Shloka 6
धृतराष्ट्रस्य वनप्रस्थानानुज्ञा | Permission for Dhṛtarāṣṭra’s Forest-Retirement
तमासनगतं देवी गान्धारी धर्मचारिणी । उवाच काले कालज्ञा प्रजापतिसमं पतिम्,वहाँ जब वे आसनपर विराजमान हुए, तब समयका ज्ञान रखनेवाली धर्मपरायणा गान्धारी देवीने उस समय प्रजापतिके समान अपने पतिसे इस प्रकार पूछा-- विमर्द: सुमहानासीदनयात् स्वकृतादथ । (घातिता: कौरवेयाश्व पृथिवी च विनाशिता ।) उस दुर्बुद्धिके अपने ही किये हुए अन्याय, अपराध और अभिमानसे यहाँ असंख्य राजाओंका महान् संहार हो गया। सारे कौरव मारे गये और पृथ्वीका विनाश हो गया ।। ५३ || तन्मया साधु वापीदं यदि वासाधु वै कृतम्
tam āsanagataṃ devī gāndhārī dharmacāriṇī | uvāca kāle kālajñā prajāpatisamaṃ patim | vimardaḥ sumahān āsīd anayāt svakṛtād atha | ghātitāḥ kauraveyāś ca pṛthivī ca vināśitā | tanmayā sādhu vāpīdaṃ yadi vāsādhu vai kṛtam |
ពេលព្រះបាទបានអង្គុយលើអាសនៈរួចហើយ ព្រះនាងគន្ធារី—អ្នកប្រកាន់ខ្ជាប់ធម៌ និងដឹងកាលសម—បានទូលសួរព្រះស្វាមីរបស់នាង ដែលមានសក្ការៈដូចព្រះប្រជាបតិ។ នាងទូលថា៖ «មហាវិបត្តិដ៏សាហាវនេះ កើតឡើងពីអយុត្តិធម៌ដែលព្រះអង្គបានបង្កឡើងដោយខ្លួនឯង។ ព្រះមហាក្សត្រច្រើនរាប់មិនអស់ត្រូវបានសម្លាប់ ក្រុមកೌរវទាំងអស់ត្រូវបានបំផ្លាញ ហើយផែនដីក៏ដូចជាត្រូវបានបំផ្លាញផង។ សូមប្រាប់ខ្ញុំ—អ្វីដែលខ្ញុំបានធ្វើក្នុងរឿងនេះ តើត្រឹមត្រូវ ឬខុស?»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage frames mass suffering as the consequence of adharma initiated and sustained by one’s own choices. It also models ethical self-examination: even the righteous (Gāndhārī) asks whether her actions were truly proper, emphasizing accountability over self-justification.
After Dhṛtarāṣṭra sits, Gāndhārī speaks at an appropriate moment. She recalls the immense devastation—the death of the Kauravas and many kings and the ruin of the earth’s order—and asks whether her own role and decisions in the unfolding events were right or wrong.