Adhyaya 6
द्रोणसेनापत्यं, व्यूहविन्यासः, उत्पातदर्शनं, आरम्भयुद्धम् (Droṇa’s Command, Battle-Formations, Omens, and Opening Engagement)
Upa-parva: Droṇābhiṣeka (Appointment of Droṇa and Battle-Array Accounts)
Saṃjaya reports that Droṇa, having obtained the office of senāpati, advances after arranging the Kaurava host. The right wing is held by Jayadratha (Saindhava), the Kaliṅga leader, and Vikarna; Śakuni rides with Gāndhāra forces, while Kṛpa, Kṛtavarmā, Citraseṇa, Viviṃśati and others protect the left. Additional allied groupings—Kāmbojas led by Sudakṣiṇa, along with Śakas and Yavanas—are positioned as supporting elements; other regional contingents are enumerated to indicate breadth of mobilization. Karṇa, celebrated as Rādheya/Vaikartana, advances prominently, and Kaurava morale rises with claims about his battlefield efficacy. The text then contrasts vyūha doctrine: the Kauravas adopt a śakaṭa-vyūha designed by Droṇa, while the Pāṇḍavas deploy a krauñca-vyūha attributed to Dharmarāja Yudhiṣṭhira. At the head of the Pāṇḍava formation stand Arjuna with the Vānaradhvaja and Kṛṣṇa with Sudarśana, presented as concentrated ‘tejas’ on a single chariot. Karṇa and Arjuna visually appraise one another as mutual adversaries. As Droṇa moves, the battlefield is marked by severe utpātas: dust obscuring the sky, unnatural ‘rain’ imagery of gore and fragments, predatory birds circling, jackals crying, a blazing meteor, and a solar halo with thunder and lightning—conventional epic indicators of mass mortality. Combat begins with intense reciprocal arrow exchanges; Droṇa presses the Pāṇḍava–Sṛñjaya line with divyāstras, scattering formations. Dhṛṣṭadyumna (Yājñaseni/Pārṣata) counters with his own arrow-storms, briefly checking Droṇa’s advance, after which Droṇa regroups and renews pressure, moving through the enemy host with the described dynamism of a whirling firebrand and a carefully engineered war-chariot.
Chapter Arc: कर्ण के वचन सुनकर दुर्योधन सभा-सम राजा-समुदाय के बीच द्रोणाचार्य की ओर मुड़ता है—अब युद्ध की दिशा बदलने के लिए उसे एक ऐसे सेनापति की आवश्यकता है, जिसके नाम मात्र से पाण्डवों का उत्साह डगमगा जाए। → दुर्योधन द्रोण की महत्ता को क्रमशः गिनाता है—कुल-श्रेष्ठता, श्रुति-ज्ञान, आयु, बुद्धि, वीर्य, दाक्ष्य, अजेयता, अर्थ-नीति और तप-बल; फिर उपमाओं की माला से उन्हें सर्वोच्च ठहराता है (वसिष्ठ, सूर्य, धर्मराज, इन्द्र, कुबेर आदि के समान)। यह प्रशंसा केवल स्तुति नहीं, एक राजनीतिक आग्रह है: भीष्म के बाद कौरव-सेना को नया ध्रुव चाहिए। → दुर्योधन का निर्णायक वचन—यदि द्रोण सेनापति बनें तो वह युधिष्ठिर को ‘सानुबन्धं सबान्धवम्’ सहित जीत लेने का दावा करता है; साथ ही संकेत देता है कि द्रोण को अग्रगामी देखकर अर्जुन भी प्रहार करेगा। इसी क्षण सभा में सिंहनाद उठता है और राजागण ‘जय’ कहकर द्रोण के अभिषेक-सम समर्थन में एकमत हो जाते हैं। → राजाओं और सैनिकों की हर्ष-ध्वनि के बीच द्रोण को दुर्योधन के आगे रखकर प्रार्थना की जाती है; द्रोण दुर्योधन से प्रत्युत्तर देने के लिए वचन आरम्भ करते हैं—सेनापतित्व की स्वीकृति/शर्तों की ओर कथा बढ़ती है। → द्रोण का उत्तर क्या होगा—क्या वे सेनापति बनकर अर्जुन-वध/युधिष्ठिर-जय की प्रतिज्ञा को स्वीकार करेंगे, और किस मूल्य पर?
