Adhyaya 4
अध्याय ४ — भीष्मेन कर्णोत्साहनम् (Bhīṣma’s Encouragement of Karṇa)
Upa-parva: Karṇa-utsāhana (Kuru-pitāmaha-vākya) — Bhīṣma’s encouragement to Karṇa
Sañjaya reports that the aged Kuru patriarch responds to prior speech with context-appropriate words, expressing approval and offering elevated comparisons that position Karṇa as a sustaining force for allies. The counsel employs a sequence of analogies—ocean to rivers, sun among lights, the virtuous as guardians of truth, fertile earth for seeds, and rain as support of beings—constructing Karṇa as a stabilizing center for the Kaurava coalition. The speaker recalls Karṇa’s earlier campaigns and subjugations (including Kāmboja and other regional polities), converting military history into legitimacy capital. He then issues an operational imperative: proceed, engage adversaries, guide the Kurus in battle, and secure victory for Duryodhana. Karṇa accepts the directive with formal reverence, advances to the battlefield, surveys the massed troops and their arrayed weaponry, and strengthens the formation; the Kauravas respond with audible acclaim (lion-roars, bow-sounds), marking a ritualized transition from counsel to coordinated action.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—कर्ण के तीखे, आत्मविश्वासी वचनों के बाद कुरुवंश के वृद्ध पितामह भीष्म समय-देश के अनुरूप उत्तर देने को उद्यत होते हैं। → भीष्म कर्ण को उसके पूर्व-पराक्रमों का स्मरण कराते हैं—दुर्योधन के हित में कंबोज, हिमालय-दुर्गस्थ किरात आदि अनेक रणकठोर जनों को वश में करने और अनेक संग्रामों में विजय पाने की गाथा सुनाकर उसके भीतर ‘जयैषिणा’ अग्नि को और प्रज्वलित करते हैं। → भीष्म का निर्णायक आह्वान—‘सत्यसंगत मित्र’ बनकर ‘यह सब मेरा ही है’ ऐसा निश्चय करके कुरुओं की सेना का पालन-रक्षण करो और दुर्योधन के समान ही इस युद्ध-भार को अपने कंधों पर लो; कर्ण का युद्ध के लिए अग्रसर होना इसी क्षण का फल बनता है। → कर्ण विशाल, व्यूहबद्ध कौरव-सेना के अनुपम स्थान को देखकर उसे बल देता/सम्बलित करता है; उसके आगमन से दुर्योधन-पुरोगामी समस्त कुरु हर्षित हो उठते हैं और कौरव-पक्ष में उत्साह की लहर दौड़ जाती है। → कर्ण के सेनामुख पर आने से युद्ध का ताप बढ़ता है—अब यह उत्साह किस महावीर से टकराएगा, यह अगले प्रसंग में खुलने को रहता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--#हू< बक। ] अति: चतुथों5 ध्याय: भीष्मजीका कर्णको प्रोत्साहन देकर युद्धके लिये भेजना तथा कर्णके आगमनसे कौरवोंका हर्षोल्लास संजय उवाच तस्य लालप्यत: श्रुत्वा कुरुवृद्ध: पितामह: । देशकालोचितं वाक्यमन्रवीत् प्रीतमानस:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ពេលបានឮគាត់និយាយយូរៗ ពិតាមហៈ ភីष្មៈ អ្នកចាស់ជរានៃកុរុ បានឆ្លើយតបដោយពាក្យសមរម្យតាមទីកាល និងស្ថានការណ៍ ដោយចិត្តពេញដោយសេចក្តីរីករាយ។
