Shloka 56
Bhīṣma-nipāta-saṃvāda — Sañjaya’s Report of Bhīṣma’s Fall (भीष्मनिपातसंवादः)
घातयित्वा महावीर्य पितरं लोकधार्मिकम् | अगाधे सलिले मग्नां नावं दृष्टवेव पारगा:,संजय! आज जीवित रहनेपर भी हमलोगोंमें क्या सामर्थ्य है? जगत्के विख्यात धर्मात्मा महापराक्रमी पिता भीष्मको युद्धमें मरवाकर हम उसी प्रकार शोकमें डूब गये हैं, जैसे पार जानेकी इच्छावाले पथिक नावको अगाध जलनमें डूबी हुई देखकर दुःखी होते हैं
ghātayitvā mahāvīryaṃ pitaraṃ lokadhārmikam | agādhe salile magnāṃ nāvaṃ dṛṣṭveva pāragāḥ, sañjaya! āj jīvita rahanepar bhī hamalogoṃ meṃ kyā sāmarthya hai? jagat-ke vikhyāta dharmātmā mahāparākrāmī pitā bhīṣma-ko yuddha meṃ maravākar ham usī prakār śoka meṃ ḍūb gaye haiṃ, jaise pāra jāne-kī icchā-vāle pathik nāva-ko agādha jala meṃ ḍūbī huī dekhkar duḥkhī hote haiṃ
ព្រះបាទ ធ្រឹតរាស្ត្រ មានព្រះបន្ទូលថា៖ «សញ្ជយ! ពួកយើងបានបណ្តាលឲ្យព្រះបិតាអ្នកក្លាហានដ៏មហិទ្ធិឫទ្ធិ និងជាអ្នកធម៌ដែលលោកទាំងមូលគោរព ត្រូវស្លាប់ហើយ ដូច្នេះពួកយើងបានលង់ចូលក្នុងទុក្ខសោក។ ទោះបីនៅរស់ក៏ដោយ តើនៅសល់កម្លាំងអ្វីទៀត? បន្ទាប់ពីធ្វើឲ្យភីષ្ម—អ្នកធម៌ល្បីលើលោក និងជាវីរបុរសអស្ចារ្យ—ដួលក្នុងសង្គ្រាម ពួកយើងសោកស្តាយដូចអ្នកដំណើរចង់ឆ្លងទន្លេ ឃើញទូកលង់ក្នុងទឹកជ្រៅហើយអស់សង្ឃឹម»។
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical and psychological cost of adharma in war: when a revered, dharma-upholding elder is brought down through one’s own side’s choices, the victors themselves can be left inwardly powerless—like travelers who lose the very means (the boat) needed to cross danger.
Dhṛtarāṣṭra speaks to Sañjaya after hearing of Bhīṣma’s fall. He mourns that, despite still being alive, the Kauravas feel bereft of strength and guidance, comparing their condition to would-be crossers who despair upon seeing their boat sunk in deep water.