Shloka 1
Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā
Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties
ऑपनआक्राता बछ। अं द्विचत्वारिशोड ध्याय: अहंकारसे पञज्च महाभूतों और इन्द्रियोंकी सृष्टि
brahmovāca—ahaṅkārāt prasūtāni mahābhūtāni pañca vai | pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam ||
ព្រះព្រហ្មមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ពីអហង្គារ (ahaṅkāra)—អារម្មណ៍ថា ‘ខ្ញុំ’—បានកើតមានធាតុធំទាំងប្រាំ គឺ ដី ខ្យល់ អាកាស ទឹក និងជាធាតុទីប្រាំ គឺ ភ្លើង/ពន្លឺ»។ ក្នុងការបង្រៀននេះ ចក្រវាលវិទ្យាត្រូវបានដាក់ជាផែនទីផ្លូវចិត្តនិងធម៌៖ ដោយយល់ថា ពិភពធាតុកើតពីគោលការណ៍ខាងក្នុងនៃការបង្កើត ‘ខ្ញុំ’ មនុស្សត្រូវបានណែនាំឲ្យដកចិត្តចេញ និងដើរតាមមាគ៌ានិវត្តិ (nivṛtti) ដើម្បីផ្តាច់ខ្លួនពីការចងភ្ជាប់ជាមួយសារធាតុនៃបទពិសោធន៍។
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a causal hierarchy: the five gross elements are said to arise from ahaṅkāra (ego-sense). Spiritually, it encourages seeing the material world as derivative of inner identification, supporting detachment and the nivṛtti (withdrawal) orientation.
A doctrinal discourse is underway: Brahmā is presented as instructing sages about creation—specifically the emergence of the five great elements—within a broader teaching that also addresses adhyātma/adhibhūta perspectives and the path of renunciation.