Adhyaya 25
Droṇa-parva Adhyāya 25 — Bhīma’s Disruption of Elephant Formations and Bhagadatta’s Shock Advance
Upa-parva: Bhīma–Bhagadatta Gaja-yuddha (Elephant-Corps Engagement Episode)
Dhṛtarāṣṭra opens with operational questions about how the Pāṇḍavas and Kauravas fought after regrouping and what actions occurred regarding the Saṃśaptaka contingent. Saṃjaya reports a sequence of concentrated engagements dominated by elephant warfare. An elephant unit advances against Bhīma; Bhīma, described as forcefully dispersing formations, rapidly breaks and turns back multiple elephants with sustained missile fire. Duryodhana, angered by the disruption, closes to engage Bhīma directly; Bhīma counters by wounding him and severing key martial markers (including the bow and a jeweled elephant emblem on the standard), signaling tactical and symbolic setback. Additional allied forces arrive, and a prominent elephant-mounted opponent is brought down, after which a rout-like movement spreads through nearby units, trampling mixed troops in confusion. Bhagadatta of Prāgjyotiṣa then charges with a renowned war-elephant associated with earlier mythic victories, provoking a loud panic-cry that even leads Yudhiṣṭhira to presume Bhīma has fallen. Yudhiṣṭhira and allied charioteers attempt containment through encirclement and massed arrows, while Bhagadatta maneuvers the elephant to break the ring, seize or disrupt chariots, and induce fear. Multiple Pāṇḍava-aligned warriors coordinate to strike the elephant with repeated volleys; nevertheless, the episode emphasizes the elephant’s mobility, the commander’s skill, and the battlefield’s acoustic-psychological turbulence as a decisive factor alongside weapons.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि पाण्डवों के आगे बढ़ने और द्रोण को चारों ओर से ढँकते-घेरते देख रणभूमि में महाभैरव उठ खड़ा हुआ—मानो युद्ध स्वयं गरजने लगा हो। → सेनाओं के रथों-घोड़ों और पदातियों से उड़ी तीव्र धूल पूरी कौरव-चमू को ढक लेती है; दृष्टि-पथ टूटता है, पहचानें गड्डमड्ड होती हैं, और दुर्योधन क्रूर कर्म के लिए अपने महाधनुर्धर शूरों को शीघ्रता से आगे बढ़ाता है। → द्रोण के चारों ओर ‘वध’ और ‘रक्षा’ की होड़ में अनेक द्वन्द-युद्ध एक साथ फूट पड़ते हैं—भीमरथ शाल्व को लोहे के तीक्ष्ण बाणों से (सारथी सहित) यमसदन भेज देता है, और पुरुजित द्रोण की ओर बढ़ते हुए दुर्मुख से भिड़कर उसे भ्रूमध्य में नाराच मारता है; इसी बीच स्वयं भारद्वाज-पुत्र द्रोण धृष्टद्युम्न को लक्ष्य कर शरजाल से शत्रु-वाहिनी को रोक देता है। → संजय इस संग्राम को ‘अपूर्व, घोर, चित्र, रौद्र’ कहकर चित्रित करता है—द्रोण के इर्द-गिर्द फैली धूल, शरवृष्टि और असंख्य छोटे-छोटे मोर्चों में युद्ध फैल जाता है; किसी एक ओर निर्णायक टूटन नहीं, पर द्रोण का प्रतिरोध-चक्र दृढ़ दिखता है। → धृष्टद्युम्न को रोकने के लिए द्रोण का शरजाल कसता जाता है—अगला क्षण यह तय करेगा कि पाण्डवों की ‘द्रोण-भेदन’ की चेष्टा आगे बढ़ेगी या वहीं थम जाएगी।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल बछ। अकाल पज्चविशो< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सैनिकोंके द्वन्द-युद्ध संजय उवाच महद् भैरवमासीज्न: संनिवृत्तेषु पाण्डुषु । दृष्टवा द्रोणं छाद्यमानं तैर्भास्करमिवाम्बुदै:
សញ្ជ័យបានទូលថា៖ «ព្រះមហាក្សត្រ! ពេលកងទ័ពបណ្ឌវត្រឡប់មកចូលប្រយុទ្ធវិញ យើងបានឃើញភាពសាហាវគួរភ័យខ្លាចយ៉ាងខ្លាំង។ ឃើញទ្រូណាចារ្យត្រូវព្រួញរបស់ពួកគេគ្របដណ្តប់ ដូចព្រះអាទិត្យត្រូវពពកបាំង យើងក៏ចូលទៅប្រយុទ្ធយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់ និងគួរភ័យខ្លាចជាមួយគាត់។»
Verse 2
तैश्वोद्धूतं रजस्तीव्रमवर्चक्रे चमूं तव । ततो हतममंसस््याम द्रोणं दृष्टिपथे हते
សញ្ជ័យបានទូលថា៖ «ធូលីដ៏ខ្លាំងដែលវីរបុរសទាំងនោះបក់ឡើង បានរាលដាលគ្របដណ្តប់លើកងទ័ពទាំងមូលរបស់ព្រះអង្គ។ បន្ទាប់មក ទិដ្ឋភាពមើលឃើញរបស់យើងត្រូវបានរាំងស្ទះ ហើយយើងក៏សន្និដ្ឋានថា ទ្រូណបានស្លាប់ហើយ។»
Verse 3
तांस्तु शूरान् महेष्वासान् क्रूरं कर्म चिकीर्षत: । दृष्टवा दुर्योधनस्तूर्ण स्वसैन्यं समचूचुदत्
សញ្ជ័យបានទូលថា៖ «ឃើញវីរបុរសអ្នកកាន់ធ្នូធំៗទាំងនោះ មានចិត្តរឹងមាំចង់ធ្វើអំពើសាហាវ ដុរយោធនក៏ប្រញាប់បញ្ជាកងទ័ពរបស់ខ្លួនភ្លាមៗ ដូចតទៅនេះ—»
