Shloka 1
Brahmopadeśa: Adhipatitva-kathana, Dharma-lakṣaṇa, and Kṣetra–Kṣetrajña Viveka
Book 14, Chapter 43
>> ह््न हि कमी त्रिचत्वारिशो<् ध्याय: चराचर प्राणियोंके अधिपतियोंका
brahmovāca | manuṣyāṇāṃ tu rājanyaḥ kṣatriyo madhyamo guṇaḥ | kuñjaro vāhanānāṃ ca siṃhaś cāraṇyavāsinām ||
ព្រះព្រហ្មាបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ មហាឥសីទាំងឡាយ! ក្នុងមនុស្សទាំងឡាយ អ្នកគ្រប់គ្រង—ក្សត្រីយៈ—មានលក្ខណៈដ៏ចម្បងដោយរាជសគុណ (rajas) គឺកម្លាំងចិត្តនាំទៅសកម្មភាព និងការគ្រប់គ្រង។ ក្នុងយានជំនិះទាំងឡាយ ដំរីជាអធិបតី; ហើយក្នុងសត្វព្រៃនៅព្រៃភ្នំ សីហៈជាអធិបតី»។
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse correlates social function with innate temperament: the Kṣatriya, tasked with rule and protection, is marked by rajas—the energetic, assertive guṇa. It also illustrates a broader principle that each domain has a natural ‘foremost’ exemplar, suggesting an ordered cosmos where excellence is context-specific and tied to dharma.
A didactic discourse is underway in which Brahmā speaks, describing characteristics of beings and their governing principles. This verse begins a set of comparisons: it identifies the Kṣatriya’s dominant guṇa and names the elephant and lion as preeminent within their respective categories.