Shloka 30
राजानमनुवर्तन्तं धर्मपुत्रममित्रहा । अन्ववर्तत कौरव्यो हृदयेन पराड्मुख:,विपरीतकश्न मे शत्रुर्नियम्यश्न भवेन्नर: । राजा युधिष्ठिर बड़े दयालु थे। वे सदा प्रसन्न रहकर अपने भाइयों और मन्त्रियोंसे कहा करते थे कि “ये राजा धृतराष्ट्र मेरे और आपलोगोंके माननीय हैं। जो इनकी आज्ञाके अधीन रहता है, वही मेरा सुहृद् है। विपरीत आचरण करनेवाला मेरा शत्रु है। वह मेरे दण्डका भागी होगा धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरको धृतराष्ट्रके अनुकूल बर्ताव करते देख शत्रुसूदन कुरुनन्दन भीमसेन स्वयं भी ऊपरसे उनका अनुसरण ही करते थे, तथापि उनका हृदय धृतराष्ट्रसे विमुख ही रहता था
vaiśampāyana uvāca |
rājānam anuvartantaṃ dharmaputram amitrahā |
anvavartata kauravyo hṛdayena parāṅmukhaḥ ||
viparītakaś ca me śatrur niyamyaś ca bhaven naraḥ ||
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ពេលឃើញ ធម្មបុត្រ យុធិષ્ઠិរ—អ្នកបំផ្លាញសត្រូវ—ប្រព្រឹត្តដោយគោរពចំពោះព្រះរាជា វីរបុរសកុរុ ភីមសេន ក៏ធ្វើតាមផ្លូវនោះតែខាងក្រៅ; ប៉ុន្តែក្នុងចិត្តវិញ គាត់នៅតែបែរចេញពី ធ្រឹតរាស្ត្រ។ ព្រោះយុធិષ્ઠិរ បានប្រកាសថា ធ្រឹតរាស្ត្រ គួរឲ្យគោរពសម្រាប់គាត់ និងសម្រាប់អ្នកទាំងអស់; អ្នកណាស្ថិតក្រោមព្រះបញ្ជារបស់ព្រះរាជា នោះជាមិត្តល្អរបស់គាត់ ប៉ុន្តែអ្នកណាប្រព្រឹត្តផ្ទុយ នោះជាសត្រូវ ហើយនឹងត្រូវទប់ស្កាត់ និងទទួលទណ្ឌកម្ម។
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Ethical governance distinguishes between loyalty to rightful authority and opposition to it: Yudhiṣṭhira frames obedience to the honored elder-king as the mark of a well-wisher, while deliberate contrariness becomes enmity deserving restraint. The verse also highlights the moral tension between outward discipline and inward feeling—Bhīma conforms externally, yet his heart remains unwilling.
In the aftermath of the great war, Yudhiṣṭhira treats Dhṛtarāṣṭra with honor and aligns his conduct with the elder king’s wishes. Observing this, Bhīma also follows suit in behavior, but he cannot reconcile inwardly and remains emotionally turned away from Dhṛtarāṣṭra.