Adhyaya 75
गोप्रदानविधिः (Gopradāna-vidhi) — Procedure and Praise of Cow-Gifting
Upa-parva: Dāna-dharma (Gopradāna-vidhi) — Instruction on the Rite of Cow-Gifting
Yudhiṣṭhira requests a precise account of the rite (vidhi) of gifting cows as a means to attain enduring worlds. Bhīṣma replies that no gift surpasses go-dāna when given through rightful means, asserting its immediate salvific value for a lineage. He then relays an archaic precedent: Bṛhaspati’s response to Māndhātṛ, which outlines a structured procedure—honoring a dvijāti, announcing the time, observing restraint, entering among the cows, and reciting formal declarations that sacralize the cow as mother and the bull as father. The chapter details overnight association with the herd as a purificatory observance, specifies the morning transfer (with calf and bull released/associated), and prescribes a triad of utterances: arthavāda (eulogistic valuation), āśiṣ (benediction), and stava (praise). A call-and-response structure is indicated between donor and recipient. Further instructions address accompanying gifts (arghya, cloth, wealth), naming conventions, and enumerated fruits (phala) and status-gains. Post-gift observances (govrata) and dietary austerities are described, while cautions are given against improper recipients and casual dissemination. The chapter concludes with a catalogue of royal exemplars credited with attaining superior realms through gopradāna and notes Yudhiṣṭhira’s compliance with Bhīṣma’s guidance.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, भीष्म के मुख से गोदान का माहात्म्य और नृग-राजा की एक अज्ञानजन्य भूल से उपजे महादुःख का प्रसंग सुनकर, ‘गोलोक’ और गोदान के फल के विषय में अपने भीतर उठे संदेह को प्रकट करते हैं। → वे प्रश्नों की शृंखला रखते हैं—गौओं का लोक वास्तव में कैसा है, गोदान कहाँ और कैसे फलित होता है, बहुत-सी और थोड़ी-सी गौओं के दान में भेद क्या है, और बिना प्रत्यक्ष गोदान किए भी ‘गोप्रदाता’ कहलाने का आधार क्या हो सकता है। नृग की कथा और द्वारका-स्थापन के समय कृष्ण द्वारा उनके उद्धार का स्मरण इस जिज्ञासा को और तीव्र कर देता है। → युधिष्ठिर का निर्णायक प्रश्न उभरता है—‘गोप्रदान में कौन-सी दक्षिणा विशेष श्रेष्ठ मानी जाती है?’—यही बिंदु दान के बाह्य परिमाण से हटकर उसके विधि, नीयत और पूर्णता (दक्षिणा सहित) की ओर अध्याय को मोड़ देता है। → अध्याय का स्वर प्रश्नोत्तरात्मक है: युधिष्ठिर अपनी जिज्ञासा को स्पष्ट, क्रमबद्ध और ‘तत्त्वतः’ जानने की आकांक्षा के साथ स्थापित करते हैं, जिससे आगे के उपदेश के लिए भूमि तैयार होती है—गोदान का फल, गोलोक का स्वरूप, और दान की शुद्धि के मानदंड। → भीष्म से अपेक्षित उत्तर—गोलोक का तत्त्व, गोदान की गणना (अल्प/बहु), और श्रेष्ठ दक्षिणा का निर्णायक विधान—अगले प्रसंग/अध्याय में विस्तार से आने हेतु शेष रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
द्विसप्ततितमो< ध्याय: गौओंके लोक और गोदानविषयक युधिषछिर और इन्द्रके प्रश्न युधिछिर उवाच उक्त ते गोप्रदानं वै नाचिकेतमृषिं प्रति । माहात्म्यमपि चैवोक्तमुद्देशेन गवां प्रभो
យុធិષ્ઠិរ បានពោលថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់! ព្រះអង្គបានពិភាក្សាអំពីទានគោ ដូចដែលបានបង្គាប់ទាក់ទងនឹងឥសី នាចិកេតា ហើយព្រះអង្គក៏បានពណ៌នាដោយសង្ខេបអំពីមហិមារបស់គោផងដែរ»។
