Shloka 71
Chapter 47: Krauñca-vyūha Deployment and Conch-Signals
Kaurava–Pāṇḍava Readiness
अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् | इति सत्यं महाराज बद्धो<स्म्यर्थेन कौरवै:,पुरुष अर्थका दास है, अर्थ किसीका दास नहीं है। महाराज! यह सच्ची बात है। मैं कौरवोंके द्वारा अर्थसे बँधा हुआ हूँ
arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasyacit | iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ ||
ក្រឹបៈ បាននិយាយថា៖ «មនុស្សក្លាយជាទាសកររបស់ទ្រព្យសម្បត្តិ ប៉ុន្តែទ្រព្យសម្បត្តិមិនមែនជាទាសកររបស់នរណាម្នាក់ទេ។ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ នេះជាសេចក្តីពិត។ ខ្ញុំត្រូវបានចងក្រងដោយទ្រព្យ—ដោយកោរវៈបានផ្តល់អនុគ្រោះ និងកាតព្វកិច្ច—ដូច្នេះខ្ញុំមិនអាចប្រព្រឹត្តតាមចិត្តដូចដែលចង់បានទេ»។
कृप उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical danger of artha (wealth): people become controlled by money and the obligations it creates, while wealth itself is not loyal to anyone. It warns that material dependence can compromise freedom of choice and dharmic action.
Kṛpa addresses the king and explains why he remains aligned with the Kauravas: he feels constrained by financial ties and obligations to them. His statement frames a moral tension between personal judgment and the binding force of patronage/benefit.