Shlokas
Verse 1
/ अप ह< बक। ] अत काए: षष्ठो 5 ध्याय: दुर्योधनका द्रोणाचार्यसे सेनापति होनेके लिये प्रार्थना करना संजय उवाच कर्णस्य वचन श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा । सेनामध्यगतं द्रोणमिदं वचनमत्रवीत्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ព្រះមហាក្សត្រ! កាលដែលស្តាប់ពាក្យរបស់កರ್ಣហើយ ព្រះរាជា ទុរយោធនៈ ក៏បានចូលទៅនិយាយដល់អាចារ្យ ដ្រូណា ដែលឈរនៅកណ្ដាលកងទ័ព ដោយពាក្យដូច្នេះ។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញពេលវេលាសីលធម៌ដ៏សម្រេចចិត្តក្នុងការដឹកនាំសង្គ្រាម៖ គេថ្លឹងថ្លែងយោបល់ អំពាវនាវអំណាច ហើយសុំការបញ្ជាការ មិនត្រឹមសម្រាប់ជ័យជម្នះទេ ប៉ុន្តែសម្រាប់ភាពស្របច្បាប់ និងសាមគ្គីភាពនៃកងកៅរាវ។
Verse 2
दुर्योधन उवाच वर्णश्रैष्ठयात् कुलोत्पत्त्या श्रुतेन वयसा धिया । वीर्याद् दाक्ष्यादधृष्यत्वादर्थज्ञानान्नयाज्जयात्
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ដោយភាពលេចធ្លោនៃវណ្ណៈ និងស្ថានៈសង្គម ដោយកំណើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ដោយការសិក្សា ដោយវ័យពេញវ័យ និងដោយប្រាជ្ញា; ដោយវីរភាព ដោយជំនាញ ដោយភាពមិនអាចឈ្នះបាន ដោយចំណេះដឹងអំពីធនធាន ដោយនយោបាយរដ្ឋ និងដោយជ័យជម្នះ—តាមមាត្រដ្ឋានទាំងនេះ មនុស្សម្នាក់ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាអ្នកលើសគេ»។
Verse 3
तपसा च कृतज्ञत्वाद वृद्ध: सर्वगुणैरपि । युक्तो भवत्समो गोप्ता राज्ञामन्यो न विद्यते
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ដោយតបស្យា (ការអធិស្ឋាននិងការអត់ធ្មត់) របស់លោក និងដោយភាពដឹងគុណ រួមទាំងដោយភាពជាអ្នកចាស់ទុំ និងគុណធម៌ទាំងអស់ទៀត លោកសមស្របជាអ្នកការពារ ដែលស្មើនឹងលោកឯង; ក្នុងចំណោមព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយ មិនមានអ្នកការពារផ្សេងទៀតដូចលោកឡើយ»។
Verse 4
स भवान् पातु नः सर्वान् देवानिव शतक्रतुः । भवन्नेत्रा: पसजउ्जेतुमिच्छामो द्विजसत्तम
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «សូមលោកការពារយើងទាំងអស់គ្នា ដូចជា សតក្រាតុ (ឥន្ទ្រ) ការពារទេវតាទាំងឡាយ។ ឱ ព្រាហ្មណ៍ដ៏ប្រសើរបំផុត យើងប្រាថ្នាឈរជាប់ក្រោមការណែនាំ និងការដឹកនាំរបស់លោក»។
Verse 5
