Adhyaya 44
अभिमन्योर् विक्रमः — Abhimanyu’s Disruptive Advance and the Gāndharva-astra Counter
Upa-parva: Abhimanyu-Vikrama (Battlefield Episode within Droṇa-parva)
Sañjaya reports that Abhimanyu, likened to Kāla (time/death) for his battlefield impact, drives into the opposing host with Indra-like vigor. He seizes Satyaśravas in the press of combat, prompting multiple mahārathas to surge forward competitively, each seeking the first strike. The army’s movement is described through oceanic and storm metaphors—units are drawn in and do not return, and the host trembles as if a ship in rough waters—signaling morale destabilization. Rukmaratha, son of the Madra ruler, attempts to rally the frightened troops and vows to capture Abhimanyu alive; he attacks with volleys but is swiftly disabled in a counter, his weapon and body struck down. Shalya’s associates then surround Abhimanyu with dense arrow-rain, briefly rendering him ‘invisible’ under missiles; Duryodhana interprets this as near-fatal overwhelm. Abhimanyu, heavily pierced and angered, employs the Gāndharva-astra (acquired by Arjuna from Gandharvas) and illusionary rathacaryā techniques, appearing manifold, confusing opponents, and inflicting severe losses—cutting weapons, standards, drivers, limbs, and heads—until Duryodhana advances, and the engagement transitions into a direct clash under sustained arrow-wounds.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताते हैं कि जयद्रथ द्वारा रोके जाने पर भी पाण्डव-पक्ष की विजय-लालसा थमती नहीं; उसी क्षण सत्यसंध, दुर्धर्ष, तेजस्वी अभिमन्यु अकेला ही कौरव-सेना के भीतर मकर की भाँति समुद्र में प्रवेश करता है। → अभिमन्यु बाण-वर्षा से कौरव-सेना में क्षोभ मचा देता है; रथसत्तम योद्धा उसे चारों ओर से घेरते हैं, रथ-रथ की टक्कर, शस्त्रों की झंकार और निरन्तर शर-वृष्टि से रणभूमि उबल उठती है। → विघ्न डालने के लिए वृषसेन का सारथि अभिमन्यु के रथ-प्रवाह में बाधा पहुँचाता है, पर अभिमन्यु क्षण भर में ही लोहमय कवचधारी वसातीय को दूरपाती बाण से हृदय में बेधकर धराशायी कर देता है; उसके क्रोध-प्रहार से शत्रुओं के धनुष, बाण, अंग-प्रत्यंग और शिर कटते दिखते हैं, और स्वर्णाभरणों की चमक ही दूर से दीखती रह जाती है। → कौरव-पंक्तियाँ क्षणिक रूप से टूटती हैं; अभिमन्यु का पराक्रम रणभूमि पर भय और विस्मय दोनों फैलाता है, और उसके चारों ओर पड़े कटे अस्त्र-शस्त्र व स्वर्णाभरण उसकी विजय-लहर का प्रमाण बनते हैं। → अभिमन्यु के इस उन्मत्त वेग को रोकने हेतु कौरव-पक्ष और अधिक कठोर घेरा कसने को उद्यत होता है—अगला प्रहार किस ओर से आएगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-मा_ज बछ। ऑफर चतुश्नत्वारिशो< ध्याय: अभिमन्युका पराक्रम और उसके द्वारा वसातीय आदि अनेक योद्धाओंका वध संजय उवाच सैन्धवेन निरुद्धेषु जयगृद्धिषु पाण्डुषु । सुघोरमभवदसयुद्ध॑ त्वदीयानां परै: सह
