Adhyaya 33
Adhyāya 33: Brāhmaṇa-Upadeśa on Buddhi, Āśrama-Forms, and Inner Freedom
Upa-parva: Āśvamedhika (Aśvamedha-related) Didactic Encounters Sub-episode
This chapter is a compact didactic statement delivered by a brāhmaṇa speaker. He first rejects an interlocutor’s surface inference about his identity, asserting that he is not what is perceived by the eye and that his presence pervades all that exists. He then employs a force metaphor—like fire as the end of wood—to indicate an inevitable, consuming principle associated with him, shifting the discussion from social appearance to ontological function. The discourse proceeds to relativize external power and possessions: even universal kingship is framed as secondary to buddhi, which is declared his true wealth. The speaker articulates a unifying thesis of the brāhmaṇa path: whether in household life, forest residence, teacher’s dwelling, or mendicancy, a single focused intelligence is to be cultivated through many outward signs without distraction. Those of varied marks and stations whose intelligence is characterized by calm are said to converge into one state, like rivers into the sea. The chapter concludes by asserting that the path is traversed by buddhi, not by the body; embodied action is bounded and the body is a bond of karma. Therefore, the addressee is told not to fear the other world, and that by sustained contemplation aligned with the speaker’s nature, she will attain union with his selfhood.
Chapter Arc: ब्राह्मण की पत्नी, बाह्य आचरण और गृहस्थ-जीवन के संकेतों से ब्राह्मण को ‘साधारण’ मानकर तिरस्कार/फटकार देती है; तभी ब्राह्मण ईशावास्य-वाक्य की छाया में ‘किसका धन?’ का प्रश्न उठाकर अपने ज्ञान-निष्ठ स्वरूप का उद्घाटन करता है। → पत्नी की दृष्टि ‘शुभ-अशुभ’ और देह-आधारित पहचान पर टिकी है; ब्राह्मण उसे चुनौती देता है कि वह जैसा दिखता है वैसा नहीं—वह सर्वव्यापक आत्मतत्त्व की ओर संकेत करता है, और बताता है कि स्थावर-जंगम समस्त जगत् में वही व्याप्त है तथा काल/अन्तक-रूप से सबका संहार भी वही है। → ब्राह्मण निर्णायक रूप से कहता है कि पृथ्वी-स्वर्ग का राज्य भी जिस ‘बुद्धि’ से जाना जाता है वही उसका धन है; एक ही पन्थ (ब्रह्मचर्य-गार्हस्थ्य-वानप्रस्थ-संन्यास) में भिन्न चिह्नों के बावजूद शमात्मिका एक बुद्धि की उपासना होती है—और यह मार्ग देह से नहीं, बुद्धि से गम्य है; कर्म आद्यन्तवान हैं और शरीर कर्म-बन्धन है। → वह पत्नी को आश्वस्त करता है कि परलोक का भय न रखे; तद्भाव-भावना में रत होकर वह उसी आत्मस्वरूप को प्राप्त होगी—जैसे नदियाँ अंततः सागर में एक भाव को प्राप्त होती हैं।
Shlokas
Verse 1