इस प्रकार श्रीमह्गाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें कर्णवाक्यविषयक पॉचवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ផ្នែក «ដ្រូណបರ್ವ» ក្នុង «ដ្រូណាភិសេកបર્વ» ជំពូកទីប្រាំ អំពីពាក្យរបស់កರ್ಣ បានបញ្ចប់។ ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រាហ្មណ៍ដ៏ប្រសើរ! ដោយវណ្ណៈដ៏ឧត្តម កំណើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ចំណេះដឹងសាស្ត្រ វ័យ និងប្រាជ្ញា; ដោយវីរភាព ជំនាញសង្គ្រាម ភាពមិនអាចឈ្នះបាន ចំណេះដឹងអំពីធនធាន នីតិ និងជ័យជម្នះ; ដោយតបស្យា និងភាពដឹងគុណ—ដោយគុណធម៌ទាំងអស់នេះ លោកលើសគេ។ ក្នុងចំណោមព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយ មិនមានអ្នកការពារផ្សេងទៀតស្មើលោកឡើយ។ ដូច្នេះ ដូចជា ឥន្ទ្រ ការពារទេវតាទាំងមូល សូមលោកការពារយើង។ យើងប្រាថ្នាឈ្នះសត្រូវ ដោយស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក។ ហើយលោក—ក្នុងចំណោមរុទ្រៈ ដូច កបាលី (សិវៈ); ក្នុងចំណោមវសុ ដូច បាវកៈ (អគ្គី); ក្នុងចំណោមយក្ស ដូច គុបេរៈ; ក្នុងចំណោមមរុត ដូច វាសវៈ (ឥន្ទ្រ)។ ដោយការប្រៀបធៀបទាំងនេះ អ្នកនិយាយលើកតម្កើងអ្នកការពារដែលត្រូវបានអំពាវនាវថាជាអ្នកលើសគេក្នុងគ្រប់ក្រុម—បញ្ជាក់ថា មេដឹកនាំបែបនេះគួរទទួលភារកិច្ចការពារសម្ព័ន្ធមិត្ត និងនាំទៅរកជ័យជម្នះ ក្នុងសង្គ្រាមដែលសុចរិតតែពោរពេញដោយគ្រោះថ្នាក់។
Verse 6
वसिष्ठ इव विप्राणां तेजसामिव भास्कर: । पितृणामिव धर्मेन्द्रो यादसामिव चाम्बुराट्,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि द्रोणप्रोत्साहने षष्ठो5ध्याय: ।।
ទុរយោធនៈលើកតម្កើងដ្រូណៈដោយការប្រៀបធៀបដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ជាបន្តបន្ទាប់៖ «ដូចវសិષ્ઠៈជាអ្នកលេចធ្លោក្នុងចំណោមព្រះព្រាហ្មណ៍ ដូចព្រះអាទិត្យក្នុងចំណោមអ្វីៗដែលបញ្ចេញពន្លឺ ដូចយមៈ (ម្ចាស់ធម៌) ក្នុងចំណោមបិត្រទេវតា និងដូចសមុទ្ររាជក្នុងចំណោមសត្វទឹក—អ្នកក៏ដូច្នោះដែរ»។ ការសរសើរនេះមានបំណងបញ្ឆេះសេចក្តីមុតមាំរបស់ដ្រូណៈសម្រាប់សង្គ្រាម ដោយបង្ហាញថាភាពជាមេដឹកនាំយុទ្ធសាស្ត្រគឺជារឿងនៃឧត្តមភាព អំណាច និងការគ្រប់គ្រងដូចធម៌ក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន។
Verse 7
नक्षत्राणामिव शशी दितिजानामिवोशना: । श्रेष्ठ: सेनाप्रणेतृणां स नः सेनापतिर्भव
ទុរយោធនៈនិយាយថា៖ «ដូចព្រះចន្ទលេចធ្លោលើផ្កាយទាំងឡាយ និងដូចឧសនា (សុក្រចារ្យ) ជាអ្នកលេចធ្លោក្នុងចំណោមពួកដៃត្យៈ អ្នកក៏ជាអ្នកល្អបំផុតក្នុងចំណោមមេបញ្ជាការទាំងឡាយ។ ដូច្នេះ សូមក្លាយជាមេបញ្ជាការធំរបស់យើង»។ ក្នុងបរិយាកាសសីលធម៌នៃសង្គ្រាម បន្ទាត់នេះបង្ហាញការពឹងផ្អែករបស់ទុរយោធនៈលើកិត្តិយស និងសមត្ថភាព—ស្វែងរកភាពស្របច្បាប់ និងជ័យជម្នះតាមរយៈមេដឹកនាំដ៏ឧត្តម មិនមែនតាមរយៈការប្រព្រឹត្តត្រឹមត្រូវទេ។
