Shloka 293
Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā
Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties
अधिभूतं च संकल्पश्नन्द्रमाश्नाधिदेवतम् । पजञ्चभूतोंका संचालन करनेवाला मन अध्यात्म कहा गया है। संकल्प उसका अधिभूत है और चन्द्रमा उसके अधिष्ठाता देवता माने गये हैं
adhibhūtaṁ ca saṅkalpaś candramāś cādhidaivatam | pañcabhūtānāṁ sañcālana-karaṁ mana adhyātmaṁ kathyate | saṅkalpas tasyādhibhūtaṁ candramās tasyādhiṣṭhātā devatā manyate ||
វាយុបានមានពាក្យថា៖ «ចិត្ត (manas) ដែលបញ្ជូន និងដឹកនាំធាតុធំទាំងប្រាំ ឲ្យដំណើរការ ត្រូវបានបង្រៀនថាជា អធ្យាត្ម (adhyātma) ក្នុងបរិបទនេះ។ ផ្នែក អធិភូត (adhibhūta) របស់វាគឺ សង្កល្បៈ (saṅkalpa) គឺការសម្រេចចិត្ត/ចេតនា; ហើយព្រះចន្ទ (Candra) ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជា អធិទេវតា (adhidaivata) អ្នកគ្រប់គ្រងលើវា។»
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
It maps the triad adhyātma–adhibhūta–adhidaivata onto the mind: mind is the inner principle (adhyātma), its operative worldly expression is intention/resolve (saṅkalpa) as adhibhūta, and its presiding divine regulator is the Moon (Candramā) as adhidaivata—highlighting that ethical action begins with disciplined intention.
In a didactic discourse within the Aśvamedhika Parva, Vāyudeva explains philosophical correspondences between inner faculties, their functional manifestations, and their presiding deities, using the mind and the Moon as a key example.