Shloka 5

तमोगुण-निरूपण

Analysis of Tamas and its Marks

Devanagari script

अन्योन्यापाश्रयाश्चापि तथान्योन्यानुवर्तिन: । अन्योन्यव्यतिषक्ताश्च त्रिगुणा: पज्चधातव:

Transliteration

anyonyāpāśrayāś cāpi tathānyonyānuvartinaḥ | anyonyavyatiṣaktāś ca triguṇāḥ pañcadhātavaḥ ||

Translation

វាយុបានមានព្រះវាចា៖ គុណទាំងបី—សត្តវៈ រាជសៈ និង តមសៈ—ពឹងផ្អែកគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពួកវាប្រឆាំងគ្នា ប៉ុន្តែក៏គាំទ្រគ្នា និងដើរតាមគ្នា ដោយស្ថិតជាប់ពាក់ព័ន្ធ និងលាយបញ្ចូលគ្នាជានិច្ច។ ដូចគ្នានេះដែរ មហាភូតទាំងប្រាំក៏មានសភាពត្រីគុណ។ ការបង្រៀននេះនាំឲ្យមានការវិនិច្ឆ័យផ្លូវធម៌៖ អ្វីដែលហាក់ដូចជាសភាពថេរតែមួយ ពិតប្រាកដជាការលាយបញ្ចូលនៃគុណដែលផ្លាស់ប្តូរ ហើយការប្រព្រឹត្តដោយប្រាជ្ញាត្រូវស្គាល់ការលាយនេះ មិនត្រូវចាប់យកទស្សនៈឯកភាគីទេ។

Word by Word

• {'anyonya': 'mutual

• one another', 'āpāśraya': 'dependence

• mutual support (āśraya = support, refuge)', 'anyonya-anuvartin': 'following one another

• mutually consequent', 'anyonya-vyatiṣakta': 'interwoven with one another

• mutually entangled/mixed', 'triguṇāḥ': 'the three guṇas (sattva, rajas, tamas)', 'sattva': 'clarity, balance, luminosity

• tendency toward knowledge and harmony', 'rajas': 'activity, passion, restlessness

• tendency toward desire and motion', 'tamas': 'inertia, darkness, dullness

• tendency toward ignorance and heaviness', 'pañcadhātavaḥ': 'the five constituents/elements (pañca-mahābhūta understood)'}

Speaker

वायुदेव उवाच

Characters & Entities

• Vāyu (Vāyudeva)
• triguṇa (sattva, rajas, tamas)
• pañca-dhātu / pañca-mahābhūta (five great elements)

Educational Q&A

What is the core teaching?

That sattva, rajas, and tamas are not isolated forces: they mutually oppose yet mutually depend on, follow, and interpenetrate one another; therefore all material constituents—including the five great elements—are mixtures of these guṇas. Ethical discernment comes from recognizing this blended causality behind behavior and experience.

What is happening in the narrative?

Vāyudeva is instructing the listener in a philosophical explanation of nature (prakṛti): how the three guṇas relate to each other and how they underlie the composition of the five great elements, framing a doctrinal teaching within the Ashvamedhika Parva discourse.