Verse 8
रुद्रोंमें शंकर, वसुओंमें पावक, यक्षोंमें कुबेर, देवताओंमें इन्द्र, ब्राह्मणोंमें वसिष्ठ, तेजोमय पदार्थोमें भगवान् सूर्य, पितरोंमें धर्मराज, जलचरोंमें वरुणदेव, नक्षत्रोंमें चन्द्रमा और दैत्योंमें शुक्राचार्यके समान आप समस्त सेनानायकोंमें श्रेष्ठ हैं; अतः हमारे सेनापति होइये ।।
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ដូចសង្ករៈលេចធ្លោក្នុងចំណោមរុទ្រៈ ដូចបាវកៈលេចធ្លោក្នុងចំណោមវសុ ដូចកុបេរៈលេចធ្លោក្នុងចំណោមយក្សៈ ដូចឥន្ទ្រៈលេចធ្លោក្នុងចំណោមទេវតា ដូចវសិષ્ઠៈលេចធ្លោក្នុងចំណោមព្រះព្រាហ្មណ៍ ដូចព្រះអាទិត្យលេចធ្លោក្នុងចំណោមអ្វីៗដែលមានពន្លឺ ដូចធម៌រាជលេចធ្លោក្នុងចំណោមបិត្រទេវតា ដូចវរុណៈលេចធ្លោក្នុងចំណោមសត្វទឹក ដូចព្រះចន្ទលេចធ្លោក្នុងចំណោមនក្ខត្រ និងដូចសុក្រចារ្យលេចធ្លោក្នុងចំណោមដៃត្យៈ—អ្នកក៏ជាអ្នកល្អបំផុតក្នុងចំណោមមេបញ្ជាការទាំងឡាយ។ ដូច្នេះ សូមក្លាយជាមេបញ្ជាការធំរបស់យើង។ សូមឲ្យកងទ័ពអក្សោហិណីដប់មួយរបស់ខ្ញុំស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អ្នក ឱ! អ្នកគ្មានទោស។ ដោយកងទ័ពទាំងនោះ សូមរៀបចំវ្យូហៈប្រយុទ្ធប្រឆាំងសត្រូវ ហើយបំផ្លាញអ្នកប្រឆាំងរបស់ខ្ញុំ ដូចឥន្ទ្រៈបំផ្លាញពួកដានវៈ»។
Verse 9
प्रयातु नो भवानग्रे देवानामिव पावकि: । अनुयास्यामहे त्वाजी सौरभेया इवर्षभम्
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «សូមឲ្យអ្នកដើរនាំមុខយើង—ដូចបាវកិ (ការត្តិកេយ) នាំមុខទេវតាទាំងឡាយ។ ក្នុងសង្គ្រាមនេះ យើងទាំងអស់នឹងដើរតាមអ្នក ដូចកូនគោរបស់សុរាប្ហីដើរតាមគោឈ្មោល»។ ក្នុងទស្សនៈសីលធម៌ និងរឿងរ៉ាវ គាត់បង្ហាញការគោរពស្តាប់បង្គាប់ចំពោះមេបញ្ជាការជាកាតព្វកិច្ចរបស់កងទ័ព ដោយប្រើប្រៀបធៀបបែបសក្ការៈ និងជីវិតជនបទ ដើម្បីបង្កើនភាពស្មោះត្រង់ និងផ្តល់ភាពស្របច្បាប់ដល់សេចក្តីមុតមាំឈ្លានពានតាមភាសានៃការគោរព។
Verse 10
उग्रधन्वा महेष्वासो दिव्यं विस्फारयन् धनु: । अग्रेभवं त्वां तु दृष्टवा नार्जुन: प्रहरिष्यति
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «អរជុន—អ្នកកាន់ធ្នូដ៏សាហាវ ជាវីរបុរសធ្នូធំ—ទោះបីកំពុងធ្វើឲ្យធ្នូទេវតារបស់គាត់បន្លឺសំឡេងក៏ដោយ ប៉ុន្តែពេលឃើញអ្នកឈរនាំមុខជាមេបញ្ជាការដឹកនាំ គាត់នឹងមិនវាយប្រហារទេ»។
Verse 11
ध्रुवं युधिष्ठिरं संख्ये सानुबन्धं सबान्धवम् | जेष्यामि पुरुषव्यात्र भवान् सेनापतियदि
