Adhyaya 10
Bhārata-varṣa-varṇana (Description of Bhārata: Mountains, Rivers, and Janapadas)
Upa-parva: Bhārata-varṣa–parvata-nadī–janapada-varṇana (Cosmographic Catalogue within Bhīṣma Parva)
Dhṛtarāṣṭra asks where the armies have assembled in Bhārata-varṣa and implies that his son Duryodhana’s excessive ambition is entangled with that place. He also voices attachment toward the Pāṇḍavas and requests Sanjaya’s factual clarification. Sanjaya denies that the Pāṇḍavas are uniquely “greedy,” identifying Duryodhana and Śakuni as principal agents of acquisitive intent while noting that many rulers seek advantage and do not tolerate rivals. He then transitions into a formal geographic-cosmographic account: Bhārata-varṣa is praised as dear to gods and renowned kings; major mountain systems (the kulaparvatas) are named, followed by extensive enumerations of rivers and then janapadas across multiple directions. The chapter closes with a general political-ethical reflection: land functions as a foundational support for human aims (trivarga), attracts rulers skilled in dharma and artha, and becomes an object of competition through conciliation, gifting, division, and coercive policy; desire remains unsatiated, making territorial acquisition a persistent driver of conflict.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, युद्ध-समाचार के बीच, संजय से एक असामान्य प्रश्न करते हैं—भारतवर्ष, हैमवतवर्ष और हरिवर्ष में युगानुसार मनुष्यों की आयु, बल और गुणों का प्रमाण क्या है? → संजय युग-चक्र का क्रम खोलते हैं—कृत, त्रेता, द्वापर और तिष्य (कलि)—और बताते हैं कि समय के साथ आयु और सद्गुण घटते जाते हैं; कलियुग में तो आयु की कोई निश्चित मर्यादा नहीं, गर्भस्थ और जन्मे हुए भी अकाल नष्ट होते हैं। → कलियुग का तीखा चित्रण चरम पर पहुँचता है—लोग अल्प-तेजस्वी, क्रोधी, लोभी, असत्यवादी; ईर्ष्या, मान, क्रोध, माया, दोषदृष्टि, राग-लोभ जैसे विकार प्राणियों के स्वभाव में प्रधान हो जाते हैं। → संजय निष्कर्ष देते हैं कि द्वापर में भी गुणों का संक्षेप (ह्रास) होता है; साथ ही भौगोलिक-नैतिक तुलना रखते हैं—भारतवर्ष की अपेक्षा हैमवतवर्ष अधिक गुणवान, और उससे परे हरिवर्ष श्रेष्ठतर। → युग-धर्म के इस विवेचन के बाद प्रश्न खुला रह जाता है—ऐसे गुण-ह्रास के युग में युद्ध का निर्णय और आचरण किस कसौटी पर धर्मसंगत ठहरेगा?
Shlokas
Verse 1
अपन का बछ। ] अतडडऑफ<ज दशमो< ध्याय: भारतवर्षमें युगोंके अनुसार मनुष्योंकी आयु तथा गुणोंका निरूपण धृतराष्ट्र रवाच भारतस्यास्य वर्षस्य तथा हैमवतस्य च । प्रमाणमायुष: सूत बल॑ चापि शुभाशुभम्
ធೃತរाष्ट्रបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ សូត (សញ្ជ័យ)! ចូរប្រាប់ខ្ញុំអំពីមាត្រដ្ឋានអាយុកាលរបស់មនុស្សនៅក្នុងភារតវರ್ಷ និងតំបន់ហិមវតផង—អំពីកម្លាំងរបស់ពួកគេ និងផលល្អផលអាក្រក់ដែលបង្ហាញខ្លួនតាមកាលៈទេសៈ»។
Verse 2
अनागतमत्तिक्रान्तं वर्तमानं च संजय । आचक्ष्व मे विस्तरेण हरिवर्ष तथैव च
