Adhyaya 88
Droṇa Interdicts Sātyaki; Sātyaki’s Breakthrough and Duel with Kṛtavarmā (द्रोण-निवारणम्, सात्यकि-प्रवेशः, कृतवर्म-युद्धम्)
Upa-parva: Sātyaki–Droṇa–Kṛtavarmā Saṅgrāma (Battle Episode within Droṇa-parva)
Saṃjaya reports that as Yuyudhāna (Sātyaki) advances with aggressive momentum, Yudhiṣṭhira follows behind, intent on reaching Droṇa’s position and maintaining pressure on the Kaurava command. Sātyaki’s assault fractures the opposing formation, producing a vivid catalogue of battlefield disarray—disabled chariots, fallen standards, and scattered armor—used as an index of tactical rupture rather than mere spectacle. Droṇa then directly blocks Sātyaki and wounds him with precise arrows; Sātyaki answers with concentrated volleys, striking Droṇa’s charioteer, horses, and banner, while Droṇa verbally accuses him of evasion. Sātyaki replies that he proceeds on Dharmarāja’s instruction to follow Arjuna’s path, then accelerates through interlinked Kaurava divisions (Avanti, Dākṣiṇātya, Bāhlika) toward Karṇa’s sector. Droṇa pursues, but as Sātyaki penetrates deeper, Kṛtavarmā contains him; they exchange high-intensity missile sequences. Sātyaki ultimately severs Kṛtavarmā’s charioteer’s head, causing momentary loss of control in Kṛtavarmā’s team, after which Kṛtavarmā stabilizes the horses himself and resumes the engagement, while Sātyaki continues the mission-driven advance into the Kāmbhoja contingent.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के विलाप के बीच संजय कठोर उपालम्भ के साथ प्रवेश करते हैं—जो हो चुका, उस पर अब शोक का पुल बाँधना व्यर्थ है। → संजय धृतराष्ट्र को उसके पुराने निर्णयों की ओर लौटाते हैं: यदि जुए के समय युधिष्ठिर को रोका होता, यदि पुत्रों को सत्पथ पर स्थापित किया होता, यदि राजधर्म का पालन किया होता—तो आज यह व्यसन न आता। यह स्मरण-प्रहार धृतराष्ट्र के अपराधबोध और भय को तीव्र करता है। → संजय निर्णायक वाक्य में ‘कृतान्त’ (काल/विधि) के अनतिक्रमणीय विधान को सामने रखते हैं—भाग्य और कर्म-फल की यह धारा अब रोकी नहीं जा सकती; साथ ही चेतावनी देते हैं कि पाण्डव, पाञ्चाल, वृष्णि और अन्य नरेश धृतराष्ट्र की बुद्धि-विपर्यय का फल प्रत्यक्ष देखेंगे। → संजय शोक-निवारण का मार्ग बताते हैं: विलाप निष्फल है; राजन् को धैर्य, धर्म और यथार्थ-बोध अपनाना चाहिए—क्योंकि अब युद्ध का संकट पाण्डव-पराक्रम के सामने अत्यन्त घोर हो चला है। → संजय ‘कौरवों और पाण्डवों के बीच परमसंकट युद्ध’ का तत्त्वतः वृत्तान्त सुनाने की भूमिका बाँधते हैं—आगे के वर्णन में रणभूमि का निर्णायक मोड़ प्रतीक्षित है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ५५ “लोक हैं।) ऑपन-आ प्रात बछ। अं काज षडशीतितमोब< ध्याय: संजयका धृतराष्ट्रको उपालम्भ संजय उवाच हन्त ते सम्प्रवक्ष्यामि सर्व प्रत्यक्षदर्शिवान् । शुश्रूषस्व स्थिरो भूत्वा तव ह्पनयो महान्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «មហារាជ! ឥឡូវនេះខ្ញុំនឹងប្រាប់ព្រះអង្គអំពីអ្វីៗទាំងអស់ ព្រោះខ្ញុំបានឃើញដោយភ្នែកផ្ទាល់។ សូមស្តាប់ដោយចិត្តមាំមួន។ ក្នុងវិបត្តិនេះ មូលហេតុគឺអំពើអយុត្តិធម៌ដ៏ធំរបស់ព្រះអង្គឯង»។
Verse 2
गतोदके सेतुबन्धो यादृक् तादृगयं तव । विलापो निष्फलो राजन् मा शुचो भरतर्षभ
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះរាជា! ការយំសោករបស់ព្រះអង្គឥឡូវនេះ គ្មានប្រយោជន៍ ដូចជាការសង់ស្ពានក្រោយពេលទឹកបានស្រកអស់។ កុំសោកស្តាយឡើយ ឱ វីរបុរសក្នុងវង្សភារតៈ»។
Verse 3
अनतिक्रमणीयो<यं कृतान्तस्याद्भुतो विधि: । मा शुचो भरतश्रेष्ठ दिष्टमेतत् पुरातनम्,कालके इस अद्भुत विधानका उल्लंघन करना असम्भव है। भरतभूषण! शोक त्याग दीजिये। यह सब पुरातन प्रारब्धका फल है
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ច្បាប់អស្ចារ្យរបស់ក្រឹតាន្ត (មរណៈ/វាសនា) នេះ មិនអាចលើកលែងឬរំលោភបានឡើយ។ កុំសោកឡើយ ឱ អ្នកល្អបំផុតក្នុងវង្សភារតៈ; នេះជាការកំណត់បុរាណ—វាសនាចាស់ដែលបានកំណត់ទុកមកហើយ»។
Verse 4
यदि त्वं हि पुरा द्यूतात् कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । निवर्तयेथा: पुत्रांश्व न त्वां व्यसनमात्रजेत्,यदि आप कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर तथा अपने पुत्रोंको पहले ही जूएसे रोक देते तो आपपर यह संकट नहीं आता
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ប្រសិនបើកាលពីមុន ព្រះអង្គបានទប់ស្កាត់យុធិષ્ઠិរ កូនកុន្តី មិនឲ្យចូលលេងល្បែងស៊ីសង—ហើយក៏បានទប់កូនប្រុសរបស់ព្រះអង្គផង—វិបត្តិនេះមិនបានមកលើព្រះអង្គឡើយ»។
Verse 5
युद्धकाले पुन: प्राप्ते तदैव भवता यदि । निवर्तिता: स्यु: संरब्धा न त्वां व्यसनमाव्रजेत्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ពេលវេលានៃសង្គ្រាមបានមកដល់ម្ដងទៀត នៅវេលានោះបើអ្នកបានទប់ស្កាត់បុរសទាំងនោះដែលកំពុងខឹងក្រហាយ ហើយបង្វែរឲ្យត្រឡប់ក្រោយវិញ នោះមហន្តរាយមិនបានគ្របសង្កត់លើអ្នកទេ»។
Verse 6
फिर जब युद्धका अवसर आया, उसी समय यदि आपने क्रोधमें भरे हुए अपने पुत्रोंको बलपूर्वक रोक दिया होता तो आपपर यह संकट नहीं आ सकता था ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «បើតាំងពីយូរមកហើយ អ្នកបានបញ្ជាឲ្យកុរុទាំងឡាយថា ‘ចងខ្សែចាប់ដុរយោធនាដែលមិនស្តាប់បង្គាប់នេះ’ នោះមហន្តរាយនេះមិនបានមកលើអ្នកទេ។ វិបត្តិដែលកំពុងលេបលាន់អ្នកឥឡូវនេះ គឺជាផលនៃការមិនទប់ស្កាត់កូនៗរបស់អ្នក នៅពេលដែលការទប់ស្កាត់នៅតែអាចធ្វើបាន»។
Verse 7
तत् ते बुद्धिव्यभीचारमुपलप्स्यन्ति पाण्डवा: । पज्चाला वृष्णय: सर्वे ये चान्येडपि नराधिपा:,आपकी बुद्धिके वैपरीत्यका फल पाण्डव, पांचाल, समस्त वृष्णिवंशी तथा अन्य जो- जो नरेश हैं, वे सभी भोगेंगे