ទុរយោធនៈបាននិយាយថា៖ «ក្នុងសមរភូមិ ខ្ញុំនឹងឈ្នះយុធិષ્ઠិរ៉ា ដោយពិត—រួមទាំងអ្នកគាំទ្រទាំងអស់ និងសាច់ញាតិរបស់គាត់—បើលោក អ្នកខ្លាំងដូចខ្លាក្នុងមនុស្ស យល់ព្រមក្លាយជាមេបញ្ជាការរបស់ខ្ញុំ។ បើលោកជាមេយោធារបស់ខ្ញុំ ខ្ញុំមានទំនុកចិត្តថានឹងឈ្នះគាត់ ព្រមទាំងបងប្អូន និងសម្ព័ន្ធមិត្តសាច់ញាតិរបស់គាត់»។
Verse 12
संजय उवाच एवमुक्ते ततो द्रोणं जयेत्यूचुर्नराधिपा: । सिंहनादेन महता हर्षयन्तस्तवात्मजम्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ពេលទុរយោធនៈនិយាយដូច្នោះហើយ ព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយដែលប្រមូលផ្តុំគ្នា បានបន្លឺសំឡេងដូចសត្វសិង្ហយ៉ាងខ្លាំង ហៅថា «ជ័យជំនះដល់ទ្រូណា!» ដើម្បីបង្កើនសេចក្តីរីករាយ និងទំនុកចិត្តរបស់កូនប្រុសរបស់ព្រះអង្គ ពួកគេបានរួមចិត្តគាំទ្រមេបញ្ជាការដែលបានជ្រើសសម្រាប់សង្គ្រាមខាងមុខ។
Verse 13
सैनिकाश्न मुदा युक्ता वर्धयन्ति द्विजोत्तमम् दुर्योधन पुरस्कृत्य प्रार्थयन्तो महद् यश: । दुर्योधनं ततो राजन् द्रोणो वचनमब्रवीत्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ទាហានទាំងឡាយក៏ពេញដោយសេចក្តីរីករាយ បានសរសើរទ្រូណា—បុរសឧត្តមក្នុងចំណោមព្រះព្រាហ្មណ៍—ហើយខិតខំបង្កើនកម្លាំងចិត្តរបស់គាត់។ ដោយដាក់ទុរយោធនៈនៅមុខ និងប្រាថ្នាកិត្តិយសដ៏ធំ ពួកគេបានលើកតម្កើងទ្រូណា។ បន្ទាប់មក ព្រះរាជា! ទ្រូណាបាននិយាយទៅកាន់ទុរយោធនៈដូច្នេះ។
Frequently Asked Questions
Droṇa’s role as guru and as state-commander creates a structural dharma-tension: the chapter frames his duty to execute Kaurava strategy despite prior pedagogical bonds, showing how institutional obligation can override personal affiliation in wartime governance.
The passage teaches that outcomes are shaped not only by individual heroics but by formation logic—frontage control, flank security, and concentration of elite assets—illustrated by Droṇa’s engineered array and Yudhiṣṭhira’s counter-array anchored by Arjuna–Kṛṣṇa.
No explicit phalaśruti appears here; instead, meta-significance is conveyed through utpāta imagery and narrative framing, signaling the gravity of actions and the interpretive weight of consequences within the epic’s moral architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.