Shloka 38
Adhyāya 6: Pañca-mahābhūta–guṇa-nirdeśa and Sudarśana-dvīpa
Five Elements, Sensory Qualities, and a Cosmographic Island
धनु:संस्थे महाराज द्रे वर्षे दक्षिणोत्तरे । इलावृतं मध्यमं तु पञच वर्षाणि चैव हि
dhanuḥsaṃsthe mahārāja dve varṣe dakṣiṇottare | ilāvṛtaṃ madhyamaṃ tu pañca varṣāṇi caiva hi ||
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ព្រះមហាក្សត្រា! នៅចុងទាំងពីរដូចចុងធ្នូ មានដែនពីរ—ខាងត្បូង និងខាងជើង។ នៅកណ្ដាលគឺអិលាវ្រឹត; ហើយពិតប្រាកដ មានដែនប្រាំនៅចន្លោះនោះ»។ ក្នុងបរិបទនេះ វាបង្ហាញភូមិសាស្ត្រពិភពលោកជារចនាសម្ព័ន្ធច្បាស់លាស់ និងមានលំដាប់—ដូចជាការប្រាប់ដោយអន្យោបាយអំពីសមធម៌ និងការរៀបចំត្រឹមត្រូវ (ធម៌) ទោះក្នុងភាពចម្រុះដ៏ធំធេងក៏ដោយ។
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes an ordered cosmic arrangement—regions placed with symmetry (like the ends of a bow) and a defined center (Ilāvṛta). Implicitly, it reflects the Mahābhārata’s recurring ideal that stability and righteousness (dharma) depend on proper order and clear structure.
Sañjaya is describing the world’s divisions (varṣas) in a cosmographic account, locating the southern and northern regions at the ‘two ends’ and identifying Ilāvṛta as the central region, with five regions described as lying in between.