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «បណ្ឌវទាំងឡាយនឹងដឹងច្បាស់អំពីការប្រែប្រួល និងភាពមិនស្ថិតស្ថេរនៃយោបល់របស់អ្នក។ ហើយបញ្ចាលា វ្រឹෂ್ಣិទាំងអស់ ព្រមទាំងស្តេចដទៃៗទៀត—ម្នាក់ៗនឹងត្រូវទ្រាំទ្រផលវិបាកនៃនយោបាយដែលវង្វេងនោះ»។
Verse 8
स कृत्वा पितृकर्म त्वं पुत्र संस्थाप्य सत्पथे । वर्तेथा यदि धर्मेण न त्वां व्यसनमात्रजेत्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «បើអ្នកបានបំពេញកាតព្វកិច្ចដូចជាបិតា ដោយដាក់កូនប្រុសរបស់អ្នកឲ្យឈរលើផ្លូវសុចរិត ហើយប្រព្រឹត្តតាមធម៌ នោះមហន្តរាយនេះមិនបានមកលើអ្នកទេ»។
Verse 9
त्वं तु प्राज्ञतमो लोके हित्वा धर्म सनातनम् | दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्चवान्वगा मतम्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ទោះបីលោកលើលោកស្គាល់អ្នកថាជាអ្នកមានប្រាជ្ញាខ្លាំងបំផុត ក៏អ្នកបានបោះបង់ធម៌អស់កល្បជានិច្ច ហើយតាមដានយោបល់របស់ដុរយោធនា កರ್ಣ និងសកុនិ»។
Verse 10
तत् तं विलपितं सर्व मया राजन् निशामितम् । अर्थ निविशमानस्य विषमिश्र॑ यथा मधु
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ព្រះមហាក្សត្រ! ខ្ញុំបានឮការយំសោកទាំងមូលរបស់ព្រះអង្គហើយ។ វាដូចទឹកឃ្មុំលាយពុល—ខាងក្រៅផ្អែមល្ហែម ប៉ុន្តែខាងក្នុងពោរពេញដោយផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ហើយដូច្នេះនាំទៅរកវិបាកស្លាប់ស្លូត»។
Verse 11
नामन्यत तदा कृष्णो राजानं पाण्डवं पुरा । न भीष्म नैव च द्रोणं यथा त्वां मन्यतेडच्युत:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «កាលពីមុន ព្រះក្រឹෂ್ಣ—អច្យុតៈ អ្នកមិនធ្លាក់ពីព្រះមហិមា—មិនបានគោរពស្តេចបណ្ឌវៈ យុធិષ્ઠិរ ឬភីष្ម ឬទ្រូណាចារ្យ ដូចដែលព្រះអង្គត្រូវបានទ្រង់គោរពនាពេលនេះឡើយ»។
Verse 12
अजानातू स यदा तु त्वां राजधर्मादधश्ष्युतम् । तदाप्रभृति कृष्णस्त्वां न तथा बहु मन्यते
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីព្រះក្រឹෂ್ಣបានដឹងថា ព្រះអង្គបានធ្លាក់ចុះក្រោមធម៌របស់ព្រះមហាក្សត្រ នោះតាំងពីពេលនោះមក ទ្រង់មិនគោរពព្រះអង្គដូចមុនទៀតឡើយ»។
Verse 13
परुषाण्युच्यमानांश्व यथा पार्थनुपेक्षसे । तस्यानुबन्ध: प्राप्तस्त्वां पुत्राणां राज्यकामुक
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ព្រះមហាក្សត្រ អ្នកប្រាថ្នាឲ្យកូនៗបានរាជ្យ! នៅពេលកូនប្រុសរបស់កុន្តីត្រូវគេនិយាយពាក្យរឹងរ៉ៃ និងពាក្យប្រមាថ ព្រះអង្គវិញមើលរំលង។ ឥឡូវនេះ ផលនៃអំពើអយុត្តិធម៌នោះបានត្រឡប់មកលើព្រះអង្គហើយ»។
Verse 14
पितृपैतामहं राज्यमपवृत्तं तदानघ । अथ पार्थरजितां कृत्स्नां पृथिवीं प्रत्यपद्यथा:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ព្រះមហាក្សត្រ អ្នកគ្មានទោស! នៅថ្ងៃនោះ ព្រះអង្គបានកាន់កាប់រាជ្យបុរាណរបស់បិតា-ជីតាដែលបានរអិលចេញពីដៃរួចហើយ; ហើយបន្ទាប់មក ព្រះអង្គក៏បានយកជាកម្មសិទ្ធិផែនដីទាំងមូល ដែលកូនប្រុសរបស់ព្រឹថា បានឈ្នះ—លេបយកអធិបតេយ្យដ៏ធំធេងនោះផងដែរ»។
Verse 15