Verse 4
यथाशक्ति यथोत्साहं यथासत्त्वं नराधिपा: । वारयध्वं यथायोगं पाण्डवानामनीकिनीम्,“नरेश्वरो! तुम सब लोग अपनी शक्ति, उत्साह और बलके अनुसार यथोचित उपायद्वारा पाण्डवोंकी सेनाको रोको”
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយ! តាមកម្លាំង តាមសេចក្តីក្លាហាន និងតាមសមត្ថភាពរបស់ម្នាក់ៗ ចូររារាំងកងទ័ពបណ្ឌវៈ ដោយវិធីណាដែលសមស្របតាមកាលៈទេសៈ»។
Verse 5
ततो दुर्मर्षणो भीममभ्यगच्छत् सुतस्तव । आराद् दृष्टवा किरन् बाणैर्जिघ्क्षुस्तस्य जीवितम्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក កូនប្រុសរបស់ព្រះអង្គ ឌុរមර්ષណ បានចូលទៅរកភីម។ ឃើញគាត់នៅជិតៗ គេបានបាញ់ព្រួញជាភ្លៀង ដោយមានចិត្តចង់ដកជីវិតរបស់គាត់។
Verse 6
त॑ं बाणैरवतस्तार क्रुद्धो मृत्युरिवाहवे । तं च भीमो5तुदद् बाणैस्तदा55सीत् तुमुलं महत्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ គេបានខឹងក្រហម ដូចមរណៈឯងនៅលើសមរភូមិ ហើយគ្របដណ្តប់ភីមសេនដោយព្រួញជាភ្លៀង។ ភីមក៏បានវាយតប ដោយព្រួញរបស់ខ្លួន ប៉ះពាល់គាត់យ៉ាងធ្ងន់។ ដូច្នេះ សង្គ្រាមដ៏ធំ និងគួរឱ្យភ័យខ្លាចបានកើតឡើងរវាងអ្នកទាំងពីរ។
Verse 7
त ईश्वरसमादिष्टा: प्राज्ञा: शूरा: प्रहारिण: । राज्यं मृत्युभयं त्यक्त्वा प्रत्यतिष्ठन् परान् युधि
ពួកគេ ដែលត្រូវបានព្រះអម្ចាស់បញ្ជា ជាអ្នកប្រាជ្ញ ជាវីរបុរស និងជាអ្នកវាយប្រហារដ៏ឆ្នើម បានបោះបង់ទាំងរាជ្យ និងការភ័យខ្លាចមរណៈ ហើយឈរទល់មុខសត្រូវនៅក្នុងសង្គ្រាម។
Verse 8
कृतवर्मा शिने: पौत्रं द्रोणं प्रेप्सुं विशाम्पते । पर्यवारयदायान्तं शूरं समरशोभिनम्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ឱ ព្រះអម្ចាស់ប្រជាជន! ក្រឹតវರ್ಮា បានរារាំងសាត្យគី ចៅប្រុសរបស់សិនី ដែលកំពុងមកមុខ ដោយចង់ចាប់ដ្រូណា—វីរបុរសដែលរុងរឿងនៅក្នុងសមរភូមិ។
Verse 9
त॑ शैनेय: शख्रातै: क्रुद्ध: क़ुद्धमवारयत् । कृतवर्मा च शैनेयं मत्तो मत्तमिव द्विपम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ត្រូវព្រួញជាច្រើនបាញ់ប៉ះ ឈៃនេយៈក៏កើតកំហឹង ហើយបានទប់ស្កាត់សត្រូវដែលកំពុងវាយរុលមក ដោយកំហឹងរបស់ខ្លួន។ ហើយក្រឹតវರ್ಮា ដែលខ្លួនឯងក៏ស្រវឹងសង្គ្រាមដូចគ្នា បានប្រឈមមុខនឹងឈៃនេយៈ ដូចដំរីស្រវឹងមួយជួបដំរីស្រវឹងមួយទៀត—កំហឹងឆ្លើយកំហឹង ហើយការអត់ធ្មត់ក៏ពិបាករកឃើញ។
Verse 10
तब क्रोधमें भरे हुए सात्यकिने कुपित हुए कृतवर्माको अपने बाणसमूहोंद्वारा आगे बढ़नेसे रोका और कृतवर्माने सात्यकिको। ठीक उसी तरह, जैसे एक मतवाला हाथी दूसरे मतवाले गजराजको रोक देता है ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក សាត្យគី ដែលពេញទៅដោយកំហឹង បានបាញ់ព្រួញជាក្រុមៗទប់ស្កាត់ក្រឹតវರ್ಮាមិនឲ្យរុលមុខ; ហើយក្រឹតវರ್ಮាក៏ទប់ស្កាត់សាត្យគីវិញ ដូចដំរីស្រវឹងមួយទប់ដំរីស្រវឹងដ៏ខ្លាំងមួយទៀត។ នៅពេលនោះផងដែរ ជ័យទ្រថា ព្រះរាជាសិន្ធុ កាន់ធ្នូដ៏គួរភ័យ បានខិតខំប្រើព្រួញមុតៗ ទប់ក្សត្រវರ್ಮា អ្នកធ្នូធំ ឲ្យមិនឲ្យរុលទៅរកទ្រូណាចារ្យ។
Verse 11
क्षत्रवर्मा सिन्धुपतेश्छित्त्वा केतनकार्मुके । नाराचैर्दशभि: क्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ក្សត្រវರ್ಮា កើតកំហឹង បានកាត់ទង់ និងធ្នូរបស់ជ័យទ្រថា ព្រះរាជាសិន្ធុ ហើយបន្ទាប់មកបានបាញ់ព្រួញនារាចដប់ដើម ប៉ះគ្រប់ចំណុចសំខាន់ៗនៃរាងកាយរបស់គាត់។
Verse 12
अथान्यद् धनुरादाय सैन्धव: कृतहस्तवत् । विव्याध क्षत्रवर्माणं रणे सर्वायसै: शरै:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ព្រះរាជាសិន្ធុយកធ្នូមួយទៀតឡើង ដូចអ្នកធ្នូជំនាញ បានបាញ់ព្រួញធ្វើពីដែកសុទ្ធ នៅលើសមរភូមិ ឲ្យក្សត្រវರ್ಮារងរបួស។
Verse 13
युयुत्सुं पाण्डवार्थाय यतमानं महारथम् | सुबाहुर्भारतं शूरं यत्तो द्रोणादवारयत्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ សុបាហុ អ្នកយុទ្ធជនភារតដ៏ក្លាហាន បានខិតខំទប់យុយុត្សុ មហារថៈដែលកំពុងព្យាយាមដើម្បីបុព្វហេតុបណ្ឌវៈ មិនឲ្យទៅដល់ទ្រូណាចារ្យ។
Verse 14
पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरके हितके लिये प्रयत्न करनेवाले भरतवंशी महारथी शूरवीर युयुत्सुको सुबाहुने प्रयत्नपूर्वक द्रोणाचार्यकी ओर आनेसे रोक दिया ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដើម្បីសេចក្តីប្រយោជន៍របស់យុធិષ્ઠិរ វីរបុរសយុយុត្សុ—មហារថីនៃវង្សភារត—បានប្រឹងប្រែងទប់ស្កាត់សុបាហុ មិនឲ្យចូលទៅជិតទ្រូណាចារ្យ។ ពេលសុបាហុ ដែលកម្លាំងដូចដំបងដែក បាញ់ធ្នូ និងព្រួញមក យុយុត្សុបានប្រើព្រួញមុខកាំបិតពីរ ពណ៌ស និងលឿង កាត់ដាច់ដៃទាំងពីររបស់គេ។
Verse 15
तब युयुत्सुने प्रहार करते हुए सुबाहुकी परिघके समान मोटी एवं धनुष-बाणोंसे युक्त दोनों भुजाओंको अपने तीखे और पानीदार दो छूरोंद्वारा काट गिराया ।।