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन्! इस प्रकार बहुत कुछ बोलते हुए कर्णकी बात सुनकर कुरुकुलके वृद्ध पितामह भीष्मने प्रसन्नचित्त होकर देश और कालके अनुसार यह बात कही -- || समुद्र इव सिन्धूनां ज्योतिषामिव भास्कर: । सत्यस्य च यथा सन््तो बीजानामिव चोर्वरा
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះរាជា! ពេលបានឮករណៈនិយាយយូរៗ ពិតាមហៈ ភីष្មៈ អ្នកចាស់ជរានៃវង្សកុរុ មានចិត្តរីករាយ ហើយបាននិយាយតាមទីកាល និងស្ថានការណ៍ថា៖ “ឱ ករណៈ! ដូចសមុទ្រជាជម្រកនៃទន្លេទាំងឡាយ ដូចព្រះអាទិត្យជាអធិបតីនៃពន្លឺទាំងឡាយ ដូចអ្នកសច្ចធម៌ជាគ្រឹះនៃសេចក្តីពិត និងដូចដីមានជីជាតិជាគ្រឹះនៃគ្រាប់ពូជ—ដូច្នេះដែរ អ្នកចូរធ្វើជាជម្រកដល់មិត្តសុហൃദរបស់អ្នក។ សូមឲ្យបងប្អូន និងសម្ព័ន្ធមិត្តទាំងអស់ រស់នៅដោយពឹងផ្អែកលើអ្នក ដូចទេវតាទាំងឡាយរស់ដោយពឹងលើឥន្ទ្រៈពាន់ភ្នែក។”»
Verse 3
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेक पर्वमें कर्णवाक्यविषयक तीयरा अध्याय पूरा हुआ
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ចូរអ្នកក្លាយជាគ្រឹះដ៏មាំមួនសម្រាប់មិត្តសុហൃദរបស់អ្នក ដូចពពកភ្លៀងជាគ្រឹះសម្រាប់សត្វលោកទាំងឡាយ។ សូមឲ្យសាច់ញាតិរបស់អ្នករស់នៅដោយពឹងផ្អែកលើអ្នក ដូចទេវតាទាំងឡាយពឹងជ្រកលើសហស្រាក្សៈ (ឥន្ទ្រៈ)»។
Verse 4
मानहा भव शत्रूणां मित्राणां नन्दिवर्धन: । कौरवाणां भव गतिर्यथा विष्णुर्दिवौकसाम्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ចូរអ្នកក្លាយជាអ្នកបំបាក់មោទនភាពសត្រូវ និងជាអ្នកបង្កើនសេចក្តីរីករាយដល់មិត្ត។ ដូចព្រះវិษ្ណុជាជម្រកនិងគ្រឹះរបស់ទេវតាទាំងឡាយ ដូច្នេះដែរ ចូរអ្នកក្លាយជាទីពឹងពាក់ និងជាគន្លងដល់កៅរវៈទាំងឡាយ»។
Verse 5
स्वबाहुबलवीर्येण धार्तराष्ट्रजयैषिणा । कर्ण राजपुरं गत्वा काम्बोजा निर्जितास्त्वया
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ កರ್ಣ! ដោយប្រាថ្នាជ័យជម្នះសម្រាប់ព្រះរាជបុត្រានៃធൃതរाष्ट्र (ទុរយោធន) អ្នកបានទៅដល់រាជបុរៈ ហើយដោយកម្លាំងដៃ និងវីរភាពរបស់ខ្លួន អ្នកបានបង្ក្រាបជាតិកាំបោជទាំងអស់»។
Verse 6
गिरिव्रजगताश्चापि नग्नजित्प्रमुखा नृपा: । अम्बष्ठाश्न विदेहाश्ष गान्धाराश्ष॒ जितास्त्वया,“गिरिव्रजके निवासी नग्नजित् आदि नरेश, अम्बष्ठ, विदेह और गान्धारदेशीय क्षत्रियोंको भी तुमने परास्त किया है
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ហើយព្រះមហាក្សត្រដែលបានទៅដល់គិរីវ្រាជ—មាននគ្នជិតជាមេដឹកនាំ—រួមទាំងយោធាអំបឋ្ឋ វិទេហ និងគន្ធារ ក៏ត្រូវបានអ្នកបង្ក្រាបដែរ»។
