा त्रस्यन्ति भूतानि सर्वाण्यशनिनि:स्वनात् । तथा शड्खप्रणादेन वित्रेसुस्तव सैनिका:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដូចសត្វលោកទាំងអស់រន្ធត់ពេលសំឡេងផ្គររបស់វជ្រៈលាន់ឡើង ដូច្នោះដែរ ដោយសារស័ង្ខធ្វនីរបស់វីរបុរសទាំងពីរ នាយទាហានទាំងមូលរបស់ព្រះអង្គក៏ភ័យស្លន់ស្លោ។
Verse 24
प्रसुखुवु: शकृन्मूत्रं वाहनानि च सर्वश: । एवं सवाहनं सर्वमाविग्नम भवद् बलम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ក្នុងភាពទុក្ខវេទនាខ្លាំង ពួកគេបានបន្ទោរបង់ និងនោមចេញ ហើយសត្វសម្រាប់ជិះ និងរទេះសម្រាប់ដឹកជញ្ជូនក៏ធ្វើដូចគ្នាទូទាំងទីនោះ។ ដូច្នេះ កងទ័ពទាំងមូល—រួមទាំងសេះ រទេះ និងសត្វជិះ—បានធ្លាក់ចូលក្នុងភាពភ័យស្លន់ស្លោ និងចលាចល បង្ហាញថា ពេលស្ថេរភាពក្នុងចិត្តរលំ សេចក្តីភ័យអាចធ្វើឲ្យសូម្បីកងទ័ពធំក៏ខ្សោយចិត្តបាន។
Verse 25
सेनाके सभी वाहन भयके मारे मल-मूत्र करने लगे। इस प्रकार सवारियोंसहित सारी सेना उद्धिग्न हो गयी ।। सीदन्ति सम नरा राजन् शड्खशब्देन मारिष | विसंज्ञाश्नाभवन् केचित् केचिद् राजन् वितत्रसु:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ព្រះមហាក្សត្រ អើយ! ឱ ព្រះអង្គដ៏គួរគោរព! ពេលសូរស័ង្ខលាន់ឡើង អ្នកយុទ្ធជនទាំងឡាយចាប់ផ្តើមទន់ខ្សោយ។ មានខ្លះសន្លប់បាត់ស្មារតី ហើយមានខ្លះទៀត—ឱ ព្រះមហាក្សត្រ—ត្រូវសេចក្តីភ័យកាន់កាប់»។
Verse 26
आदरणीय महाराज! अपनी सेनाके सब मनुष्य वह शंखनाद सुनकर शिथिल हो गये। नरेश्वर! कितने ही तो मूर्च्छिंत हो गये और कितने ही भयसे थर्रा उठे ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ស្វាធំ—ហនុមាន ដែលស្ថិតលើទង់—បានបើកមាត់ធំៗ ហើយបន្លឺសំឡេងគ្រហឹមដ៏ដូចផ្គរលាន់ ជាមួយនឹងវិញ្ញាណ និងសត្វអាថ៌កំបាំងដែលអមតាមគាត់។ សំឡេងដ៏គួរភ័យនោះធ្វើឲ្យទាហានរបស់ព្រះអង្គបាត់បង់ស្ថេរភាព៖ មានជាច្រើនសន្លប់ ហើយមានជាច្រើនញ័រខ្លាច។ ស្រែកនោះមិនត្រឹមប្រកាសកម្លាំងទេ ប៉ុន្តែវាប៉ះពាល់ដល់ទឹកចិត្តសត្រូវ បង្ហាញថា ការតាំងចិត្តក្នុងចិត្តអាចរលំ ពេលប្រឈមមុខនឹងសញ្ញានៃអំណាចលើសលប់។
Verse 27
तत्पश्चात् अर्जुनकी थ्वजामें निवास करनेवाले भूतगणोंके साथ वहाँ बैठे हुए हनूमानजीने मुँह बाकर आपके सैनिकोंको भयभीत करते हुए बड़े जोरसे गर्जना की ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់ពីនោះ ហនុមានដែលស្ថិតនៅទីនោះ ជាមួយនឹងពួកភូត (វិញ្ញាណ) ដែលស្នាក់នៅលើទង់របស់អర్జុន បានបើកមាត់ហើយគ្រហឹមយ៉ាងខ្លាំង ដើម្បីធ្វើឲ្យទាហានរបស់ព្រះអង្គភ័យខ្លាច។ បន្ទាប់មក ក្នុងកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គ ក៏មានស័ង្ខ កង្វាក់ (នគារ) កណ្ដឹងសង្គ្រាម និងម្រទង្គ ព្រមទាំងស្គរធំៗ ត្រូវបានវាយឡើងម្ដងទៀត ដើម្បីបង្កើនសេចក្តីរីករាយ និងកម្លាំងចិត្តរបស់ទាហាន។
Verse 28