បន្ទាប់មក យុយុត្សុបានវាយប្រហារកាត់ទម្លាក់ដៃទាំងពីររបស់សុបាហុ ដែលក្រាស់ដូចដំបង និងកាន់ធ្នូព្រួញ ដោយព្រួញមុខកាំបិតពីរ ដ៏មុតស្រួច។ ហើយស្តេចសាល្យ នៃមទ្រ បានទប់ស្កាត់ស្តេចយុធិષ્ઠិរ—អធិរាជធម៌ និងជាអ្នកល្អឥតខ្ចោះក្នុងចំណោមបណ្ឌវ—ដូចជាឆ្នេរដីទប់ទឹកសមុទ្រដែលកំពុងក្រឡុក។
Verse 16
तं धर्मराजो बहुभिम्मर्मभिद्धिरवाकिरत् । मद्रेशस्तं चतुःषष्ट्या शरैरविद्ध्वानदद् भूशम्
ធម្មរាជយុធិષ્ઠិរ បានបាញ់ព្រួញជាច្រើន ដែលប៉ះត្រង់ចំណុចសំខាន់ៗ ទៅលើសាល្យ ស្តេចនៃមទ្រ។ មទ្ររាជសាល្យក៏បានបាញ់ព្រួញចំនួនហុកសិបបួន បង្ករបួសដល់យុធិષ્ઠិរ ហើយបានគ្រហឹមស្រែកខ្លាំងៗ។
Verse 17
तस्य नानदत: केतुमुच्चकर्त च कार्मुकम् । क्षुराभ्यां पाण्डवो ज्येष्ठस्तत उच्चुक्रुशुर्जना:
ពេលសាល្យកំពុងគ្រហឹមស្រែក យុធិષ્ઠិរ ជាបណ្ឌវច្បង បានប្រើព្រួញមុខកាំបិតពីរ កាត់ទម្លាក់ទង់ និងកាត់ដាច់ធ្នូរបស់គេ។ ឃើញដូច្នោះ អ្នកទាំងអស់បានបន្លឺសំឡេងអបអរសាទរយ៉ាងខ្លាំង។
Verse 18
तथैव राजा बाह्लीको राजान द्रुपदं शरै: । आद्रवन्तं सहानीक: सहानीकं न््यवारयत्,इसी प्रकार अपनी सेनासहित राजा बाह्लीकने सैनिकोंके साथ धावा करते हुए राजा द्रपदको अपने बाणोंद्वारा रोक दिया
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដូចគ្នានោះ ស្តេចបាហ្លីក ដោយនាំកងទ័ពរបស់ខ្លួន បានបាញ់ព្រួញទប់ស្កាត់ស្តេចទ្រុបដ ដែលកំពុងដេញសម្រុកមកជាមួយទ័ពរបស់គេ។
Verse 19
तद् युद्धमभवद् घोरं वृद्धयो: सहसेनयो: । यथा महायूथपयोर्दििपयो: सम्प्रभिन्नयो:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក សង្គ្រាមដ៏សាហាវបានកើតឡើង រវាងមេដឹកនាំចាស់ទាំងពីរ ព្រមទាំងកងទ័ពរបស់ពួកគេ—ដូចជាការប៉ះទង្គិចរវាងដំរីមេហ្វូងធំៗពីរ ដែលកំពុងឆ្កួតដោយមាឌៈ។ ពេលអ្នកចម្បាំងចាស់ជរាប្រឈមគ្នាដោយកំហឹង ការប្រយុទ្ធនោះក្លាយជាអស្ចារ្យសន្ធឹកសន្ធាប់ ទាញយកកងទ័ពទាំងមូលឲ្យរអិលចូលក្នុងលំហូរហិង្សានៃការប្រកួតផ្ទាល់របស់ពួកគេ។
Verse 20
जैसे मदकी धारा बहानेवाले दो विशाल गजयूथपतियोंमें लड़ाई होती है, उसी प्रकार सेनासहित उन दोनों वृद्ध नरेशोंमें बड़ा भयंकर युद्ध होने लगा ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ វិន្ទា និង អនុវិន្ទា នៃអវន្តី បានវាយសម្រុកទៅលើ វីរាដ់ ព្រះមហាក្សត្រនៃមត្ស្យ។ ពួកគេនាំទាំងទ័ព និងទម្រង់យុទ្ធសាស្ត្រចូលប្រហារ ដូចជាឥន្ទ្រ និង អគ្គិ ក្នុងកាលបុរាណ បានចូលវាយព្រះបាលី។ ដូច្នេះ នៅកណ្ដាលកងទ័ព ការប៉ះទង្គិចដ៏សាហាវបានកើតឡើង—រូបភាពនៃសង្គ្រាមដែលលើសលប់ ដែលក្លាហាន និងធម៌កាតព្វកិច្ច បង្ខំស្តេចឲ្យចូលទៅក្នុងការប្រយុទ្ធគ្រោះថ្នាក់។
Verse 21
अवन्तीके राजकुमार विन्द और अनुविन्दने अपनी सेनाओंको साथ लेकर विशाल वाहिनीसहित मत्स्यराज विराटपर उसी प्रकार धावा किया, जैसे पूर्वकालमें अग्नि और इन्द्रने राजा बलिपर आक्रमण किया था ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ព្រះរាជបុត្រអវន្តី វិន្ទា និង អនុវិន្ទា បានប្រមូលកងទ័ពរបស់ខ្លួន និងកងធំទូលាយផ្សេងទៀត ហើយវាយសម្រុកទៅលើ វីរាដ់ ព្រះមហាក្សត្រនៃមត្ស្យ—ដូចជាអគ្គិ និង ឥន្ទ្រ ក្នុងកាលបុរាណ បានចូលវាយព្រះបាលី។ បន្ទាប់មក សង្គ្រាមដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់បានផ្ទុះឡើង ដូចសង្គ្រាមរវាងទេវតា និងអសុរៈ៖ ទ័ពមត្ស្យ និងអ្នកចម្បាំងកេកយៈ បានប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងសាហាវ ដែលក្នុងនោះ សេះ រថ និងដំរី ទាំងអស់បានប្រយុទ្ធគ្នាដោយមិនខ្លាច។
Verse 22
नाकुलिं तु शतानीकं भूतकर्मा सभापति: । अस्यन्तमिषुजालानि यान्तं द्रोणादवारयत्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ភូតកರ್ಮា មេប្រជុំ (សភាបតិ) បានទប់ស្កាត់ សតានីក នៃវង្សនកុលៈ ខណៈដែលគេកំពុងរុញទៅមុខ បាញ់ព្រួញជាច្រើនជាបណ្ដុំៗ ហើយមិនឲ្យគេឈានដល់ ដ្រូណា។ ក្នុងភាពចង្អៀតនៃសមរភូមិ នេះបង្ហាញកាតព្វកិច្ចរបស់មេបញ្ជាការ៖ ទប់ស្កាត់ការរុលទៅមុខដ៏គ្រោះថ្នាក់ និងការពារមេរបស់ខ្លួន ទោះបីមានទម្ងន់សីលធម៌នៃការសម្លាប់សាច់ញាតិ និងភាពចលាចលនៃសង្គ្រាមក៏ដោយ។
Verse 23
नकुलका पुत्र शतानीक बाण-समूहोंकी वर्षा करता हुआ द्रोणाचार्यकी ओर बढ़ रहा था। उस समय भूतकर्मा सभापतिने उसे द्रोणकी ओर आनेसे रोक दिया ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក កូនប្រុសនកុលៈ បានប្រើព្រួញក្បាលទូលាយមុតស្រួចបី ដើម្បីវាយប្រហារ ភូតកರ್ಮា ក្នុងសមរភូមិ កាត់ដាច់ដៃទាំងពីរ និងក្បាលរបស់គេ។ ដូច្នេះ ក្នុងភាពចង្អៀតនៃសង្គ្រាម ការខិតខំទប់ស្កាត់មិនឲ្យគេឈានទៅរក ដ្រូណាចារ្យ បានបញ្ចប់ដោយសកម្មភាពរហ័ស និងឥតមេត្តា នៃភាពចាំបាច់លើសមរភូមិ ដែលក្លាហាន និងកាតព្វកិច្ចចំពោះភាគីរបស់ខ្លួន លើសលប់លើការរឹតត្បិតធម្មតា។