पाण्डुना निर्जितं राज्यं कौरवाणां यशस्तथा । ततश्चाप्यधिकं भूय: पाण्डवैर्धर्मचारिभि:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ព្រះបាទបណ្ឌុធ្លាប់បានឈ្នះរាជ្យមួយ ហើយដោយព្រះបារមីនិងសមត្ថភាព បានពង្រីកកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់កౌរវៈ។ បន្ទាប់ពីព្រះអង្គ បណ្ឌវៈទាំងឡាយ—អ្នកឈរជាប់ក្នុងធម៌—បានពង្រីកអធិបតេយ្យភាព និងកេរ្តិ៍ល្អឲ្យធំទូលាយជាងមុន ទោះលើសឪពុករបស់ខ្លួនផងដែរ»។
Verse 16
तेषां तत् तादृशं कर्म त्वामासाद्य सुनिष्फलम् | यत् पित्र्याद् भ्रंशिता राज्यात् त्वयेहामिषगृद्धिना
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ការខិតខំប្រឹងប្រែងដ៏ដូច្នោះទាំងអស់របស់ពួកគេ មកដល់អ្នកហើយក្លាយជាឥតប្រយោជន៍ទាំងស្រុង ព្រោះអ្នកដែលលោភលន់ចំពោះផលប្រយោជន៍ បានធ្វើឲ្យពួកគេធ្លាក់ចេញពីរាជ្យបុរាណរបស់បិតាបុព្វបុរស»។
Verse 17
परंतु उनका वैसा महान् कर्म भी आपको पाकर अत्यन्त निष्फल हो गया; क्योंकि आपने राज्यके लोभमें पड़कर उन्हें अपने पैतृक राज्यसे भी वंचित कर दिया ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ទោះជាកម្មដ៏អស្ចារ្យនិងវីរភាពរបស់ពួកគេ ក៏មកដល់អ្នកហើយក្លាយជាឥតប្រយោជន៍យ៉ាងខ្លាំងដែរ; ព្រោះអ្នកដោយលោភចំពោះរាជ្យ បានដកហូតពួកគេពីរាជ្យបុរាណរបស់ខ្លួន។ ហើយឥឡូវនេះ ព្រះអម្ចាស់—នៅពេលសង្គ្រាមបានមកដល់—ការដែលអ្នកស្តីបន្ទោសកូនៗរបស់អ្នក ដោយរាយរាប់កំហុសជាច្រើនដង មិនសមរម្យទេ សម្រាប់ថ្ងៃនេះ ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃមនុស្ស។ ក្នុងវិបត្តិបែបនេះ ការធ្វើជាអ្នកប្រកាន់ធម៌ក្រោយពីបានអនុញ្ញាតអយុត្តិធម៌ គឺស្តាប់ទៅទទេឥតន័យ»។
Verse 18
न हि रक्षन्ति राजानो युध्यन्तो जीवितं रणे । चमूं विगाहा पार्थानां युध्यन्ते क्षत्रियर्षभा:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ក្នុងសមរភូមិ ព្រះមហាក្សត្រដែលចូលរួមប្រយុទ្ធ មិនអាចរក្សាជីវិតរបស់ខ្លួនបានពិតប្រាកដទេ។ វីរបុរសដូចគោឧសភៈក្នុងចំណោមក្សត្រយោធា លោតចូលទៅក្នុងក្បួនទ័ពរបស់បណ្ឌវៈ ហើយប្រយុទ្ធបន្ត ដោយទទួលយកហានិភ័យមរណៈដែលសង្គ្រាមទាមទារ»។
Verse 19
यां तु कृष्णार्जुनौ सेनां यां सात्यकिवृकोदरौ । रक्षेरन् को नु तां युध्येच्चमूमन्यत्र कौरवै:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «កងទ័ពណាដែលត្រូវបានការពារដោយព្រះក្រឹષ્ણ និងអរជុន ហើយក៏ដោយសាត្យគី និងវೃកោទរ (ភីម) ផង—ក្រៅពីកૌរវៈ តើអ្នកណាអាចទៅប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងកងទ័ពដ៏ដូច្នោះក្នុងសមរភូមិបាន?»
Verse 20
येषां योद्धा गुडाकेशो येषां मन्त्री जनार्दन: । येषां च सात्यकिर्योद्धा येषां योद्धा वृकोदर:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ពេលដែលអ្នកចម្បាំងឯករបស់ពួកគេគឺ គុឌាកេស (អរជុន) ពេលដែលទីប្រឹក្សារបស់ពួកគេគឺ ជនារទន (ព្រះក្រឹស្ណ) ហើយនៅខាងពួកគេមានអ្នកប្រយុទ្ធដូចជា សាត្យគិ និង វ្រឹកោទរ (ភីម) — តើអ្នកបាញ់ធ្នូមនុស្សស្លាប់ណាអាចហ៊ានធ្វើសង្គ្រាមប្រឆាំងពួកគេបាន លើកលែងតែពួកកೌរវ និងស្តេចទាំងឡាយដែលត្រឹមតែដើរតាមជំហានរបស់កૌរវ?»