नानावादित्रसंह्वादैः क्षेडितास्फोटिताकुलै: । सिंहनादै: समुत्क्तु्टै: समाधूतैर्महारथै:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដោយសំឡេងឧបករណ៍សង្គ្រាមជាច្រើនប្រភេទ ការគោះជើង ការទះដៃខ្លាំងៗ សំឡេងស្រែកដូចសត្វសិង្ហ និងការលលាការរបស់មហារថីទាំងឡាយ សមរភូមិបានរីកធំទៅជាសំឡេងតែមួយដ៏គួរភ័យ។ សំឡេងរួមនោះក្លាយជាអាក្រក់សាហាវ បង្កើតសេចក្តីភ័យក្នុងចិត្តបុរសខ្លាច។ នៅពេលនោះ អర్జុន កូនឥន្ទ្រ ដែលពោរពេញដោយសេចក្តីរីករាយខ្លាំង បានទូលព្រះភគវាន ស្រីក្រឹស្ណៈ។
Verse 29
तम्मिंस्तु तुमुले शब्दे भीरूणां भयवर्धने । अतीव ह्वष्टो दाशार्हमब्रवीत् पाकशासनि:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ នៅក្នុងសំឡេងរំខានដ៏គគ្រឹកគគ្រេងនោះ—ដែលបង្កើនភ័យដល់អ្នកខ្លាច—បាកសាសនី (អរជុន កូនឥន្ទ្រ) ដែលពោរពេញដោយសេចក្តីរីករាយខ្លាំង បានទូលទៅកាន់ ដាសារហ (ព្រះស្រីក្រឹស្ណ)។ សូរសង្គ្រាមនៃស្គរ និងតន្ត្រីយុទ្ធ ការគំហក ការទះទ្រូង សំឡេងសីហនាទ និងការលាន់ហៅរបស់មហារថីទាំងឡាយ បានរួមគ្នាធ្វើឲ្យទេសភាពក្លាយជាភ័យរន្ធត់ បង្កើតភ័យក្នុងចិត្តអ្នកកំសាក ខណៈដែលវីរបុរសត្រៀមចូលសង្គ្រាមដ៏ត្រឹមត្រូវតែសាហាវ។
Verse 88
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अर्जुनरणप्रवेशे अष्टाशीतितमो<ध्याय:
សញ្ជ័យបញ្ចប់ថា៖ ដូច្នេះហើយ ក្នុងមហាភារតដ៏បរិសុទ្ធ នៅក្នុង ដ្រូណបវ៌—ក្នុងផ្នែកស្តីពីការសម្លាប់ ជ័យទ្រថ—នេះជាជំពូកទី៨៨ ដែលពិពណ៌នាអំពីការចូលទៅក្នុងសមរភូមិរបស់អរជុន។ ពាក្យបិទនេះដាក់ស៊ុមឲ្យឃើញថា វាជាចំណុចបត់ផ្លូវសីលធម៌ដ៏សំខាន់ ដែលសច្ចាប្រណិធាន ភារកិច្ច និងផលវិបាកនៃការការពារ ឬការបោះបង់ធម៌ មកប្រសព្វគ្នានៅលើសមរភូមិ។
Verse 131
अद्य गाण्डीवधन्वानं तपन्तं युद्धदुर्मदम् । अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम्
«ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំនឹងទប់ស្កាត់អ្នកកាន់ធ្នូ គណ្ឌីវ—អរជុន—ដែលកំពុងឆេះដោយមោទនភាពសង្គ្រាមដ៏កាចសាហាវ។ ខ្ញុំនឹងរារាំងគាត់ ដូចឆ្នេរសមុទ្ររារាំងមហាសមុទ្រ ជាទីស្នាក់នៅរបស់មករាទាំងឡាយ»។
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns leadership culpability: Dhṛtarāṣṭra is told that partiality and inconsistency in dharma produce collective ruin, raising the ethical question of whether a ruler can mourn outcomes rooted in his own governance failures.
The text foregrounds moral causality: political and personal choices (bias, envy, wavering judgment) are treated as antecedent causes whose effects manifest as strategic defeat and social suffering.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is functional rather than devotional—Sañjaya’s diagnostic preface frames the battle narrative as evidence for a theory of responsibility and consequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.