Shloka 54
Mind as Charioteer; Kṣetrajña, Tapas, and Dhyāna-Yoga
Adhyātma-Upadeśa
एवं दशविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भव: । षड़्ज, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, पञ्चम, निषाद, धैवत, इष्ट (प्रिय), अनिष्ट (अप्रिय) और संहत (श्लिष्ट)--इस प्रकार विभागवाले आकाशजनित शब्दके दस भेद हैं ।।
evaṁ daśavidho jñeyaḥ śabda ākāśasambhavaḥ | ṣaḍja ṛṣabha gāndhāra madhyama pañcama niṣāda dhaivata iṣṭa (priya) aniṣṭa (apriya) ca saṁhata (śliṣṭa) iti—evaṁ vibhāgavān ākāśajanitaḥ śabdo daśadhā | ākāśam uttamaṁ bhūtam ahaṅkāras tataḥ paraḥ; ahaṅkārāt paraṁ buddhiḥ, buddher ātmā paraḥ; ātmanaḥ param avyaktā prakṛtiḥ, prakṛter api paraḥ puruṣaḥ |
ព្រះវាយុបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សំឡេងដែលកើតពីអាកាស (ākāśa) ត្រូវយល់ថាមានដប់ប្រភេទ៖ សូរទាំងប្រាំពីរ (ṣaḍja, ṛṣabha, gāndhāra, madhyama, pañcama, niṣāda, dhaivata) រួមទាំងសូរពិរោះ សូរមិនពិរោះ និងសូរដែលរួមបញ្ចូល/សម្របសម្រួល។ ដូច្នេះ សំឡេងកើតពីអាកាសត្រូវបានបែងចែកជាដប់យ៉ាង។ អាកាសជាធាតុដ៏ប្រសើរបំផុតក្នុងធាតុទាំងឡាយ; លើសអាកាសគឺអហង្គារ (ahaṅkāra) — អារម្មណ៍ “ខ្ញុំ”; លើសអហង្គារគឺពុទ្ធិ (buddhi) — បញ្ញា; លើសពុទ្ធិគឺអាត្មា (ātman); លើសអាត្មាគឺប្រក្រឹតិអវ្យក្ត (avyaktā prakṛti) — ធម្មជាតិមិនបង្ហាញ; ហើយលើសធម្មជាតិនោះគឺបុរុស (puruṣa) — ព្រះបុរស/វិញ្ញាណដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់»។
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The passage links sensory experience to metaphysics: sound is rooted in ākāśa and can be classified (musical notes plus affective qualities), and it then presents a hierarchy of principles—ākāśa < ahaṅkāra < buddhi < ātman < unmanifest prakṛti < puruṣa—guiding the listener from the gross element toward the highest conscious reality.
Vāyudeva is instructing the audience in a doctrinal exposition: first defining and classifying ‘sound’ as an attribute arising from space, then expanding into a Sāṅkhya-like ordering of cosmic and psychological principles culminating in puruṣa.