Shloka 34
Adhyāya 92: Irāvanta-śoka, punaḥ-pravṛttiḥ saṅgrāmasya
Arjuna’s grief and the battle’s renewed intensity
निज्द्रिश्न श्वसद्धिश्व कूजद्धिश्व गतासुभि: । हयैर्बभौ नरश्रेष्ठ नानारूपधरैर्धरा
niśvasadbhir kūjadbhir gatāsubhiś ca hayair babhau naraśreṣṭha nānārūpadharair dharā | rājan |
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ ផែនដីមើលទៅដូចជាត្រូវគ្របដោយសេះដែលដួលរលំ—ខ្លះនៅតែដកដង្ហើមវែងៗយ៉ាងលំបាក ខ្លះបញ្ចេញសំឡេងស្រាលៗមិនច្បាស់ ហើយជាច្រើនបានផុតជីវិតទៅហើយ។ ដូច្នេះ ដោយសារត្រូវរាយប៉ាយដោយសេះជាច្រើនរូបរាង ដីសមរភូមិបានក្លាយជាទិដ្ឋភាពដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល និងស្រមោលងងឹត បង្ហាញតម្លៃដ៏សាហាវនៃសង្គ្រាម និងភាពផុយស្រួយនៃជីវិតក្នុងការប៉ះទង្គិចនៃកាតព្វកិច្ចក្សត្រីយៈ។
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the stark reality of war: life is fragile, suffering is immediate, and even noble duty (kṣatriya-dharma) unfolds amid grievous loss. It invites ethical reflection on the human and animal cost that accompanies righteous or necessary conflict.
Sañjaya describes the battlefield to the king: the ground is covered with fallen horses—some still breathing or faintly crying, many already dead—creating a grim scene of devastation during the Kurukṣetra war.