Shloka 10
Adhyāya 41 — Yudhiṣṭhira’s Gurv-anumati and Strategic Counsel (युधिष्ठिरस्य गुर्वनुमतिः)
सम्बन्ध-- सत्त्त आदि तीनों गुण जिस समय अपने-अपने कार्यमें जीवको नियुक्त करते हैं. उस समय वे ऐसा करनेगें किस प्रकार समर्थ होते हैं->- यह बात अगले शलोकमें बतलाते हैं-- रजस्तमश्नाभि भूय सत्त्वं भवति भारत । रज: सत्त्वं तमश्नैव तम: सत्त्वं रजस्तथा,हे अर्जुन! रजोगुण और तमोगुणको दबाकर सत्त्वगुण*, सत्त्नुण और तमोगुणको दबाकर रजोगुण,“--वैसे ही सत्त्गुण और रजोगुणको दबाकर तमोगुण” होता है अर्थात् बढ़ता है;
rajas tamaś cābhibhūya sattvaṁ bhavati bhārata | rajaḥ sattvaṁ tamaś caiva tamaḥ sattvaṁ rajas tathā ||
អរជុនបានទូលថា៖ ឱ ភារតៈ! ពេលសត្ត្វ (sattva) បង្ក្រាបរាជស (rajas) និងតមស (tamas) បាន នោះសត្ត្វក្លាយជាគុណដ៏លេចធ្លោ។ ដូចគ្នានេះ ពេលរាជសបង្ក្រាបសត្ត្វ និងតមសបាន នោះរាជសលេចធ្លោ; ហើយពេលតមសបង្ក្រាបសត្ត្វ និងរាជសបាន នោះតមសលេចធ្លោ។ ដូច្នេះ ជីវិតខាងក្នុងរបស់មនុស្ស ត្រូវបានបង្កើតដោយគុណណាដែលឡើងឈ្នះ ប៉ះពាល់ដល់ការវិនិច្ឆ័យ អាកប្បកិរិយា និងភាពច្បាស់លាស់ក្នុងធម៌។
अजुन उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that a person’s prevailing disposition depends on which guṇa—sattva, rajas, or tamas—overpowers the other two. Ethical clarity and right judgment arise when sattva predominates; agitation and desire-driven action when rajas predominates; and confusion or negligence when tamas predominates.
In the Bhīṣma Parva’s didactic context, Arjuna articulates (or frames) a teaching about the guṇas: they contend within the individual, and whichever becomes dominant directs one’s conduct—an important lens for understanding choices and responsibility amid the war’s moral strain.