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រះរាជា! នៅពេលជ័យទ្រថា ព្រះអម្ចាស់សិន្ធុ បានទប់ស្កាត់បណ្ឌវៈដែលប្រាថ្នាជ័យជម្នះ នោះកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គបានប្រយុទ្ធយ៉ាងសាហាវ និងគួរឲ្យរន្ធត់ជាមួយសត្រូវ។
Verse 2
प्रविश्याथार्जुनि: सेनां सत्यसंधो दुरासद: । व्यक्षो भयत तेजस्वी मकर: सागरं यथा
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក អភិមន្យុ—កូនអរជុន—វីរបុរសមានពន្លឺក្លាហាន រឹងមាំមិនងាយទប់ទល់ និងស្មោះត្រង់ចំពោះពាក្យសច្ចា បានចូលជ្រៀតចូលក្នុងកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គ ហើយបង្កឲ្យចលាចល ដូចមகரៈដ៏ធំធេងកូរខ្យល់កូរទឹកសមុទ្រ។
Verse 3
त॑ तथा शरवर्षेण क्षोभयन्तमरिन्दमम् । यथा प्रधाना: सौभद्रमभ्ययू रथसत्तमा:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ខណៈដែលវីរបុរសអ្នកបង្ក្រាបសត្រូវនោះ បន្តបង្កឲ្យកងទ័ពកൗរវរញ្ជួយរញ្ជាយ ដោយភ្លៀងព្រួញដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ ដូច្នោះដែរ មហារថីជាន់ខ្ពស់ៗ—អ្នកជិះរថល្អបំផុតក្នុងកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គ—បានរួមគ្នាចូលវាយប្រហារលើសោភទ្រ (អភិមន្យូ)។
Verse 4
तेषां तस्य च सम्मर्दो दारुग: समपद्यत | सृजतां शरवर्षाणि प्रसक्तममितौजसाम्,उस समय अति तेजस्वी कौरव योद्धा परस्पर सटे हुए बाणोंकी वर्षा कर रहे थे। उनके साथ अभिमन्युका भयंकर युद्ध होने लगा
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ការប្រយុទ្ធប្រកបដោយភាពសាហាវបានកើតឡើងរវាងពួកគេនិងគាត់ ខណៈដែលវីរបុរសទាំងនោះមានអំណាចមិនអាចវាស់បាន ប្រយុទ្ធជិតស្និទ្ធ ហើយបន្តបាញ់ភ្លៀងព្រួញជាប់ៗគ្នាមិនឈប់។
Verse 5
रथव्रजेन संरुद्धस्तैरमित्रैस्तथा5<र्जुनि: । वृषसेनस्य यन्तारं हत्वा चिच्छेद कार्मुकम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ទោះបីអភិមន្យូ កូនប្រុសអរជុន ត្រូវបានរថជាច្រើន និងសត្រូវព័ទ្ធជុំវិញគ្រប់ទិសក៏ដោយ គាត់បានវាយឲ្យសារថីរបស់វೃಷសេន (Vṛṣasena) អសកម្ម ហើយកាត់បំបែកធ្នូរបស់វृषសេន។
Verse 6
तस्य विव्याध बलवान् शरैरश्वानजिद्दागै: । वातायमानैरथ तैरश्वैरपह्तो रणात्
បន្ទាប់មក វृषសេនដ៏ខ្លាំងក្លា បានបាញ់ព្រួញត្រង់ៗចាក់សេះរបស់អភិមន្យូ។ សេះទាំងនោះរត់ផុតទៅដោយល្បឿនដូចខ្យល់ ហើយដោយសារព្រួញទាំងនោះ គាត់ត្រូវបានបង្ខំឲ្យឆ្ងាយចេញពីសមរភូមិ។
Verse 7
तेनान्तरेणाभिमन्योर्यन्तापासारयद् रथम् । रथव्रजास्ततो हृष्टा: साधु साथ्विति चुक्कुशु:
ក្នុងឱកាសនោះ សារថីរបស់អភិមន្យូបានបង្វែររថចេញទៅ។ បន្ទាប់មក ក្រុមអ្នកជិះរថដែលប្រមូលផ្តុំគ្នានោះ មានចិត្តរីករាយ ហើយស្រែកឡើងដោយសម្លេងខ្លាំងថា «ល្អណាស់! ល្អណាស់!»។
Verse 8
तं॑ सिंहमिव संक्रुद्धं प्रमथ्नन्तं शरैररीन् । आरादायान्तमभ्येत्य वसातीयो< भ्ययाद् द्रुतम्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ឃើញអភិមន្យូ ដូចសីហៈកំពុងខឹងក្រហាយ បំបែកជួរពលសត្រូវដោយព្រួញ ហើយចូលមកជិតៗ វសាតីយៈក៏ប្រញាប់ចេញមុខទៅប្រឈមមុខនឹងគាត់។
Verse 9
सो5भिमन्युं शरै:षष्ट्या रुक्मपुड्खैरवाकिरत् । अब्रवीच्च न मे जीवज्जीवतो युधि मोक्ष्यसे,उसने अभिमन्युपर सुवर्णमय पंखवाले साठ बाण बरसाये और कहा--“अब तू मेरे जीते-जी इस युद्धमें जीवित नहीं छूट सकेगा,
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ គាត់បានបាញ់ព្រួញហុកសិបដើមលើអភិមន្យូ ព្រួញមានស្លាបភ្លឺរលោងដូចមាស ហើយប្រកាសថា «ដរាបណាខ្ញុំនៅរស់ អ្នកនឹងមិនអាចរួចជីវិតចេញពីសង្គ្រាមនេះបានឡើយ»។
Verse 10
तमयस्मयवर्माणमिषुणा दूरपातिना । विव्याध हृदि सौभद्र: स पपात व्यसु: क्षितौ
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ អភិមន្យូ កូនប្រុសសុភទ្រា បានបាញ់ព្រួញហោះឆ្ងាយមួយ ចាក់ចូលបេះដូងអ្នកយុទ្ធដែលពាក់អាវក្រោះដែក; គាត់ក៏ដួលស្លាប់លើដី។
Verse 11
वसातीयं हत॑ दृष्टवा क्रुद्धा: क्षत्रियपुड़वा: । परिवत्रुस्तदा राजंस्तव पौत्रं जिघांसव:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ឃើញវសាតីយៈត្រូវសម្លាប់ អ្នកយុទ្ធកំពូលៗក៏ខឹងក្រហាយ ហើយបានព័ទ្ធចៅប្រុសរបស់ព្រះអង្គពីគ្រប់ទិស ឱ ព្រះមហាក្សត្រ ដោយបំណងសម្លាប់គាត់។
Verse 12
विस्फारयन्तक्षापानि नानारूपाण्यनेकश: । तद् युद्धमभवद् रौद्रं सौभद्रस्यारिभि: सह,वे अपने नाना प्रकारके धनुषोंकी बारंबार टंकार करने लगे। सुभद्राकुमारका शत्रुओंके साथ वह बड़ा भयंकर युद्ध हुआ
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ពួកគេបានធ្វើឲ្យធ្នូមានសំឡេងតឹងតែងជាបន្តបន្ទាប់ ហើយបាញ់ព្រួញនានាប្រភេទជាច្រើន។ ដូច្នេះ សង្គ្រាមដ៏សាហាវគួរឱ្យភ័យខ្លាចបានកើតឡើង រវាងសោភទ្រៈ (អភិមន្យូ) និងសត្រូវរបស់គាត់។
Verse 13
तेषां शरान् सेष्वसनान् शरीराणि शिरांसि च | सकुण्डलानि ख्ग्वीणि क्रुद्धश्चिच्छेद फाल्गुनि:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ផាល់គុន (អរជុន) ដែលកំពុងឆេះដោយកំហឹង បានកាត់បំបែកជាបំណែកៗ ទាំងធ្នូ និងព្រួញរបស់ពួកគេ ទាំងរាងកាយ និងសូម្បីតែក្បាល—ដែលតុបតែងដោយក្រវិល និងកម្រងផ្កា—ដោយការបាញ់ប្រហារដ៏មិនឈប់ឈរ កណ្ដាលព្យុះសង្គ្រាម។
Verse 14
सखडूगा: साड््गुलित्राणा: सपट्टिशपरश्व धा: । अदृश्यन्त भुजाश्छिन्ना हेमाभरणभूषिता:,सोनेके आभूषणोंसे विभूषित उनकी भुजाएँ खड्ग, दस्ताने, पट्टिश और फरसोंसहित कटी दिखायी देने लगीं