Verse 24
सुतसोम॑ तु विक्रान्तमायान्तं तं शरौधिणम् । द्रोणायाभिमुखं वीर॑ विविंशतिरवारयत्,पराक्रमी वीर सुतसोम बाण-समूहोंकी बौछार करता हुआ द्रोणाचार्यके सम्मुख आ रहा था। उसे विविंशतिने रोक दिया
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ សុតសោម វីរបុរសក្លាហាន កំពុងរុញទៅមុខ ដោយបាញ់ព្រួញជាច្រើនជាបន្តបន្ទាប់ ហើយឆ្ពោះត្រង់ទៅរកទ្រូណាចារ្យ ត្រូវបានវីរបុរស វិវិំសតិ ទប់ស្កាត់ និងរារាំងមិនឲ្យឆ្លងទៅបាន។
Verse 25
सुतसोमस्तु संक्रुद्ध: स्वपितृव्यमजिद्दागै: । विविंशतिं शरैर्भित्त्वा नाभ्यवर्तत दंशित:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ សុតសោម កើតកំហឹងខ្លាំង បានបាញ់ព្រួញត្រង់ៗ ចាក់បំបែកវីរបុរស វិវិំសតិ ដែលជាពូខាងឪពុករបស់ខ្លួន ឲ្យរងរបួសជាបន្តបន្ទាប់; ហើយខ្លួនឯង ពាក់កាវច និងមានចិត្តមាំមួន ដូចវីរបុរសពិត មិនបានថយចេញពីសមរភូមិឡើយ។
Verse 26
अथ भीमरथ: शाल्वमाशुगैरायसै: शितै: । षड्भि: साश्चव॒नियन्तारमनयद् यमसादनम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ភីមរថ បានបាញ់ព្រួញដែកមុតស្រួច លឿនរហ័ស ចំនួនប្រាំមួយ ដាក់លើ សាល្វា ព្រមទាំងសារថីដែលកាន់ខ្សែសេះ ហើយបញ្ជូនពួកគេទៅកាន់លំនៅរបស់យមរាជ។
Verse 27
तदनन्तर भीमरथने छः: तीखे लोहमय शीघ्रगामी बाणोंद्वारा सारथिसहित शाल्वको यमलोक पहुँचा दिया ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់ពីនោះ ភីមរថ ពីលើរថ បានបាញ់ព្រួញដែកមុតស្រួច លឿនរហ័ស ចំនួនប្រាំមួយ ដាក់លើ សាល្វកា ព្រមទាំងសារថី ហើយបញ្ជូនពួកគេទៅកាន់ពិភពយមរាជ។ ទន្ទឹមនោះ ឱ មហារាជ! ចៅប្រុសរបស់ព្រះអង្គ ឈ្មោះ ស្រុតកರ್ಮា កំពុងមកមុខលើសេះពណ៌ដូចកន្ទុយមយូរ; តែត្រូវបាន កៃត្រាសេនី (កូនប្រុសរបស់ ចិត្រាសេណ) ទប់ស្កាត់ និងរារាំង។
Verse 28
तौ पौत्रौ तव दुर्धर्षो परस्परवधैषिणौ । पितृणामर्थसिद्धयर्थ चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्,आपके दोनों दुर्जय पौत्र एक-दूसरेके वधकी इच्छा रखकर अपने पितृगणोंका मनोरथ सिद्ध करनेके लिये अच्छी तरह युद्ध करने लगे
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ចៅប្រុសទាំងពីររបស់ព្រះអង្គ ដែលពិបាកឈ្នះណាស់ មានបំណងសម្លាប់គ្នាទៅវិញទៅមក ដើម្បីបំពេញបំណងរបស់បិតាទាំងឡាយ បានចូលប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងខ្លាំងក្លា និងល្អឥតខ្ចោះ។
Verse 29
तिष्ठन्तमग्रे तं दृष्टवा प्रतिविन्ध्यं महाहवे । द्रौणिर्मानं पितुः कुर्वन् मार्गणै: समवारयत्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ឃើញប្រតិវិន្ធ្យ ឈរយ៉ាងមាំមួននៅខាងមុខ ក្នុងសមរភូមិដ៏ធំ អશ્વត្ថាមា (ដ្រោណិ) ដោយបំណងថែរក្សាកិត្តិយសរបស់បិតា បានទប់ស្កាត់គាត់ដោយព្រួញជាច្រើនបាញ់រាយ។
Verse 30
त॑ क्रुद्धें प्रतिविव्याथ प्रतिविन्ध्य: शितै: शरै: । सिंहलाड्गूललक्ष्माणं पितुरर्थे व्यवस्थितम्
ប្រតិវិន្ធ្យបានខឹងក្រហម ហើយបានចាក់ប៉ះអશ્વត្ថាមា ដោយព្រួញមុតស្រួចជាច្រើន—អង្គដែលមានទង់មានសញ្ញាកន្ទុយសត្វសិង្ហ និងឈរដើម្បីបំពេញបំណងរបស់បិតា។
Verse 31
प्रवपन्निव बीजानि बीजकाले नरर्षभ । द्रौणायनिद्रौपदेयं शरवर्षैरवाकिरत्,नरश्रेष्ठ! तब द्रोणपुत्र भी द्रौपदीकुमार प्रतिविन्ध्यपर बाणोंकी वर्षा करने लगा, मानो किसान बीज बोनेके समयपर खेतमें बीज डाल रहा हो
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ឱ វីរបុរសក្នុងមនុស្ស! ដូចជាគ្រាប់ពូជត្រូវបានបោះរាយនៅពេលសាបព្រោះ ដ្រោណាយនិ (កូនដ្រោណា) ក៏បានបាញ់ព្រួញរាយដូចភ្លៀងលើកូនប្រុសនៃទ្រៅបទី (ប្រតិវិន្ធ្យ) ដែរ។
Verse 32
आर्जुनिं श्रुतकीर्ति तु द्रौपदेयं महारथम् । द्रोणायाभिमुखं यान्तं दौःशासनिरवारयत्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ស្រុតកីរតិ កូនរបស់ដ្រោណិ ជាវីរបុរសរទេះសង្គ្រាមដ៏ធំ និងជាកូនចៅទ្រៅបទី កំពុងបើកទៅប្រឈមមុខដ្រូណា តែពេលនោះ កូនប្រុសរបស់ទុះសាសនៈ បានចូលទប់ស្កាត់គាត់។
Verse 33
तदनन्तर अर्जुनपुत्र द्रौपदीकुमार महारथी श्रुतकीर्तिको द्रोणाचार्यके सामने जाते देख दुःशासनके पुत्रने रोका ।।
បន្ទាប់មក ពេលឃើញស្រុតកីរតិ វីរបុរសរទេះសង្គ្រាម កូនអរជុន និងជាកូនចៅទ្រៅបទី កំពុងទៅមុខដ្រូណាចារ្យ កូនប្រុសទុះសាសនៈបានរារាំង។ តែ ការិស្និ (ស្រុតកីរតិ) ដែលក្លាហានស្មើក្រឹស្នៈ បានប្រើព្រួញក្បាលទូលាយមុតស្រួចបីដើម កាត់បំបែកធ្នូ ទង់ និងសារថីរបស់សត្រូវ ហើយបន្តទៅដល់ជិតដ្រូណាចារ្យ។
Verse 34
