Shloka 18
भीष्मपर्व — अध्याय ६६: तुमुलसंग्रामवर्णनम्
The Tumult of Battle Described
रणाजड्ुणं समभवन्म्रावाससंनिभम् | जहाँ-तहाँ मरकर गिरे हुए मनुष्य, हाथी और घोड़ोंसे वह सारी रणभूमि मृत्युके निवासस्थान-सी प्रतीत होती थी ।।
raṇāj juṇaṁ samabhavan mṛtāvāsa-sannibham | jahāṁ-tahāṁ mṛtakaṁ gire huye manuṣyā hastinaś ca hayāś ca—tena sā sarvā raṇabhūmir mṛtyu-nivāsa-sthānā-sadṛśī pratibhāti sma || pinākam iva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn, bhīmasenasya sā saṁhāra-kāriṇī bhayaṅkarī gadā pralayakāle paśūn (jīvān) saṁharataḥ rudrasya pinākaṁ yama-daṇḍaṁ ca samāṁ bhayaṅkarī dṛṣṭā | tasyāḥ śabda indrasya vajra-sadṛśaḥ ||
សញ្ជ័យបាននិយាយ៖ សមរភូមិនោះបានក្លាយដូចជាទីស្នាក់នៅរបស់មរណៈ។ គ្រប់ទីកន្លែងមានមនុស្ស ដំរី និងសេះដួលស្លាប់ ដល់ថ្នាក់ដីទាំងមូលហាក់ដូចជាលំនៅនៃភាពស្លាប់។ ហើយគុទ្ទកាដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាច ដែលបង្កសម្លាប់របស់ភីមសេន ត្រូវបានមើលឃើញថាភ័យរន្ធត់ដូចពិនាក (ធ្នូ) របស់រុទ្រ នៅពេលគាត់កំហឹងដើម្បីបំផ្លាញសត្វលោកនៅវេលាប្រាល័យ និងដូចដំបងទណ្ឌកម្មរបស់យម។ សំឡេងប៉ះទង្គិចរបស់វាស្ទើរដូចវជ្រៈរបស់ឥន្ទ្រ។
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral gravity of war: when violence reaches its peak, the battlefield becomes indistinguishable from Death’s domain. By comparing Bhīma’s weapon to Rudra’s and Yama’s instruments, the text frames martial power as awe-inspiring yet bound to destruction and karmic consequence.
Sañjaya describes the scene of carnage: corpses of men, elephants, and horses cover the field. He then highlights Bhīmasena’s fearsome mace, whose sound and effect are likened to divine weapons associated with cosmic destruction and death.