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដៃរបស់យោធា ដែលត្រូវកាត់ផ្តាច់ក្នុងការប្រយុទ្ធ ត្រូវបានឃើញរាលដាលនៅទីនោះ—នៅតែតុបតែងដោយអលង្ការមាស ហើយនៅតែចាប់កាន់អាវុធរបស់ខ្លួន៖ ដាវ អាវការពារដៃ (ស្រោមដៃ/គ្រាប់ការពារ) ដាវប៉ាត់ទីឝ (paṭṭiśa) និងពូថៅ។ ទិដ្ឋភាពនោះបង្ហាញថ្លៃដ៏សាហាវនៃសង្គ្រាម ដែលសញ្ញានៃឋានៈ និងវីរភាព ក្លាយជាសំណល់នៅក្នុងការបំផ្លាញមិនរើសមុខ។
Verse 15
स्रग्भिरा भरणैर्वस्त्रै: पातितैश्न महाभुजै: । वर्मभिश्नर्मभिहरिर्मुकुटैश्छत्रचामरै:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ផែនដីនៅទីនោះ ត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយកម្រងផ្កា អលង្ការ និងសម្លៀកបំពាក់ដែលធ្លាក់រាលដាល; ដោយដៃដ៏មហិមារបស់យោធាដែលត្រូវកាត់ផ្តាច់; និងដោយអាវក្រោះ និងខែលដ៏ល្អប្រណិត—រួមទាំងមកុដដ៏រុងរឿង ឆត្រ និងចាមរ (កន្ទុយយ៉ាក់)។ ទិដ្ឋភាពនោះបញ្ជាក់ថ្លៃដ៏សាហាវនៃសង្គ្រាម៖ សូម្បីតែសញ្ញានៃរាជសិរី និងកិត្តិយស ក៏ត្រូវរាលដាលជាសំណល់ កណ្ដាលមរណភាព និងការបំផ្លាញ។
Verse 16
उपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरै: । अक्षेविमिथितैश्वक्रैर्भग्नैश्व बहुधा युगैः
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ផែនដីនៅទីនោះ ត្រូវបានរាលដាល និងគ្របដណ្ដប់ដោយសំណល់សង្គ្រាម—ឧបករណ៍ និងសម្ភារៈផ្គត់ផ្គង់, កន្លែងអង្គុយលើរថ, ដំបង និងដងរថ, យូក និងផ្នែកខ្សែចង, អ័ក្សរថដែលបែកជាបំណែកៗ, កង់ដែលត្រូវបំផ្លាញ, និងយូកជាច្រើនដែលបែកខូចជារបៀបផ្សេងៗ។ ទិដ្ឋភាពនោះបញ្ជាក់ន័យធ្ងន់ធ្ងរនៃសង្គ្រាម៖ មិនមែនសិរីល្អទេ ប៉ុន្តែជាការខូចខាតធំធេងមិនមានមុខមាត់ ដែលលាតសន្ធឹងលើដី ក吞យកទាំងឧបករណ៍អំណាច និងជីវិតដែលពឹងផ្អែកលើវា។
Verse 17
अनुकर्ष: पताकाभिस्तथा सारथिवाजिभि: । रथैश्न भग्नैनगिश्ष हतै: की्णाभवन्मही
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ផែនដីនៅទីនោះ ក្លាយជារលំរាលដាល និងគ្របដណ្ដប់ទាំងស្រុងដោយសំណល់សង្គ្រាម—ខ្សែទាញ និងទង់សញ្ញា, អ្នកបើករថ និងសេះ, រថដែលបែកបាក់, និងដំរីដែលត្រូវសម្លាប់។ ទិដ្ឋភាពនោះប្រកាសថ្លៃដ៏ធ្ងន់ធ្ងរនៃសង្គ្រាម៖ សិរីល្អ និងអំណាច រលាយទៅជាសំណល់ ហើយវាលសង្គ្រាមផ្ទាល់ ក្លាយជាសាក្សីនៃការបំផ្លាញដែលអំពើហិង្សាបន្តពាសពេញលើគ្រប់គ្នា។
Verse 18
निहतै: क्षत्रिय: श्रै्नानाजनपदेश्वरै: । जयगृद्धैर्व॒ता भूमिर्दारुणा समपद्यत
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ផែនដីក្លាយជាអាក្រក់គួរឱ្យខ្លាច ដោយពោរពេញទៅដោយសពអ្នកក្សត្រីយវីរបុរស—អធិរាជនៃដែនដីជាច្រើន—ដែលត្រូវបានបំផ្លាញដោយសេចក្តីឃ្លានចង់ឈ្នះ។ ទិដ្ឋភាពនោះបង្ហាញតម្លៃសីលធម៌ដ៏សាហាវនៃមហិច្ឆតាក្នុងសង្គ្រាម៖ ការចង់ឈ្នះផ្ទាល់បានបម្លែងសមរភូមិឲ្យក្លាយជាវាលមរណៈដ៏គួរឱ្យភ័យ។
Verse 19
दिशो विचरतस्तस्य सर्वाश्च प्रदिशस्तथा । रणे5भिमन्यो: क्रुद्धस्य रूपमन्तरधीयत,उस रफणक्षेत्रमें कुृपित होकर सम्पूर्ण दिशा-विदिशाओंमें विचरते हुए अभिमन्युका रूप अदृश्य हो गया था
