Shloka 5
अध्याय ६ — युधिष्ठिरस्य वैराग्य-वाक्यं धृतराष्ट्रस्य वनगमनाभिलाषश्च
Chapter 6: Yudhiṣṭhira’s Renunciatory Appeal and Dhṛtarāṣṭra’s Resolve for the Forest
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्रमवासिकपवके अन्तर्गत आश्रमवासपर्वमें धृतराष्रका उपदेशविषयक पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ
etad maṇḍalam ity āhur ācāryā nīti-kovidāḥ | kuru-śreṣṭha amātya-janapada-nānā-vidha-durga-senāsu śatrūṇāṃ yathā-iṣṭaṃ lakṣyaṃ bhavati | ataḥ teṣāṃ rakṣāyāṃ sadā apramādaḥ kartavyaḥ | prabho kuntī-nandana! uparyuktā dvādaśa-vidhā manuṣyā rājñāṃ mukhyā viṣayāḥ | amātyādhīnāni kṛṣi-ādīni ṣaṣṭi-guṇāḥ pūrvoktāś ca dvādaśa-vidhā manuṣyāḥ—etān sarvān nīti-jñā ācāryāḥ “maṇḍalam” iti nāmnā vadanti | atra ṣāḍguṇyam āyattaṃ yudhiṣṭhira nibodha tat ||
គ្រូបណ្ឌិតជំនាញនីតិរាជ្យបានប្រកាសថា៖ «នេះហៅថា ‘មណ្ឌល’ (maṇḍala) ឬ ‘រង្វង់នៃអាណាចក្រ’»។ ឱ អ្នកប្រសើរបំផុតក្នុងកុរុ! សត្រូវតែងចាំមើលតាមចិត្តល្មមលើ ក្រុមមន្ត្រីរបស់ស្តេច ប្រជាជននិងដែនដី បន្ទាយនានា និងកងទ័ព; ដូច្នេះត្រូវប្រុងប្រយ័ត្នជានិច្ចក្នុងការពារទាំងនេះ។ ឱ ព្រះអម្ចាស់ កូនកុន្ទី! មនុស្សដប់ពីរប្រភេទដែលបានលើកឡើងខាងលើ គឺជាការព្រួយបារម្ភសំខាន់របស់ស្តេច។ កិច្ចការហុកសិបប្រការ ដូចជាកសិកម្ម ដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់មន្ត្រី រួមជាមួយថ្នាក់មនុស្សដប់ពីរនោះ—ទាំងអស់នេះ អាចារ្យអ្នកចេះនីតិបានហៅរួមថា «មណ្ឌល»។ ឥឡូវនេះ ឱ យុធិស្ឋិរៈ! ចូរយល់ថា នីតិប្រាំមួយប្រការ ពឹងផ្អែកលើនេះ។
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
A king’s effective rule depends on understanding and safeguarding the ‘maṇḍala’—the interconnected political and administrative factors (ministers, realm, forts, army, key social categories). Since enemies constantly watch these vulnerabilities, vigilant protection is a moral and practical duty of governance; upon this foundation rests the sixfold diplomatic policy (ṣāḍguṇya).
Vaiśampāyana continues a didactic passage addressed to Yudhiṣṭhira, summarizing how authorities on polity define the ‘maṇḍala’ and warning that enemies target a kingdom’s core supports. The discourse transitions toward explaining the ṣāḍguṇya (six measures of foreign policy) as dependent on this framework.