Shloka 466
अश्रमवासिनां विषादः — Lament in Hastināpura after the Elders’ Forest Withdrawal
तेनारम्भेण महता मामुपास्ते महामुने । “आपके पुत्र, संग्राममें कभी पीठ न दिखानेवाले, परम बुद्धिमान् जो ये श्रीमान् महाराज हैं, इनके जो सौ पुत्र समरांगणमें मारे गये थे, उनकी ये सौ स्त्रियाँ बैठी हैं। ये मेरी बहुएँ दुःख और शोकके आघात सहन करती हुई मेरे और महाराजके भी शोकको बारंबार बढ़ा रही हैं। महामुने! ये सब-की-सब शोकके महान् आवेगसे रोती हुई मुझे ही घेरकर बैठी रहती हैं
tenārambheṇa mahatā māmupāste mahāmune |
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ មហាមុនី! ដោយការប្រឹងប្រែងដ៏មហិមានោះ គាត់នៅតែគោរព និងបម្រើខ្ញុំជានិច្ច។ ‘ព្រះមហាក្សត្រដ៏រុងរឿងទាំងនេះ—ជាបុត្ររបស់ខ្ញុំ—ដែលមិនធ្លាប់បង្ហាញខ្នងក្នុងសង្គ្រាម ហើយមានប្រាជ្ញាខ្ពង់ខ្ពស់៖ ភរិយារបស់ពួកគេមួយរយនាក់អង្គុយនៅទីនេះ ព្រោះបុត្រមួយរយនាក់របស់ពួកគេត្រូវបានសម្លាប់លើសមរភូមិ។ កូនប្រសាររបស់ខ្ញុំទាំងនេះ អត់ធ្មត់នឹងការវាយប្រហារនៃទុក្ខ និងសោកសៅ ហើយធ្វើឲ្យសោករបស់ខ្ញុំ និងរបស់ព្រះមហាក្សត្រកាន់តែធ្ងន់ឡើងជាញឹកញាប់។ ឱ មហាមុនី! ពួកនាងទាំងអស់ កំពុងយំក្រោមរលកសោកដ៏ខ្លាំង ហើយអង្គុយព័ទ្ធជុំវិញខ្ញុំតែម្នាក់ឯង។’»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical weight of war’s aftermath: even ‘valorous’ and ‘wise’ warriors leave behind a community of suffering. It underscores compassion and responsibility toward those who bear the consequences—especially widows and elders—showing that dharma includes care for the grieving, not only heroism in battle.
The narrator reports a scene in which the bereaved women—wives of the slain sons—sit around the elder (the speaker’s ‘me’ in the quoted speech), crying intensely. Their mourning repeatedly deepens the sorrow of both the elder and the king, emphasizing the continuing trauma after the Kurukṣetra war.