यस्तु शूरतमो राजन्नुभयो: सेनयोर्मत: । त॑ पटच्चरहन्तारं लक्ष्मण: समवारयत्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ព្រះរាជា! អ្នកយោធាដែលត្រូវគេវិនិច្ឆ័យថាក្លាហានបំផុតក្នុងទ័ពទាំងពីរ—នោះហើយ លក្ខ្មណៈ អ្នកសម្លាប់បតញ្ចរៈ បានចេញទៅប្រឈមមុខ និងទប់ស្កាត់។ ក្នុងសម្ពាធនៃសង្គ្រាម កេរ្តិ៍ឈ្មោះនៃវីរភាពក្លាយជាកាតព្វកិច្ចធម៌៖ វីរបុរសឆ្នើមត្រូវបានជួបប្រទះដោយអ្នកប្រកួតប្រជែងដែលមិនចាញ់ចិត្ត ដើម្បីថែរក្សាកិត្តិយស និងធម៌របស់ខ្លួនកណ្ដាលហិង្សានៃសមរភូមិ។
Verse 35
राजन! जो दोनों सेनाओंमें सबसे अधिक शूरवीर माना जाता था, डाकू और लुटेरोंको मारनेवाले उस समुद्री प्रान्तोंके अधिपतिको दुर्योधनपुत्र लक्ष्मणने रोका ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ព្រះរាជា! លក្ខ្មណៈ កូនប្រុសទុរយោធនៈ បានទប់ស្កាត់ម្ចាស់ដែនឆ្នេរសមុទ្រនោះ—អ្នកដែលល្បីថាជាវីរបុរសឆ្នើមក្នុងទ័ពទាំងពីរ ហើយមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះថាសម្លាប់ចោរ និងអ្នកលួចប្លន់។ បន្ទាប់មក គាត់បានកាត់បំបែកធ្នូរបស់លក្ខ្មណៈ និងសញ្ញាទង់របស់គាត់ ហើយបាញ់ព្រួញជាច្រើនដូចសំណាញ់ធ្លាក់លើលក្ខ្មណៈ ដោយធ្វើឲ្យខ្លួនឯងភ្លឺរលោងលើសមរភូមិ។
Verse 36
विकर्णस्तु महाप्राज्ञो याज्ञसेनिं शिखण्डिनम् । पर्यवारयदायान्तं युवानं समरे युवा
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ វិកರ್ಣៈ អ្នកប្រាជ្ញឆ្លាតវៃយ៉ាងខ្លាំង ហើយជាវីរបុរសវ័យក្មេងដែរ បានចេញទៅទប់ស្កាត់ការរីកមុខរបស់ សិខណ្ឌិន បុត្រយាជ្ញសេនៈ ដែលកំពុងមកមុខក្នុងសមរភូមិ។ ក្នុងសម្ពាធនៃសង្គ្រាម វ័យក្មេងប្រឈមវ័យក្មេង ដោយម្នាក់ៗខិតខំរក្សាធម៌នៃភាគីខ្លួនតាមរយៈវីរភាព និងការទប់ទល់។
Verse 37
परम बुद्धिमान् नवयुवक विकर्णने युवावस्थासे सम्पन्न ट्रपदकुमार शिखण्डीको युद्धमें आगे बढ़नेसे रोका ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក យាជ្ញសេនី (សិខណ្ឌី) បានគ្របដណ្ដប់វិកರ್ಣៈដោយសំណាញ់ព្រួញ។ កូនប្រុសដ៏ខ្លាំងរបស់អ្នក បានក្រឡុកបំបែកសំណាញ់ព្រួញនោះឲ្យខ្ទេចខ្ទី ហើយភ្លឺរលោងឡើងក្នុងសមរភូមិ—បង្ហាញទាំងជំនាញយុទ្ធ និងចិត្តមាំមួនកណ្ដាលភាពច្របូកច្របល់នៃសង្គ្រាម។
Verse 38
अड्ढदो$भिमुखं वीरमुत्तमौजसमाहवे । द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरौघेण न्यवारयत्,अंगदने वीर उत्तमौजाको अपने और द्रोणाचार्यके सामने आते देख युद्धस्थलमें अपने बाणसमुदायकी वर्षासे रोक दिया
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ក្នុងសមរភូមិដ៏កក្រើក ឧត្តមោជា វីរបុរសក្លាហាន បានឃើញ អឌ្ឍោដៈ កំពុងរុញមុខមកប្រឈមគាត់ ហើយក៏កំពុងទៅត្រង់មុខទ្រូណៈ; ដូច្នេះគាត់បានទប់ស្កាត់ការរុញមុខនោះ ដោយបាញ់ព្រួញជាច្រើនដូចទឹកជំនន់ដ៏ក្រាស់។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញធម៌របស់យោធា៖ ត្រូវរារាំងការវាយលុកដ៏គ្រោះថ្នាក់ ទោះសត្រូវក្លាហានក៏ដោយ ដោយកម្លាំងដែលវាស់វែង និងការចាប់ផ្តាច់យុទ្ធសាស្ត្រ។
Verse 39
स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयो: पुरुषसिंहयो: । सैनिकानां च सर्वेषां तयोश्ष प्रीतिवर्धन:,उन दोनों पुरुषसिंहोंमें बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया। वह संग्राम समस्त सैनिकोंकी तथा उन दोनोंकी भी प्रसन्नताको बढ़ा रहा था
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ការប៉ះទង្គិចដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ និងគួរឱ្យភ័យខ្លាច បានផ្ទុះឡើងរវាងវីរបុរសទាំងពីរដែលដូចសីហៈ។ សង្គ្រាមនោះបានបង្កើនក្តីរីករាយ និងកម្លាំងចិត្តរបស់ទាហានទាំងអស់—ទាំងរបស់វីរបុរសទាំងពីរផង—បង្ហាញថា នៅកណ្ដាលភ្លើងសង្គ្រាម សមត្ថភាព និងរសជាតិជ័យជម្នះអាចកើនឡើង ទោះបីការបំផ្លាញកំពុងរាលដាលក៏ដោយ។
Verse 40
दुर्मुखस्तु महेष्वासो वीरं पुरुजितं बली । द्रोणायाभिमुखं यान्तं वत्सदन्तैरवारयत्,महाधनुर्धर बलवान् दुर्मुखने द्रोणाचार्यके सामने जाते हुए वीर पुरुजित॒को वत्सदन्तोंके प्रहारद्वारा रोक दिया
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ឌុរមុខៈ អ្នកបាញ់ធ្នូដ៏អស្ចារ្យ និងជាវីរបុរសមានកម្លាំងខ្លាំង បានទប់ស្កាត់វីរបុរស ពុរុជិត ដែលកំពុងដំណើរទៅត្រង់មុខទ្រូណៈ ដោយវាយប្រហារដោយអាវុធឈ្មោះ «វត្សទន្ត» ហើយបញ្ឈប់គាត់។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញថា ក្នុងសម្ពាធនៃសង្គ្រាម ការស្មោះត្រង់ចំពោះមេបញ្ជាការ និងកាតព្វកិច្ចក្នុងការរារាំងសត្រូវដែលកំពុងរត់ចូលមក គឺជាសកម្មភាពសម្រេចចិត្ត—ប៉ុន្តែវាក៏រឹតបន្តឹងបណ្តាញសោកនាដកម្មនៃអំពើហិង្សា ដែលលេបលាន់វីរភាពទាំងពីរភាគី។
Verse 41
स दुर्मुखं भ्रुवोर्मध्ये नाराचेना भ्यताडयत् । तस्य तद् विबभौ वकक्त्रं सनालमिव पड़कजम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ គាត់បានបាញ់ព្រួញ «នារាច» ទៅលើឌុរមុខៈ ត្រង់ចន្លោះចិញ្ចើមទាំងពីរ។ ពេលទទួលការប៉ះទង្គិចនោះ មុខរបស់ឌុរមុខៈភ្លឺចែងចាំង—ដូចផ្កាឈូកមានដើម—រូបភាពដែលបង្កើនភាពចម្លែកដ៏សាហាវ ព្រោះសោភ័ណភាពបានលេចឡើងនៅវិនាទីដែលរបួសហិង្សាបំផុតលើសមរភូមិ។