ធృతរાષ્ટ્રបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សញ្ជ័យ! ចូរពណ៌នាឲ្យខ្ញុំដោយលម្អិត អំពីអ្វីដែលមិនទាន់មកដល់ អ្វីដែលបានកន្លងផុត និងអ្វីដែលកំពុងមាននៅពេលនេះ; ហើយចូរប្រាប់អំពីហរិវರ್ಷផង ដោយពេញលេញដែរ»។
Verse 3
संजय उवाच चत्वारि भारते वर्षे युगानि भरतर्षभ । कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं च कुरुवर्धन
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ឱ ភារតឧត្តម អ្នកបង្កើនវង្សកុរុ! នៅក្នុងភារតវർഷ មានយុគបួន—ក្រឹត (សត្យយុគ), ត្រេតា, ទ្វាបរ និងទិស្យ (កលិយុគ)»។
Verse 4
पूर्व कृतयुगं नाम ततत्त्रेतायुगं प्रभो । संक्षेपाद् द्वापरस्याथ ततस्तिष्य॑ प्रवर्तते,प्रभो! पहले सत्ययुग होता है, फिर त्रेतायुग आता है, उसके बाद द्वापरयुग बीतनेपर कलियुगकी प्रवृत्ति होती है
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ដំបូងមានយុគដែលហៅថា ក្រឹត (សត្យ) បន្ទាប់មក ព្រះអម្ចាស់អើយ គឺយុគ ត្រេតា។ ហើយក្រោយពេល ឌ្វាបរ បានដំណើរការបញ្ចប់រួច យុគ កលិ ក៏ចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ព្រះអម្ចាស់អើយ។
Verse 5
चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां कुरुसत्तम | आयु:संख्या कृतयुगे संख्याता राजसत्तम,कुरुश्रेष्ठ! नृपप्रवर! सत्ययुगके लोगोंकी आयुका मान चार हजार वर्ष है
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ឱ កុរុដ៏ប្រសើរបំផុត ឱ ព្រះមហាក្សត្រដ៏ឧត្តម—ក្នុងយុគ ក្រឹត (សត្យ) អាយុកាលមនុស្សត្រូវបានរាប់ថា មានបួនពាន់ឆ្នាំ។
Verse 6
तथा त्रीणि सहस्राणि त्रेतायां मनुजाधिप । दे सहस्रे द्वापरे तु भुवि तिष्ठति साम्प्रतम्
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ដូច្នេះហើយ ព្រះអម្ចាស់នៃមនុស្សអើយ—ក្នុងយុគ ត្រេតា អាយុកាលមនុស្សត្រូវបានប្រកាសថា បីពាន់ឆ្នាំ; ក្នុងយុគ ឌ្វាបរ វាមានពីរពាន់ឆ្នាំ—ហើយយុគនេះហើយដែលកំពុងស្ថិតនៅលើផែនដីនៅពេលបច្ចុប្បន្ន។
Verse 7
न प्रमाणस्थितिह॑स्ति तिष्येडस्मिन् भरतर्षभ । गर्भस्थाक्ष प्रियन्ते5त्र तथा जाता प्रियन्ति च
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ឱ វីរបុរសក្នុងវង្សភារតៈ—ក្នុងយុគ ទិស្យ (កលិ) នេះ មិនមានស្តង់ដារថេរឬភាពប្រាកដណាមួយអំពីអាយុកាលឡើយ។ នៅទីនេះ សូម្បីតែកូននៅក្នុងផ្ទៃក៏ស្លាប់ ហើយទារកទើបកើតក៏ជួបមរណភាពដែរ។
Verse 8
महाबला महासत्त्वा: प्रज्ञागुणसमन्विता: । प्रजायन्ते च जाताश्न शतशोडथ सहस्रश:
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ក្នុងយុគនោះ មនុស្សកើតមកមានកម្លាំងខ្លាំង និងសភាពជីវិតដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ពោរពេញដោយប្រាជ្ញា និងគុណធម៌; ហើយពេលកើតរួច ពួកគេបង្កើតកូនចៅរាប់រយ ទាំងរាប់ពាន់។ នោះជាយុគដែលពុណ្យកុសលសម្បូរបែប ដែលទ្រព្យសម្បត្តិនៃតបស្យា និងអំណាចវិញ្ញាណមានជាទូទៅ ហើយមហាឥសីកើតមានញឹកញាប់។
Verse 9
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें भारतकी नदियों और देश आदिके नामका वर्णनविषयक नवाँ अध्याय पूरा हुआ
សញ្ជ័យបានទូលថា៖ «ព្រះរាជា! ក្នុងយុគក្រឹត (សត្យយុគ) មនុស្សកើតមកមានទ្រព្យសម្បត្តិ និងមានរូបសម្បត្តិន่ាមើល; ហើយពួកគេបង្កើតកូនចៅជាច្រើន។ ក្នុងយុគនោះផងដែរ ពួកមហាឥសី—អ្នកសម្បូរទៅដោយតបស្យា—ក៏កើតមានជាញឹកញាប់»។
Verse 10
महोत्साहा महात्मानो धार्मिका: सत्यवादिन: । प्रियदर्शना वपुष्मन्तो महावीर्या धनुर्धरा:
សញ្ជ័យបានទូលថា៖ «ព្រះរាជា! ក្នុងត្រេតាយុគ ក្សត្រិយទូទាំងវង់មណ្ឌលផែនដី មានសេចក្តីអង់អាចខ្លាំង មានចិត្តធំធេង ប្រព្រឹត្តតាមធម៌ និយាយតែសច្ចៈ មានរូបសម្បត្តិន่ាមើល កាយសម្បទាល្អ មានវីរភាពខ្លាំង និងជាអ្នកកាន់ធ្នូជំនាញ»។