Verse 21
को हि तान् विषहेद् योद्धूं मर्त्यधर्मा धनुर्धर: । अन्यत्र कौरवेयेभ्यो ये वा तेषां पदानुगा:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «តើអ្នកបាញ់ធ្នូមនុស្សស្លាប់ណា ដែលស្ថិតក្រោមកំណត់នៃសភាពមនុស្ស អាចទ្រាំទ្រប្រយុទ្ធប្រឆាំងពួកគេបាន? គ្មានឡើយ—លើកលែងតែពួកកូនចៅកុរុ និងស្តេចទាំងឡាយដែលដើរតាមជំហានរបស់ពួកគេ។»
Verse 22
यावत् तु शक््यते कर्तुमन्तरजैर्जनाधिपै: । क्षत्रधर्मरतै: शूरैस्तावत् कुर्वन्ति कौरवा:,अवसरको जाननेवाले, क्षत्रिय-धर्मपरायण, शूरवीर राजालोग जितना कर सकते हैं, कौरवपक्षी नरेश उतना पराक्रम करते हैं
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «តាមដែលអាចធ្វើបានដោយស្តេចៗដែលកើតក្នុងវង្សដូចគ្នា ជាវីរបុរសឧស្សាហ៍ និងស្មោះត្រង់ចំពោះធម៌ក្សត្រិយៈ—ពួកកૌរវក៏ខិតខំប្រឹងប្រែងដល់កម្រិតនោះ ដោយដឹងច្បាស់អំពីឱកាស និងពេលវេលាសមរម្យក្នុងសមរភូមិ។»
Verse 23
यथा तु पुरुषव्याघ्रैर्युद्धं परमसंकटम् । कुरूणां पाण्डवै: सार्ध तत् सर्व शृणु तत्त्वतः,पुरुषसिंह पाण्डवोंके साथ कौरवोंका जिस प्रकार अत्यन्त संकटपूर्ण युद्ध हुआ है, वह सब आप ठीक-ठीक सुनिये
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ បុរសដូចខ្លា សូមស្តាប់ពីខ្ញុំដោយពិតប្រាកដទាំងស្រុង ថាសង្គ្រាមដ៏គ្រោះថ្នាក់យ៉ាងខ្លាំងនោះបានកើតឡើងដូចម្តេច—នៅពេលដែលកុរុបានប្រយុទ្ធជាមួយបណ្ឌវ—ដើម្បីឲ្យដឹងច្បាស់អំពីដំណើររឿងទាំងមូលតាមដែលវាបានកើតឡើងពិតៗ។»
Verse 85
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें धृतराष्ट्रवाक्यविषयक पचासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ បានបញ្ចប់ជំពូកទី៨៥ ដែលជាពាក្យរបស់ ធൃതរाष्ट्र ក្នុងផ្នែក «ការសម្លាប់ជ័យទ្រទ» ដែលស្ថិតនៅក្នុង «ទ្រូណបರ್ವ» នៃ មហាភារត ដ៏គួរគោរព។
Verse 86
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संजयवाक्ये षडशीतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संजयवाक्यविषयक छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ នៅក្នុង «ដ្រូណបវ៌» ជាពិសេសក្នុងផ្នែកអំពីការសម្លាប់ជ័យទ្រថ—នេះជាការបញ្ចប់នៃពាក្យរាយការណ៍របស់ សញ្ជ័យ៖ ជំពូកទី៨៦ បញ្ចប់នៅទីនេះ។
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a warrior should prioritize deference to a revered authority (Droṇa’s challenge and accusation) or adhere to a mission assigned by legitimate command (Yudhiṣṭhira’s directive to follow Arjuna’s route).
The chapter illustrates that dharma in applied contexts often appears as competing obligations; clarity of mandate, disciplined execution, and accountability for consequences are portrayed as essential to ethical action under pressure.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s significance is structural—mapping how speech, intention, and tactical sequencing produce cascading outcomes within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.