Verse 7
हिमवद्दुर्गनिलया: किराता रणकर्कशा: । दुर्योधनस्य वशगास्त्वया कर्ण पुरा कृता:,“कर्ण! पूर्वकालमें तुमने हिमालयके दुर्गमें निवास करनेवाले रणकर्कश किरातोंको भी जीतकर दुर्योधनके अधीन कर दिया था
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ កರ್ಣ! កាលពីមុន អ្នកបានបង្ក្រាបសូម្បីតែជនកិរាត—រឹងមាំ និងសាហាវក្នុងសង្គ្រាម—ដែលស្នាក់នៅក្នុងបន្ទាយភ្នំនៃហិមាល័យ ហើយបាននាំពួកគេឲ្យស្ថិតក្រោមអំណាចទុរយោធន»។
Verse 8
उत्कला मेकला: पौण्ड्रा: कलिड्रन्ध्राश्न संयुगे निषादाश्ष त्रिगर्ताश्न बाह्लीकाश्न जितास्त्वया
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ក្នុងសមរភូមិដ៏តឹងតែង អ្នកក៏បានបង្ក្រាបព្រះមហាក្សត្រនៃឧត្កល មេកល បៅណ្ឌ្រ កលិង្គ អន្ធ្រ និសាទ ត្រីគរត និងបាហ្លីកផងដែរ»។
Verse 9
तत्र तत्र च संग्रामे दुर्योधनहितैषिणा । बहवश्च जिता: कर्ण त्वया वीरा महौजसा
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ហើយនៅទីនេះទីនោះលើសមរភូមិ ឱ កರ್ಣ! អ្នក—វីរបុរសមហាប្រាថ្នា និងតែងស្វែងរកប្រយោជន៍ទុរយោធន—បានឈ្នះលើវីរជនជាច្រើន»។
Verse 10
यथा दुर्योधनस्तात सज्ञातिकुलबान्धव: । तथा त्वमपि सर्वेषां कौरवाणां गतिर्भव,“तात! कुटुम्बी, कुल और बन्धु-बान्धवोंसहित दुर्योधन जैसे सब कौरवोंका आधार है, उसी प्रकार तुम भी कौरवोंके आश्रयदाता बनो
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ កូនជាទីស្រឡាញ់! ដូចដែលទុរយោធន—ជាមួយញាតិវង្ស កុល និងសាច់ញាតិទាំងអស់—ជាសសរស្តម្ភគាំទ្រធំរបស់ពួកកૌរវៈ ដូច្នោះដែរ អ្នកក៏ត្រូវក្លាយជាជម្រក និងជាគន្លងគាំទ្រសម្រាប់កૌរវៈទាំងអស់»។
Verse 11
शिवेनाभिवदामि त्वां गच्छ युध्यस्व शत्रुभि: | अनुशाधि कुरून् संख्ये धत्स्व दुर्योधने जयम्
«ដោយសេចក្តីសិរីមង្គល ខ្ញុំសូមគោរពអបអរសាទរអ្នក; ចូរទៅ ចូរប្រយុទ្ធនឹងសត្រូវ។ នៅក្នុងសមរភូមិ ចូរបញ្ជាកងកុរុឲ្យឈរលើកាតព្វកិច្ច ហើយចូរធ្វើឲ្យទុរយោធនទទួលបានជ័យជម្នះ»។
Verse 12
भवान् पौत्रसमो<स्माकं यथा दुर्योधनस्तथा । तवापि धर्मत: सर्वे यथा तस्य वयं तथा
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «សម្រាប់ពួកយើង អ្នកដូចជាចៅម្នាក់ ដូចដែលទុរយោធនក៏ដូច្នោះដែរ។ តាមច្បាប់ធម៌ ពួកយើងទាំងអស់មានទំនាក់ទំនងចំពោះអ្នក ដូចដែលយើងមានចំពោះគាត់»។
Verse 13
“दुर्योधनकी तरह तुम भी मेरे पौत्रके समान हो। धर्मतः जैसे मैं उसका हितैषी हूँ, उसी प्रकार तुम्हारा भी हूँ ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ដូចទុរយោធន អ្នកក៏ដូចជាចៅម្នាក់សម្រាប់ខ្ញុំដែរ។ តាមធម៌ ដូចដែលខ្ញុំជាអ្នកប្រាថ្នាឲ្យគាត់បានល្អ ខ្ញុំក៏ប្រាថ្នាឲ្យអ្នកបានល្អដូចគ្នា។ ព្រោះនៅក្នុងលោកនេះ សម្ពន្ធភាពដែលកើតពីការរួមស្និទ្ធជាមួយអ្នកមានគុណធម៌ ត្រូវបានចាត់ទុកថាលើសលប់ជាងសម្ពន្ធភាពតាមរាងកាយ ឬតាមគ្រួសារ—ដូច្នេះហើយដែលអ្នកប្រាជ្ញប្រកាស ឱ បុរសប្រសើរ!»
