Shloka 296
भीष्मस्य दुर्योधनं प्रति उपालम्भः
Bhīṣma’s Reproof to Duryodhana
अन्तमद्य गमिष्यामि यदि नोत्सूजसे रणम् | तदनन्तर क्रूर घटोत्कच क्रोधसे लाल आँखें करके दुर्योधनसे बोला--'ओ दुष्ट! आज मैं अपने उन पितरों और माताके ऋणसे उऋण हो जाऊँगा, जिन्हें तूने दीर्घकालतक वनमें रहनेके लिये विवश कर दिया था। तू बड़ा क्रूर है। दुर्बुद्धि नरेश! तूने जो पाण्डवोंको चद्यूतमें छलपूर्वक हराया था और जो एक ही वस्त्र धारण करनेवाली ट्रुपदकुमारी कृष्णाको रजस्वला-अवस्थामें सभाके भीतर ले जाकर नाना प्रकारके क्लेश दिये थे तथा तेरा ही प्रिय करनेकी इच्छावाले दुरात्मा सिन्धुराजने मेरे पितरोंकी अवहेलना करके आश्रममें रहनेवाली द्रौधदीका अपहरण किया था, कुलाधम! यदि तू युद्ध छोड़कर भाग नहीं जायगा तो इन अपमानोंका और अन्य सब अत्याचारोंका भी आज मैं बदला चुका लूँगा”
antam adya gamiṣyāmi yadi notsṛjase raṇam |
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ «ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំនឹងនាំអ្នកទៅដល់ទីបញ្ចប់ ប្រសិនបើអ្នកមិនបោះបង់សង្គ្រាមទេ»។ បន្ទាប់មក ឃដោត្កច ដ៏សាហាវ—ភ្នែកក្រហមដោយកំហឹង—បាននិយាយទៅកាន់ ឌុរយោធនៈ៖ «មនុស្សអាក្រក់! ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំនឹងសងបំណុលដល់បុព្វបុរស និងមាតារបស់ខ្ញុំ ដែលអ្នកបានបង្ខំឲ្យរស់នៅព្រៃយូរឆ្នាំ។ អ្នកសាហាវ និងមានគំនិតខូច។ អ្នកបានឈ្នះបណ្ឌវៈដោយល្បិចក្នុងល្បែងស៊ីសង; អ្នកបានអូស ក្រឹෂ்ணា កូនស្រីទ្រុបដៈ ដែលស្លៀកតែសម្លៀកបំពាក់តែមួយ និងនៅក្នុងរដូវរបស់នាង ចូលទៅក្នុងសភារាជ និងធ្វើឲ្យនាងអាម៉ាស់ជាច្រើនប្រការ; ហើយស្តេចសិន្ធុដ៏ទុច្ចរិត ដែលចង់ផ្គាប់ចិត្តអ្នក បានមើលងាយបុព្វបុរសខ្ញុំ ដោយចាប់ពង្រត់ ទ្រោបទី ពីអាស្រម។ ឱ អ្នកអាម៉ាស់នៃវង្ស! ប្រសិនបើអ្នកមិនរត់ចេញពីសមរភូមិទេ ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំនឹងសងសឹកចំពោះការប្រមាថទាំងនេះ និងអំពើទុច្ចរិតផ្សេងៗទាំងអស់របស់អ្នក»។
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage frames war as the moral consequence of sustained adharma: deceit in the dice-game, public humiliation of a woman, and abuse of power generate a demand for accountability. It also highlights the idea of ṛṇa (obligation)—a warrior’s duty to repay moral debts to family and lineage by defending honor and rectifying grave wrongs.
Sañjaya reports a moment on the battlefield where Ghaṭotkaca, enraged, threatens Duryodhana with death unless he abandons the fight. He justifies his vow by recalling key Kaurava offenses: the rigged dice defeat of the Pāṇḍavas, Draupadī’s humiliation in the assembly, and Jayadratha’s abduction attempt—presenting the coming violence as retribution for these acts.