Verse 42
तब पुरुजितने एक नाराचद्वारा दुर्मुखपर उसकी दोनों भौंहोंके मध्यभागमें प्रहार किया। उस समय दुर्मुखका मुख मृणालयुक्त कमलके समान सुशोभित हुआ ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ពុរុជិតបានបាញ់ព្រួញ «នារាច» មួយគ្រាប់ ទៅលើឌុរមុខៈ ត្រង់ចន្លោះចិញ្ចើមទាំងពីរ។ នៅវេលានោះ មុខរបស់ឌុរមុខៈមើលទៅដូចផ្កាឈូកដែលតុបតែងដោយសរសៃពណ៌សស្រាលនៃដើម—រូបភាពដែលដាក់សោភ័ណភាពឲ្យឈរជាប់នឹងអំពើហិង្សានៃសង្គ្រាម។ ខណៈនោះ កರ್ಣៈ ឃើញព្រះអង្គម្ចាស់កេកយៈទាំងប្រាំ—បងប្អូនដែលមានទង់ពណ៌ក្រហម—កំពុងដំណើរទៅមុខទ្រូណៈ ក៏បានទប់ស្កាត់ពួកគេដោយបាញ់ព្រួញជាភ្លៀង។
Verse 43
ते चैनं भृशसंतप्ता: शरवर्षरवाकिरन् । स च तांश्छादयामास शरजालै: पुन: पुन:,तब वे अत्यन्त संतप्त हो कर्णपर बाणोंकी झड़ी लगाने लगे और कर्णने भी अपने बाणोंके समूहसे उन्हें बार-बार आच्छादित कर दिया
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ពួកគេដែលរងទុក្ខយ៉ាងខ្លាំង បានបាញ់ព្រួញជាភ្លៀងដ៏រំពងទៅលើគាត់។ ហើយគាត់វិញ ក៏បានគ្របដណ្តប់ពួកគេម្ដងហើយម្ដងទៀត ដោយបណ្តាញព្រួញដ៏ក្រាស់—ឆ្លើយតបកំហឹងរបស់ពួកគេដោយជំនាញសង្គ្រាមមិនឈប់ឈរ នៅកណ្ដាលភាពងងឹតនៃសង្គ្រាម។
Verse 44
नैव कर्णो न ते पञ्च ददृशुर्बाणसंवृता: । साश्व॒सूतध्वजरथा: परस्परशराचिता:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ មិនអាចមើលឃើញទាំងកರ್ಣ និងព្រះរាជកុមារទាំងប្រាំនោះឡើយ ព្រោះពួកគេត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយភ្លៀងព្រួញយ៉ាងពេញលេញ។ ជាមួយសេះ អ្នកបើករថ ទង់ និងរថសង្គ្រាម របស់ទាំងពីរភាគី ក៏លាក់បាត់ពីភ្នែក ដោយព្រួញដែលបាញ់តបគ្នាទៅមកគ្របសន្ធឹង—រូបភាពសង្គ្រាមដែលកម្លាំងក្លាហាន និងកំហឹងបាំងសូម្បីតែការមើលឃើញអ្នកយុទ្ធ។
Verse 45
पुत्रास्ते दुर्जयश्वैव जयश्न विजयश्व ह । नीलकाश्यजयत्सेनांस्त्रयस्त्रीन् प्रत्यवारयन्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ—ទុរជយ និងជយា និងវិជយា—ជាមួយនឹង នីលកាស្យ និងជយត្សេន នោះបីនាក់នេះ បានទប់ស្កាត់អ្នកប្រយុទ្ធបីនាក់ (ពីភាគីប្រឆាំង)»។ ក្នុងបរិយាកាសធម៌នៃសង្គ្រាម បន្ទាត់នេះបង្ហាញថា ភក្ដីភាពក្នុងគ្រួសារ និងកាតព្វកិច្ចយោធា ជំរុញយុវជនឲ្យឈរមាំ ទប់ការរុលមុខរបស់សត្រូវ ទោះសង្គ្រាមធំកំពុងលេបលាន់ទាំងពីរភាគីក៏ដោយ។
Verse 46
राजन्! आपके तीन पुत्र दुर्जय, जय और विजयने नील, काश्य तथा जयत्सेन--इन तीनोंको रोक दिया ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ព្រះមហាក្សត្រ! ព្រះរាជបុត្របីរបស់ព្រះអង្គ—ទុរជយ ជយា និងវិជយា—បានទប់ស្កាត់ នីល កាស្យ និងជយត្សេន ទាំងបីនាក់។» បន្ទាប់មក សង្គ្រាមដ៏សាហាវបានផ្ទុះឡើង ធ្វើឲ្យអ្នកទស្សនារីករាយកាន់តែខ្លាំង ដូចជាការប្រយុទ្ធរវាងសត្វសិង្ហ ខ្លា និងខ្លាឃ្មុំ-ខ្លាឃ្មុំខ្លាំង (តោ ខ្លា ខ្លាឃ្មុំ/ខ្លាឃ្មុំខ្លាំង) ជាមួយខ្លាឃ្មុំ ក្របី និងគោព្រៃ។
Verse 47
क्षेमधूर्तिबृहन्तौ तु भ्रातरौ सात्वतं युधि । द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरैस्तीक्ष्णैस्ततक्षतु:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ក្នុងសមរភូមិ បងប្អូនពីរនាក់ ក្សេមធូរតិ និងព្រឹហន្ត បានបាញ់ព្រួញមុតៗវាយប្រហារ សាត្យគី ខណៈដែលគាត់កំពុងរុលទៅមុខ ដោយមុខមាត់ប្រឈមទៅកាន់ ទ្រូណាចារ្យ។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញថា ក្នុងសម្ពាធនៃសង្គ្រាម សូម្បីតែវីរបុរសដែលមានគោលដៅច្បាស់—ចង់ប្រឈមគ្រូដ៏គួរគោរព—ក៏ត្រូវទ្រាំទ្រការវាយប្រហារភ្លាមៗពីអ្នកប្រយុទ្ធដែលមិនសូវល្បី ដោយបង្ហាញពីចលនាឥតឈប់ឈរនិងស្មុគស្មាញផ្នែកធម៌នៃការប្រយុទ្ធ។
Verse 48
तयोस्तस्य च तद् युद्धमत्यद्भुतमिवाभवत् । सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ការប្រយុទ្ធរវាងបងប្អូនទាំងពីរ និងវីរបុរសនោះ មើលទៅអស្ចារ្យយ៉ាងខ្លាំង—ដូចសត្វសិង្ហមួយជួបប្រទះដំរីឯកទាំងពីរ ក្នុងព្រៃ ដែលកំពុងស្ថិតក្នុងសភាពក្តៅក្រហាយ (musth)។ ការប្រៀបធៀបនេះបញ្ជាក់ពីភាពអស្ចារ្យ និងគ្រោះថ្នាក់នៃសង្គ្រាមវីរភាព ដែលវាស់វែងកម្លាំងមិនត្រឹមដោយអំណាចទេ ប៉ុន្តែដោយការអត់ធ្មត់មាំមួនក្រោមការប្រឆាំងដ៏លើសលប់។
Verse 49
जैसे वनमें दो मदस्रावी गजराजोंके साथ एक सिंहका युद्ध हो रहा हो, उसी प्रकार उन दोनों भाइयों तथा सात्यकिका युद्ध अत्यन्त अद्भुत-सा हो रहा था ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដូចជានៅក្នុងព្រៃ សត្វសិង្ហមួយកំពុងប្រយុទ្ធជាមួយដំរីអធិរាជពីរដែលស្រវឹងដោយរដូវមាត់ (rut) ដូច្នោះដែរ សង្គ្រាមរវាងបងប្អូនទាំងពីរនោះ និងសាត្យគី ក៏អស្ចារ្យគួរឲ្យភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំង។ នៅពេលនោះ ព្រះរាជាចេទី ដោយកំហឹង បានបាញ់ព្រួញដូចភ្លៀង ហើយទប់ស្កាត់ព្រះរាជា អម្បស្ថ ដែលរីករាយនឹងសង្គ្រាម មិនឲ្យទៅដល់ទ្រូណាចារ្យ។
