Shloka 73
देवमानुषकायानां काम॑ भूमि: परायणम् | अन्योन्यस्यावलुम्पन्ति सारमेया यथामिषम्,देवशरीरधारी प्राणियोंके लिये और मानवशरीर-धारी जीवोंके लिये यथेष्ट फल देनेवाली यह भूमि उनका परम आश्रय होती है। भरतश्रेष्ठ! जैसे कुत्ते मांसके टुकड़ेके लिये परस्पर लड़ते और एक-दूसरेको नोचते हैं, उसी प्रकार राजा लोग इस वसुधाको भोगनेकी इच्छा रखकर आपसमें लड़ते और लूटपाट करते हैं; किंतु आजतक किसीको अपनी कामनाओंसे तृप्ति नहीं हुई
sañjaya uvāca | devamānuṣakāyānāṃ kāmabhūmiḥ parāyaṇam | anyonyasyāvalumpanti sārameyā yathāmiṣam |
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «សម្រាប់សត្វមានរាងកាយទេវ និងសម្រាប់សត្វមានរាងកាយមនុស្ស ផែនដីនេះ—ដែលផ្តល់ផលតាមបំណង—ក្លាយជាជម្រកចុងក្រោយរបស់ពួកគេ។ ឱ អ្នកប្រសើរនៃពួកភារតៈ! ដូចសត្វឆ្កែដើម្បីបានសាច់មួយដុំ តស៊ូប្រយុទ្ធ ហើយខាំហែកគ្នាទៅវិញទៅមក ដូច្នោះដែរ ព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយ ប្រាថ្នាចង់រីករាយលើវសុធានេះ ក៏ប្រកួតប្រជែងគ្នា និងលួចលន់; ប៉ុន្តែរហូតមកដល់ថ្ងៃនេះ មិនមាននរណាម្នាក់បានឆ្អែតចិត្តដោយក្តីប្រាថ្នាទេ»។
संजय उवाच
Educational Q&A
Earthly power and possessions become an object of craving for all embodied beings, but desire is intrinsically insatiable. When rulers pursue enjoyment and dominion as the highest aim, they fall into mutual violence and plunder—like dogs fighting over meat—yet still fail to attain lasting contentment. The verse critiques kāma-driven politics and implies the need for restraint and dharma-centered rule.
Sañjaya, narrating events to Dhṛtarāṣṭra in the Bhīṣma Parva context, reflects on why kings wage war: the earth promises desired fruits and thus becomes their ‘ultimate refuge’ in a worldly sense. He uses a vivid simile—dogs tearing each other for meat—to describe how rulers, seeking to enjoy the land, fight and loot one another, even though no one becomes truly satisfied.