Verse 14
स सत्यसंगतो भूत्वा ममेदमिति निश्चित: । कुरूणां पालय बलं॑ यथा दुर्योधनस्तथा,“तुम सच्चे मित्र होकर और यह सब कुछ मेरा ही है, ऐसा निश्चित विचार रखकर दुर्योधनके ही समान समस्त कौरवदलकी रक्षा करो”
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ចូរអ្នកក្លាយជាមិត្តស្មោះត្រង់ ដោយភ្ជាប់ខ្លួនជាមួយសច្ចៈ និងភាពស្មោះស្តាប់ ហើយកំណត់ចិត្តថា ‘នេះជារបស់ខ្ញុំ’ (គឺជាការទទួលខុសត្រូវរបស់ខ្ញុំ)។ ចូរការពារកងទ័ពកុរុទាំងមូល ដូចដែលទុរយោធនខ្លួនឯងនឹងការពារ»។
Verse 15
निशम्य वचन॑ तस्य चरणावभिवाद्य च । ययौ वैकर्तन: कर्ण: समीपं सर्वधन्विनाम्,भीष्मजीका यह वचन सुनकर विकर्तनपुत्र कर्णने उनके चरणोंमें प्रणाम किया और वह फिर सम्पूर्ण धनुर्धर सैनिकोंके समीप चला गया
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ពេលបានឮពាក្យរបស់គាត់ កರ್ಣៈ កូនវៃករតនៈ បានកោតគោរពក្រាបជើង ហើយបន្ទាប់មកបានត្រឡប់ទៅក្បែរពួកអ្នកបាញ់ធ្នូទាំងអស់វិញ។
Verse 16
सो5भिवीक्ष्य नरौघाणां स्थानमप्रतिमं महत् । व्यूढप्रहरणोरस्कं॑ सैन्यं तत् समबृंहयत्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ កាលកર્ણបានឃើញទីតាំងដ៏ធំធេង មហិមា និងមិនអាចប្រៀបបានរបស់មហាសមុទ្រនៃយោធា—កងទ័ពឈរជាជួរជាប់ជាប្រព័ន្ធក្នុងវ្យូហៈ ដោយពាក់អាវុធ និងសព្វសាស្ត្រនៅលើទ្រូង—នោះក៏បានលើកទឹកចិត្ត និងបង្កើនស្មារតីកងទ័ពកౌរវៈ។
Verse 17
हृषिता: कुरव: सर्वे दुर्योधनपुरोगमा: । उपागतं महाबाहुं सर्वानीकपुरःसरम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ក្រុមកុរុទាំងអស់ ដោយមានទុរយោធនៈជាមុខ បានរីករាយយ៉ាងខ្លាំងពេលឃើញវីរបុរសដៃខ្លាំងមកដល់—អ្នកដែលដើរនាំមុខកងទ័ពទាំងមូល។
Verse 18
कर्ण दृष्टवा महात्मानं युद्धाय समुपस्थितम् । समस्त सेनाओंके आगे चलनेवाले महाबाहु, महामनस्वी कर्णको आया और युद्धके लिये उपस्थित हुआ देख दुर्योधन आदि समस्त कौरव हर्षसे खिल उठे ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ពេលឃើញកರ್ಣៈ អ្នកមានចិត្តធំ មកដល់មុខកងទ័ព ដើម្បីសង្គ្រាម និងឈរត្រៀមរួចរាល់ ក្រុមកൗរវៈ—ទុរយោធនៈ និងអ្នកដទៃទាំងអស់—បានរីករាយពេញចិត្ត។ ពួកគេបានគោរពស្វាគមន៍គាត់ដោយសំឡេងអបអរសាទរខ្លាំងៗ៖ ស្រែកហ៊ោ ក្រឡុកដៃទះទ្រូង បន្លឺសំឡេងដូចសត្វសិង្ហ និងសូរស័ព្ទខ្សែធ្នូតឹងៗជាច្រើនប្រភេទ។
Frequently Asked Questions
The chapter frames wartime duty and loyalty as stabilizing virtues, implicitly raising the tension between allegiance to a ruler’s objectives and the broader ethical evaluation of means and ends in collective conflict.
That leadership is measured by sustaining others—through reliability, protection, and morale—so that a coalition remains functional; speech and recognition are treated as instruments of governance alongside martial capacity.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-level function is structural—showing how counsel, reputation, and public affirmation transition into organized action within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.