Verse 50
ततोअसम्बष्ठोडस्थिभेदिन्या निरभिद्यच्छलाकया । स त्यक्त्वा सशरं चापं रथाद् भूमिमुपागमत्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក អម្បស្ថបានប្រើដែកចាក់ (śalākā) ដែលបំបែកឆ្អឹង ចាក់ប៉ះព្រះរាជាចេទីឲ្យរងរបួសធ្ងន់។ ព្រះរាជាចេទីត្រូវគេវាយធ្លាក់ បានបោះចោលធ្នូជាមួយព្រួញ ហើយធ្លាក់ចុះពីរទេះទៅលើដី។
Verse 51
वार्थक्षेमिं तु वा्ष्णेयं कृप: शारद्वत: शरै: । अक्षुद्र: क्षुद्रकैदोणात् क्रुद्धसबज-्पजमवारयत्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ក្រឹបាចារ្យ កូនរបស់ សារទ្វតៈ មិនរអាក់រអួល និងមានចិត្តមាំមួន បានបាញ់ព្រួញជាច្រើន ទប់ស្កាត់ វារថក្សេមិ នៃវង្សវೃಷ್ಣិ។ ដោយកំហឹងក្នុងសមរភូមិ គាត់បានរារាំងមិនឲ្យគេទៅដល់ទ្រូណា។
Verse 52
युध्यन्तौ कृपवार्ष्णेयौ येडपश्यंश्रित्रयोधिनौ । ते युद्धासक्तमनसो नानयां बुबुधिरे क्रियाम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ក្រឹបាចារ្យ និងវីរបុរសវង្សវೃಷ್ಣិ នោះ បានប្រយុទ្ធគ្នាដោយល្បិចល្បាញ និងជំនាញអាវុធ។ អ្នកណាដែលបានឃើញពួកគេទាំងពីរប្រយុទ្ធ គំនិតក៏ជាប់ចិត្តនៅតែសង្គ្រាមនោះ; មិនបានដឹងអំពីសកម្មភាពផ្សេងទៀតឡើយ។
Verse 53
सौमदत्तिस्तु राजानं मणिमन्तमतन्द्रितम् । पर्यवारयदायान्तं यशो द्रोणस्य वर्धयन्,सोमदत्तकुमार भूरिश्रवाने द्रोणाचार्यका यश बढ़ाते हुए उनपर आक्रमण करनेवाले आलस्यरहित राजा मणिमान्को रोक दिया
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ កូនប្រុសសោមទត្ត—ភូរីស្រវា ដែលប្រុងប្រយ័ត្នជានិច្ច—បានទប់ស្កាត់ព្រះរាជា មណិមាន់ ដែលកំពុងរត់មកវាយប្រហារ ដោយធ្វើឲ្យកេរ្តិ៍ឈ្មោះទ្រូណា កាន់តែរុងរឿង។
Verse 54
स सैमदत्तेस्त्वरितश्रित्रेष्वसनकेतने । पुनः पताकां सूतं च छत्र॑ं चापातयद् रथात्,तब उन्होंने तुरंत ही शूरिश्रवाके विचित्र धनुष, ध्वजा-पताका, सारथि और छत्रको रथसे काट गिराया
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ គាត់បានវាយកាត់ទម្លាក់យ៉ាងរហ័សចេញពីរថរបស់ សៃមដត្តិ—អ្នកមានធ្នូពណ៌ចម្រុះ និងទង់មានសញ្ញាពិសេស—ទង់ដង សារថី និងឆត្ររាជ្យ ឲ្យធ្លាក់ចុះពីលើរថ។
Verse 55
अथाप्लुत्य रथात् तूर्ण यूपकेतुरमित्रहा । साश्व॒सूतध्वजरथं तं चकर्त वरासिना
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក គាត់លោតចុះពីរថយ៉ាងរហ័ស ហើយ យូបកេតុ អ្នកសម្លាប់សត្រូវ បានប្រើដាវដ៏ល្អឥតខ្ចោះ កាត់សម្លាប់អ្នកនោះទាំងសេះ សារថី ទង់ និងរថទាំងមូល។
Verse 56
रथं च स्वं समास्थाय धनुरादाय चापरम् | स्वयं यच्छन् हयान् राजन् व्यधमत् पाण्डवीं चमूम्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ បន្ទាប់មក ភូរិស្រវា ឡើងលើរថរបស់ខ្លួន ហើយយកធ្នូមួយទៀត; ព្រះមហាក្សត្រអើយ គាត់កាន់កាប់សេះដោយខ្លួនឯង ហើយចាប់ផ្តើមវាយប្រហារសម្លាប់កងទ័ពបណ្ឌវ។
Verse 57
पाण्ड्यमिन्द्रमिवायान्तमसुरान् प्रति दुर्जयम् । समर्थ: सायकौचैन वृषसेनो न््यवारयत्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដូចឥន្ទ្រាដែលចូលប្រយុទ្ធលើអសុរ ដូច្នោះដែរ វីរបុរសបណ្ឌ្យាដែលមិនងាយឈ្នះ បានរុញចូលមក; ប៉ុន្តែ វ្រឹសសេន អ្នកមានកម្លាំង បានទប់ស្កាត់គាត់ដោយព្រួញជាច្រើនដ៏ក្រាស់។
Verse 58
गदापरिघनिस्त्रिंशपट्टिशायोघनोपलै: । कडड्रैर्भुशुण्डीभि: प्रासैस्तोमरसायकै:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ដោយគ្រាប់អាវុធគ្រប់ប្រភេទ—គ្រឿងគប់ដូចគ្រាប់ដំបងធំ និងដំបងដែក, ដាវ និងពូថៅសង្គ្រាម, ញញួរដែកធ្ងន់ និងថ្ម, ក្លឹប, គ្រាប់ប៊ូសុណ្ឌី, លំពែង, ជាវេលីនតូមរ និងព្រួញ—គាត់បានគប់ និងវាយប្រហារដោយវត្ថុទាំងនេះ។ ឃដោត្កច បានធ្វើឲ្យកងទ័ពកൗរវរងទុក្ខ, បំបែកអវយវៈសត្រូវ, បំផ្លាញជួររៀបចំ, សម្លាប់ និងបណ្តេញឲ្យរត់, បញ្ចេញភ័យសន្ធឹកសន្ធាប់ទៅទូទាំងយោធា ខណៈដែលគាត់រុញទៅមុខនៅទីនោះ ដើម្បីចាប់ដ្រូណាចារ្យ»។
Verse 59
मुसलैर्मुद्गरैश्वक्रैर्भिन्दिपालपर श्वथै: । पांसुवाताग्निसलिलैर्भस्मलोष्ठतृणद्रुमै:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ដោយដំបង និងញញួរ ដោយចក្រាវុធ ដោយភិន្ទិបាល និងពូថៅសង្គ្រាម; ដោយធូលី ខ្យល់ ភ្លើង និងទឹក; ហើយដោយផេះ ដុំដី ស្មៅ និងសូម្បីតែដើមឈើ—ឃដោត្កចបានធ្វើឲ្យទ័ពកౌរវរងទុក្ខវេទនា។ គេបំបាក់អវយវៈសត្រូវ បង្កឲ្យទ័ពទាំងមូលភ័យស្លន់ស្លោ ហើយបានរុញទៅមុខនៅទីនោះ ដោយបំណងចាប់យកទ្រូណាចារ្យ។
Verse 60