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ អភិមន្យូដែលកំពុងខឹងក្រហាយ បានរត់វង្វេងលើសមរភូមិទៅគ្រប់ទិស និងទិសរងទាំងអស់ ហើយរូបរបស់គាត់ក៏លាក់បាត់ពីការមើលឃើញ—បាត់បង់ក្នុងសំឡេងរំខាននៃសង្គ្រាម ដែលកំហឹង និងភាពច្របូកច្របល់ធ្វើឲ្យស្រអាប់សូម្បីតែអ្វីដែលនៅចំពោះមុខ។
Verse 20
काज्चनं यद्यदस्यासीद् वर्म चाभरणानि च । धनुषश्च शराणां च तदपश्याम केवलम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «អ្វីដែលខ្ញុំអាចមើលឃើញពីគាត់ មានតែអ្វីដែលភ្លឺរលោងដូចមាសប៉ុណ្ណោះ—គឺកាវច់ និងគ្រឿងអលង្ការ រួមទាំងធ្នូ និងព្រួញរបស់គាត់»។
Verse 21
उसके कवच, आभूषण, धनुष और बाणके जो-जो अवयव सुवर्णमय थे, केवल उन्हींको हम दूरसे देख पाते थे ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ពីចម្ងាយ យើងមើលឃើញបានតែផ្នែកដែលជាមាសនៃកាវច់ គ្រឿងអលង្ការ ធ្នូ និងព្រួញរបស់គាត់ប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលនោះ គ្មានវីរបុរសណាម្នាក់អាចលើកភ្នែកមើលទៅកាន់គាត់បានឡើយ។ ពេលអភិមន្យូឈរនៅកណ្ដាលវ្យូហៈ ដូចព្រះអាទិត្យនៅកណ្ដាលមេឃ ហើយកំពុងដកយកជីវិតអ្នកប្រយុទ្ធដោយព្រួញរបស់គាត់ ពន្លឺ និងអំណាចរបស់គាត់បានគ្របសង្កត់អ្នកដែលប្រឈមមុខទាំងអស់—វីរភាពដែលបំពេញកាតព្វកិច្ចរហូតដល់កម្រិតគួរឱ្យភ័យ ក្នុងសម្ពាធសីលធម៌ដ៏តានតឹងនៃសង្គ្រាម។
Verse 44
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे चतुश्नत्वारिंशो5ध्याय:
ដូច្នេះ បញ្ចប់ជំពូកទី៤៤ ក្នុង ដ្រូណបរវៈ នៃ «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ—នៅក្នុងផ្នែកស្តីពីការសម្លាប់អភិមន្យូ—ដែលពិពណ៌នាអំពីវីរភាពរបស់អភិមន្យូ។ កថាបញ្ចប់នេះសម្គាល់ការបិទបញ្ចប់ឯកតានិទានមួយ ដែលដាក់ស៊ុមការខិតខំរបស់វីរបុរស និងផលវិបាកដ៏សោកសៅ នៅក្នុងភាពតានតឹងសីលធម៌នៃសង្គ្រាម។
Frequently Asked Questions
The episode juxtaposes individual valor with collective containment: whether coordinated mass attack and attempted live-capture are ethically compatible with ideals of fair combat, especially when morale collapse incentivizes extreme measures.
The narrative frames battlefield outcomes as a convergence of agency and kāla: excellence can reverse tactical disadvantage (through skill and astra-vidyā), yet the wider field remains governed by volatility, fear, and time’s impersonal pressure.
No explicit phalaśruti is presented in the provided verses; the meta-commentary functions indirectly through Sañjaya’s similes (ocean, storm, Kāla), guiding the listener to interpret events as morally and psychologically consequential within the war’s larger arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.