अपना बा | अड-४#-रू-+ > मा गृधः कस्य स्विद्धनम् । (ईशावास्योपनिषद् १) त्रयस्त्रिंशो5 ध्याय: ब्राह्मणका पत्नीके प्रति अपने ज्ञाननिष्ठ स्वरूपका परिचय देना ब्राह्मण उवाच नाहं तथा भीरु चरामि लोके यथा त्वं मां तर्जयसे स्वबुद्ध्या विप्रो$स्मि मुक्तो5स्मि वनेचरो5स्मि गृहस्थधर्मा व्रतवांस्तथास्मि,ब्राह्मणने कहा--भीरु! तुम अपनी बुद्धिसे मुझे जैसा समझकर फटकार रही हो, मैं वैसा नहीं हूँ। मैं इस लोकमें देहाभिमानियोंकी तरह आचरण नहीं करता। तुम मुझे पाप- पुण्यमें आसक्त देखती हो; किंतु वास्तवमें मैं ऐसा नहीं हूँ। मैं ब्राह्मण, जीवन्मुक्त महात्मा, वानप्रस्थ, गृहस्थ और ब्रह्मचारी सब कुछ हूँ। इस भूतलपर जो कुछ दिखायी देता है, वह सब मेरेद्वारा व्याप्त है
ព្រះព្រាហ្មណ៍បាននិយាយថា៖ «ឱ នាងខ្លាចងាយ! ខ្ញុំមិនដើរតាមលោកនេះដូចដែលអ្នកដោយគំនិតផ្ទាល់ខ្លួនបានស្តីបន្ទោស និងវិនិច្ឆ័យខ្ញុំទេ។ ខ្ញុំមិនចងខ្លួនជាប់នឹងអាកប្បកិរិយាធម្មតារបស់អ្នកដែលយករាងកាយជាខ្លួនឡើយ។ ខ្ញុំជាព្រាហ្មណ៍; ខ្ញុំបានរួចផុត; ខ្ញុំជាអ្នករស់នៅព្រៃ; ហើយទោះយ៉ាងណា ខ្ញុំក៏គោរពវិន័យនៃគ្រួស្ថ និងជីវិតនៃវ្រតផងដែរ»។
Verse 2
नाहमस्मि यथा मां त्वं पश्यसे च शुभाशुभे । मया व्याप्तमिदं सर्व यत् किंचिज्जगतीगतम्,ब्राह्मणने कहा--भीरु! तुम अपनी बुद्धिसे मुझे जैसा समझकर फटकार रही हो, मैं वैसा नहीं हूँ। मैं इस लोकमें देहाभिमानियोंकी तरह आचरण नहीं करता। तुम मुझे पाप- पुण्यमें आसक्त देखती हो; किंतु वास्तवमें मैं ऐसा नहीं हूँ। मैं ब्राह्मण, जीवन्मुक्त महात्मा, वानप्रस्थ, गृहस्थ और ब्रह्मचारी सब कुछ हूँ। इस भूतलपर जो कुछ दिखायी देता है, वह सब मेरेद्वारा व्याप्त है
ព្រះព្រាហ្មណ៍បាននិយាយថា៖ «ឱ អ្នកវិនិច្ឆ័យតាមល្អ-អាក្រក់! ខ្ញុំមិនមែនដូចដែលអ្នកស្រមៃឃើញខ្ញុំទេ។ អ្វីៗទាំងអស់នេះ—អ្វីក៏ដោយដែលមាននៅក្នុងលោក—ត្រូវបានខ្ញុំស្របពេញ»។
Verse 3
ये केचिज्जन्तवो लोके जड्मा: स्थावराश्ष ह | तेषां मामन्तकं विद्धि दारूणामिव पावकम्,संसारमें जो कोई भी स्थावर-जंगम प्राणी हैं, उन सबका विनाश करनेवाला मृत्यु उसी प्रकार मुझे समझो, जिस प्रकार कि लकड़ियोंका विनाश करनेवाला अग्नि है
«សត្វទាំងឡាយណាដែលមាននៅក្នុងលោក—ទាំងចល និងអចល—ចូរដឹងថា ខ្ញុំជាចុងបញ្ចប់របស់ពួកវា គឺមរណៈ អ្នកបំផ្លាញ ដូចភ្លើងជាអ្នកបំផ្លាញឈើ»។
Verse 4
राज्यं पृथिव्यां सर्वस्यामथवापि त्रिविष्टपे तथा बुद्धिरियं वेत्ति बुद्धिरेव धनं मम,सम्पूर्ण पृथ्वी तथा स्वर्गपर जो राज्य है, उसे यह बुद्धि जानती है; अतः बुद्धि ही मेरा धन है
ព្រះព្រាហ្មណ៍បាននិយាយថា៖ «មិនថាជាអធិបតេយ្យលើផែនដីទាំងមូល ឬសូម្បីតែនៅត្រីវិଷ្ដប (សួគ៌) ក៏ដោយ បញ្ញានេះឯងយល់ដឹងថា អំណាចនោះជាអ្វី។ ដូច្នេះ បញ្ញាតែមួយគត់ជាទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្ញុំ»។
Verse 5
एक: पन्था ब्राह्मणानां येन गच्छन्ति तद्विद: । गृहेषु वनवासेषु गुरुवासेषु भिक्षुषु,ब्रह्मचर्य, गार्हस्थ्य, वानप्रस्थ और संन्यास आश्रममें स्थित ब्रह्मवेत्ता ब्राह्मण जिस मार्गसे चलते हैं, उन ब्राह्मणोंका वह मार्ग एक ही है
ព្រះព្រាហ្មណ៍បានមានព្រះវាចា៖ «សម្រាប់ព្រាហ្មណ៍អ្នកដឹងព្រះព្រហ្មពិតប្រាកដ មានផ្លូវតែមួយ—ផ្លូវដែលអ្នកប្រាជ្ញដើរតាម។ មិនថាស្នាក់នៅផ្ទះ ឬចូលព្រៃ ស្នាក់ជាមួយគ្រូ ឬរស់ដោយបិណ្ឌបាត; មិនថាស្ថិតក្នុងអាស្រមនៃព្រះសិស្ស (ព្រហ្មចរិយៈ) អ្នកគ្រួសារ (គារហស្ថ្យ) អ្នកព្រៃវាស (វានប្រស្ថ) ឬអ្នកបោះបង់ (សន្យាស) ក៏ដោយ—ព្រាហ្មណ៍អ្នកដឹងព្រះព្រហ្មទាំងនោះ ដើរតាមវិថីតែមួយដ៏រួមជាឯក។»
Verse 6