आतुदन् प्ररुजन् भज्जन् निध्नन् विद्रावयन् क्षिपन् | सेनां विभीषयन्नायाद् द्रौणप्रेप्सुर्घटोत्कच:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ឃដោត្កចបានរុញទៅមុខ ដោយបំណងចាប់យកកូនរបស់ទ្រូណា។ គេវាយ បុក បំបាក់ សម្លាប់ បណ្តេញឲ្យរត់ ហើយបោះចោលមនុស្សទៅមក បង្កភ័យខ្លាចពេញទ័ព។ ក្នុងបរិយាកាសធម៌ដ៏ស្រអាប់នៃសង្គ្រាម ការវាយលុករបស់គេបង្ហាញការកើនឡើងនៃហិង្សា—យកភ័យជាអាវុធ និងយកកម្លាំងដើម្បីបំបាក់ចិត្តសត្រូវ—ទោះយ៉ាងណាក៏នៅតែជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងច្បាប់ដ៏សាហាវនៃសមរភូមិ ក្នុងការបរាជ័យកងទ័ពប្រឆាំង។
Verse 61
तं तु नानाप्रहरणैर्नानायुद्धविशेषणै: । राक्षसं राक्षस: क्रुद्ध: समाजघ्ने हुलम्बुष:
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ហ៊ុលលម្បុស រក្សសម្នាក់ កើតកំហឹង បានវាយប្រហាររក្សសនោះ ដោយអាវុធជាច្រើនប្រភេទ និងល្បិចសង្គ្រាមនានា ហើយបានផ្តួលចុះ។ ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញការឆ្លើយតបដ៏សាហាវនៃសង្គ្រាម—កំហឹងឆ្លើយកំហឹង—ដែលកម្លាំង និងកំហឹង មិនមែនការអត់ធ្មត់ទេ ជាអ្នកជំរុញការប៉ះទង្គិច។
Verse 62
उस समय उस राक्षसको क्रोधमें भरे हुए अलम्बुष नामक राक्षसने ही अनेकानेक युद्धोंमें उपयोगी नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ នៅពេលនោះ រក្សសឈ្មោះ អលម្បុស ដែលពោរពេញដោយកំហឹង បានវាយប្រហាររក្សសនោះយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដោយអាវុធនានាដែលសមស្របសម្រាប់សង្គ្រាមជាច្រើន។ រវាងមេដឹកនាំក្រុមរក្សសទាំងពីរនោះ ក៏កើតមានសង្គ្រាមដ៏ធំមួយ ដូចសង្គ្រាមល្បីល្បាញកាលពីបុរាណ រវាង អសុរ សម្បរ និងឥន្ទ្រា ព្រះរាជានៃទេវតា—សាហាវ ស្មើគ្នា និងជំរុញដោយកំហឹង និងវីរភាព ក្នុងភាពងងឹតនៃសង្គ្រាម។
Verse 63
(भारद्वाजस्तु सेनानयं धृष्टद्युम्नं महारथम् । तमेव राजन्नायान्तमतिक्रम्य परान् रिपून् ।।
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រះមហាក្សត្រ! កូនរបស់ភារទ្វាជ (ទ្រូណា) បានឃើញមហារថី ធ្រឹෂ្ដទ្យុម្ន មេបញ្ជាការទ័ពបណ្ឌវ—លោតរំលងសត្រូវផ្សេងៗ—កំពុងមកត្រង់មុខគាត់ ជាមួយមន្ត្រី និងអ្នកបម្រើ ហើយបាញ់ព្រួញដូចជាបណ្តាញធំលើទ័ពសត្រូវ។ ដូច្នេះ ទ្រូណាបានរុញទៅមុខដោយខ្លួនឯង ហើយទប់ស្កាត់គាត់។ ដូចគ្នានេះដែរ ព្រះមហាក្សត្រ! ស្តេចជាច្រើនទៀត—ច្រើនពេកមិនអាចរាយនាមបាន—បានចូលប្រយុទ្ធនឹងគូប្រជែង តាមសមត្ថភាព និងកម្លាំងរបស់ខ្លួន។ សេះប្រយុទ្ធនឹងសេះ ដំរីប្រយុទ្ធនឹងដំរី ទាហានថ្មើរជើងប្រយុទ្ធនឹងទាហានថ្មើរជើង ហើយមហារថីប្រយុទ្ធនឹងមហារថី។ នៅទីនោះ វីរបុរសល្អបំផុត បានប្រយុទ្ធគ្នា ធ្វើកិច្ចការដែលគេរាប់ថាសមស្របសម្រាប់អ្នកអរិយៈ ស្របតាមវង្សត្រកូល និងវីរភាពរបស់ខ្លួន។ ដូច្នេះ ក្នុងការប៉ះទង្គិចដ៏កក្រើក និងគួរឱ្យខ្លាច រវាងទ័ពរបស់ព្រះអង្គ និងទ័ពបណ្ឌវ មានការប្រយុទ្ធជាគូរាប់រយ កើតឡើងក្នុងចំណោមរថ ដំរី សេះ និងទាហានថ្មើរជើង; សូមឲ្យព្រះអង្គមានសេចក្តីសុខ។
Verse 64
नैतादृशो दृष्टपूर्व: संग्रामो नैव च श्रुतः । द्रोणस्याभावभावे तु प्रसक्तानां यथाभवत्
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ សង្គ្រាមដូចនេះ មិនដែលបានឃើញពីមុនទេ ហើយក៏មិនដែលបានឮសូម្បីតែម្តងដែរ។ ព្រោះនៅពេលដែល “វត្តមាន” ឬ “អវត្តមាន” របស់ទ្រូណាចារ្យ ក្លាយជាចំណុចសម្រេចចិត្ត នោះការប្រយុទ្ធរបស់អ្នកដែលមមាញឹកពេញទំហឹង—ខ្លះចង់សម្លាប់គាត់ ខ្លះចង់ការពារ—បានកើតឡើងយ៉ាងមិនធ្លាប់មាន ដោយយោធាពណ្ឌវ និងកౌរវ ប្រកួតប្រជែងជុំវិញការស្លាប់ និងការការពារទ្រូណាចារ្យ។
Verse 65
इदं घोरमिदं चित्रमिदं रौद्रमिति प्रभो । तत्र युद्धान्यदृश्यन्त प्रततानि बहूनि च
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ ព្រះអម្ចាស់! នៅទីនោះ មានសង្គ្រាមជាច្រើនកំពុងរាលដាលទៅគ្រប់ទិសទាំងឡាយ។ អ្នកមើលឃើញហើយភ្ញាក់ផ្អើល បានអំពាវនាវជាបន្តបន្ទាប់ថា៖ «នេះជាសង្គ្រាមដ៏សាហាវ! នេះជាសង្គ្រាមដ៏ចម្លែកអស្ចារ្យ! នេះជាការប្រយុទ្ធដ៏រោទ៍រំភើប និងស្រោចដោយឈាម!»
Frequently Asked Questions
The chapter frames a command-and-control dilemma: how leaders respond when a single high-mobility platform (an elite war-elephant) generates disproportionate fear and disorder, forcing rapid decisions under incomplete information.
The narrative emphasizes that outcomes hinge not only on strength but on coordination, perception, and disciplined response to panic—suggesting that ‘victory’ is partly a function of mental steadiness and organizational clarity.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-function is historiographic—modeling how battlefield knowledge is mediated through reporting, inference, and the emotional volatility of distant listeners.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.