Verse 11
वरार्हा युधि जायन्ते क्षत्रिया: शूरसत्तमा: । त्रेतायां क्षत्रिया राजन् सर्वे वै चक्रवर्तिन:
សញ្ជ័យបានទូលថា៖ «ព្រះរាជា! ក្នុងសមរភូមិ ក្សត្រិយវីរបុរសដ៏ប្រសើរបំផុត កើតមកជាអ្នកសមគួរទទួលពរ និងកិត្តិយស។ ហើយក្នុងត្រេតាយុគ ព្រះរាជា! ក្សត្រិយទាំងអស់ពិតជាចក្រវర్తិន—អធិរាជគ្រប់ទិស»។
Verse 12
सर्ववर्णाक्ष जायन्ते सदा चैव च द्वापरे | महोत्साहा वीर्यवन्त: परस्परजयैषिण:,द्वापरमें सभी वर्णोके लोग उत्पन्न होते हैं एवं वे सदा परम उत्साही, पराक्रमी तथा एक-दूसरेको जीतनेके इच्छुक होते हैं
សញ្ជ័យបានទូលថា៖ «ក្នុងទ្វាបរយុគ មនុស្សគ្រប់វណ្ណៈកើតមាន ហើយពួកគេតែងមានសេចក្តីអង់អាចខ្លាំង មានវីរភាព និងប្រាថ្នាចង់ឈ្នះគ្នាទៅវិញទៅមក»។
Verse 13
तेजसाल्पेन संयुक्ता: क्रोधना: पुरुषा नूप । लुब्धा अनृतकाश्वैव तिष्ये जायन्ति भारत,भरतनन्दन! कलियुगमें जन्म लेनेवाले लोग प्रायः: अल्प-तेजस्वी, क्रोधी, लोभी तथा असत्यवादी होते हैं
សញ្ជ័យបានទូលថា៖ «ព្រះរាជា! ក្នុងយុគទីស្យ (កលិយុគ) មនុស្សកើតមកមានតេជៈខាងក្នុងតិច តែងខឹងឆាប់ លោភលន់ និងនិយាយមិនពិត—ឱ ភារត! »។
Verse 14
ईर्ष्या मानस्तथा क्रोधो मायासूया तथैव च । तिष्ये भवति भूतानां रागो लोभश्व भारत,भारत! कलियुगके प्राणियोंमें ईर्ष्या, मान, क्रोध, माया, दोषदृष्टि, राग तथा लोभ आदि दोष रहते हैं
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ក្នុងយុគកលី ឱ ភារតៈ សត្វលោកទាំងឡាយត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយកំហុសដូចជា ការច嫉, មោទនភាព, កំហឹង, ល្បិចកល, ការរកកំហុសអ្នកដទៃ, ការចងចិត្តជាប់ និងលោភលន់។
Verse 15
संक्षेपो वर्तते राजन् द्वापरेडस्मिन् नराधिप । गुणोत्तरं हैमवतं हरिवर्ष तत: परम्,नरेश्वर! इस द्वापरमें भी गुणोंकी न्यूनता होती है। भारतवर्षकी अपेक्षा हैमवत तथा हरिवर्षमें उत्तरोत्तर अधिक गुण हैं
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ ឱ ព្រះរាជា ឱ អធិរាជនៃមនុស្ស ក្នុងយុគទ្វាបរនេះ គុណធម៌ទូទៅមានការថយចុះ និងត្រូវបានកាត់បន្ថយ។ បើប្រៀបនឹង ភារតវರ್ಷៈ តំបន់ហៃមវតៈ (តំបន់ហិមាល័យ) ហើយបន្តទៅ ហរិវർഷៈ ខាងក្រៅនោះ មានសេចក្តីល្អឧត្តមកាន់តែខ្ពស់ឡើងតាមលំដាប់។
Frequently Asked Questions
The tension is between attributing blame to a single party versus recognizing a systemic pattern of acquisitive politics: Dhṛtarāṣṭra suspects the Pāṇḍavas’ intent, while Sanjaya reframes the issue as broader competitive desire, with Duryodhana and Śakuni explicitly characterized as strongly acquisitive.
The chapter teaches that territory, while enabling dharma, artha, and kāma, also intensifies rivalry because desire is structurally insatiable; therefore, governance and policy require disciplined restraint and clear ethical orientation to prevent escalation.
There is no explicit phalaśruti formula; the meta-commentary appears as a generalized political-ethical summation that frames the geographic catalogue as more than description—an explanation of why rulers compete for land and how that competition shapes collective outcomes.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.