लिज्रैर्बहुभिरव्यग्रैरेका बुद्धिरुपास्यते । नानालिड्जाश्रमस्थानां येषां बुद्धि: शमात्मिका
ព្រះព្រាហ្មណ៍បានមានព្រះវាចា៖ «ទោះមនុស្សមានសញ្ញាខាងក្រៅជាច្រើន និងស្ថិតនៅក្នុងស្ថានភាពជីវិតខុសៗគ្នា ក៏បញ្ញាដ៏តែមួយនោះគួរឲ្យគោរព និងគួរឲ្យបណ្តុះបណ្តាល។ ព្រោះសម្រាប់អ្នកដែលស្ថិតក្នុងសញ្ញានានា និងអាស្រមនានា បញ្ញាដឹកនាំរបស់ពួកគេ គឺដូចគ្នា នៅពេលវាតាំងលើសន្តិភាពខាងក្នុង និងការគ្រប់គ្រងខ្លួន។»
Verse 7
बुद्ध्यायं गम्यते मार्ग: शरीरेण न गम्यते । आद्यन्तवन्ति कर्माणि शरीरं कर्मबन्धनम्,यह मार्ग बुद्धिगम्य है, शरीरके द्वारा इसे नहीं प्राप्त किया जा सकता। सभी कर्म आदि और अन्तवाले हैं तथा शरीर कर्मका हेतु है
ព្រះព្រាហ្មណ៍បានមានព្រះវាចា៖ «វិថីនេះអាចទៅដល់ដោយបញ្ញាវិចារណា មិនអាចទៅដល់ដោយរាងកាយទេ។ កម្មទាំងអស់មានដើម និងមានចុង; ហើយរាងកាយនេះឯង ជាខ្សែចងដែលធ្វើឲ្យមនុស្សជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងកម្ម។»
Verse 8
तस्मात् ते सुभगे नास्ति परलोककृतं भयम् | तद्भावभावनिरता ममैवात्मानमेष्यसि,इसलिये देवि! तुम्हें परलोकके लिये तनिक भी भय नहीं करना चाहिये। तुम परमात्मभावकी भावनामें रत रहकर अन्तमें मेरे ही स्वरूपको प्राप्त हो जाओगी
ដូច្នេះ ស្ត្រីដ៏មានសុភមង្គលអើយ អ្នកមិនគួរភ័យខ្លាចអ្វីទាំងឡាយចំពោះលោកក្រោយឡើយ។ ដោយចិត្តជាប់ជានិច្ចក្នុងការសមាធិលើសច្ចៈដ៏អធិឧត្តមនោះ នៅទីបំផុត អ្នកនឹងបានដល់សភាពជាខ្លួនខ្ញុំឯង—ឆ្លងផុតការព្រួយបារម្ភអំពីផលនៃកម្ម និងតាំងនៅក្នុងកុសលធម៌ខ្ពស់បំផុត។
Verse 33
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि ब्राह्मणगीतासु त्रयस्त्रिंशो 5ध्याय:
ដូច្នេះ ក្នុង «ស្រីមហាភារត» នៅក្នុង «អશ્વមេធិកបវ៌» ហើយជាពិសេសក្នុងផ្នែក «អនុគីតា» នេះ គឺជាចុងបញ្ចប់នៃជំពូកទីសាមសិបបី នៃ «បទចម្រៀងព្រាហ្មណ៍» (Brāhmaṇa-gītā)។
Verse 63
ते भावमेकमायान्ति सरित: सागर यथा | क्योंकि वे लोग बहुत-से व्याकुलतारहित चिह्लोंको धारण करके भी एक बुद्धिका ही आश्रय लेते हैं। भिन्न-भिन्न आश्रमोंमें रहते हुए भी जिनकी बुद्धि शान्तिके साधनमें लगी हुई है, वे अन्तमें एकमात्र सत्स्वरूप ब्रह्मको उसी प्रकार प्राप्त होते हैं, जिस प्रकार सब नदियाँ समुद्रको प्राप्त होती हैं
ព្រះព្រាហ្មណ៍បានមានពាក្យថា៖ «ដូចជាទន្លេទាំងអស់ចុងក្រោយទៅដល់សមុទ្រ ដូច្នោះដែរ អ្នកដែលទោះរស់នៅក្នុងវិន័យ និងរបៀបជីវិតខុសៗគ្នា ក៏ដោយ ប៉ុន្តែចិត្តបានដាក់មាំមួនទៅរកសន្តិភាព និងប្រយោជន៍ខ្ពស់បំផុត—ចុងក្រោយក៏ទៅដល់សច្ចធម៌ដ៏ឯកតា និងអធិរាជសភាពនោះ»។
Frequently Asked Questions
The tension between judging identity and authority by external social markers versus recognizing an inward criterion—discernment and tranquility—as the decisive measure of spiritual orientation.
Cultivate a single, undistracted buddhi across any life-stage; the path is navigated by discernment rather than bodily status, and calm intelligence enables convergence toward one final state.
Yes in instructional form: the listener is told there is no need to fear the other world, and that sustained contemplation aligned with the speaker’s nature culminates in attaining (or merging with) that selfhood.