Verse 2
नृगेण च महह्ुुःखमनुभूतं महात्मना | एकापराधादज्ञानात् पितामह महामते,महामते पितामह! महात्मा राजा नृगने अनजानमें किये हुए एकमात्र अपराधके कारण महान् दुःख भोगा था
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ពិតាមហៈ ឱ អ្នកប្រាជ្ញដ៏ឧត្តម—ព្រះរាជា ន្រឹគៈ ទោះជាមហាត្មា ក៏បានទទួលទុក្ខវេទនាខ្លាំង ព្រោះកំហុសតែមួយ ដែលបានប្រព្រឹត្តដោយអវិជ្ជា»។
Verse 3
द्वारवत्यां यथा चासौ निविशन्त्यां समुद्धृत: । मोक्षहेतुरभूत् कृष्णस्तदप्यवधृतं मया
«ខ្ញុំក៏បានយល់ច្បាស់ដែរ ថា ពេលទីក្រុង ទ្វារវតី កំពុងត្រូវបានបង្កើតឡើង នោះព្រះរាជា ន្រឹគៈ ត្រូវបានសង្គ្រោះយ៉ាងដូចម្តេច ហើយថា ព្រះស្រីក្រឹષ્ણ ជាមូលហេតុសម្រេចនៃការរំដោះនោះ។ ខ្ញុំបានស្តាប់ដោយយកចិត្តទុកដាក់ និងបានយល់ន័យរបស់វា»។
Verse 4
कि त्वस्ति मम संदेहो गवां लोकं प्रति प्रभो । तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि गोदा यत्र वसन्त्युत
យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់! ខ្ញុំនៅមានសង្ស័យអំពីលោកនៃគោ (គោលោក)។ ខ្ញុំសូមស្តាប់តាមសច្ចៈ នូវពិពណ៌នាដ៏ច្បាស់អំពីលោកនោះ ដែលអ្នកបរិច្ចាគគោ (គោទាន) ទៅស្នាក់នៅ»។
Verse 5
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यथापृच्छत् पद्मयोनिमेतदेव शतक्रतु:
ភីष្ម បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អំពីរឿងនេះផងដែរ អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយតែងលើកយកប្រវត្តិដ៏បុរាណមួយមកជាឧទាហរណ៍—ដូចដែល សតក្រតុ (ឥន្ទ្រ) បានសួរព្រះបដ្មយោនិ (ព្រះព្រហ្មា) នូវសំណួរដូចគ្នានេះម្តងមុន»។
Verse 6
शक्र उवाच स्वर्लोकवासिनां लक्ष्मीमभिभूय स्वयार्चिषा । गोलोकवासिन: पश्ये वब्रजत: संशयो<त्र मे
សក្រ (ឥន្ទ្រ) បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់! ខ្ញុំឃើញថា អ្នកនិវាសនៅគោលោក មានពន្លឺរបស់ខ្លួន លើសលប់សោភ័ណភាពរបស់អ្នកនៅស្វರ್ಗ ហើយដើរឆ្លងកាត់លើសពួកគេទៅ។ ដូច្នេះ សង្ស័យមួយកើតឡើងក្នុងចិត្តខ្ញុំ នៅទីនេះ»។
Verse 7
धयच9०>--- ््ध्न्य्ड 5५०63 ३ खरे &>->७त>शएछर बे 6 श ०» इन्द्रका ब्रह्माजीके साथ गौओंके सम्बन्धमें प्रश्नोत्तर कीदृशा भगवँल्लोका गवां तद् ब्रूहि मेडनघ । यानावसन्ति दातार एतदिच्छामि वेदितुम्
ព្រះឥន្ទ្រ (សក្រណ៍) ទូលថា៖ «ឱ ព្រះអង្គដ៏បរិសុទ្ធ សូមប្រាប់ខ្ញុំ—លោករបស់គោមានលក្ខណៈដូចម្តេច? ឱ អ្នកគ្មានបាប សូមពន្យល់ឲ្យខ្ញុំដឹង។ ខ្ញុំប្រាថ្នាចង់ដឹង ឱ ព្រះអម្ចាស់ ថា អ្នកដែលបរិច្ចាគគោ ជាអំណោយ នឹងទៅស្នាក់នៅក្នុងលោកណាខ្លះ»។
Verse 8
कीदृशा: किंफला: किंस्वित् परमस्तत्र को गुण: । कथं च पुरुषास्तत्र गच्छन्ति विगतज्वरा:
«លោកទាំងនោះមានសភាពដូចម្តេច? នៅទីនោះទទួលបានផលអ្វី? គុណដ៏អធិកអធមនៅទីនោះជាអ្វី? ហើយមនុស្សដែលបានរួចផុតពីក្តីកង្វល់ និងទុក្ខក្តៅក្រហាយ នឹងទៅដល់លោកទាំងនោះដោយរបៀបណា?»
Verse 9
कियत्कालं प्रदानस्य दाता च फलमश्ुते । कं बहुविध॑ दानं स्यादल्पमपि वा कथम्
«អ្នកបរិច្ចាគ នឹងសោយផលនៃទានបានយូរប៉ុនណា? ទានប្រភេទណាដែលហៅថា ‘មានច្រើនបែប’ ? ហើយទោះជាទានតិចតួច ក៏អាចក្លាយជាទានពិតប្រាកដ និងមានន័យ ដោយរបៀបណា?»
Verse 10
बद्दीनां कीदृशं दानमल्पानां वापि कीदृशम् । अदत्त्वा गोप्रदा: सन्ति केन वा तच्च शंस मे
«ទានគោច្រើន មានលក្ខណៈដូចម្តេច? ឬទានគោតិច ត្រូវចាត់ទុកដូចម្តេច? ហើយដោយវិធីអ្វី មនុស្ស—even មិនបានបរិច្ចាគគោដោយផ្ទាល់—ក៏អាចត្រូវគេរាប់ថាស្មើនឹងអ្នកបរិច្ចាគគោ? សូមប្រាប់ខ្ញុំ»។
Verse 11
कथं वा बहुदाता स्यादल्पदात्रा सम: प्रभो । अल्पप्रदाता बहुद: कथं स्वित् स्यादिहेश्वर
«ឱ ព្រះអម្ចាស់! អ្នកដែលបរិច្ចាគច្រើន អាចក្លាយស្មើនឹងអ្នកបរិច្ចាគតិច ដោយរបៀបណា? ហើយឱ ព្រះអម្ចាស់នៃទេវតា! អ្នកដែលបរិច្ចាគតិច អាចប្រៀបបាននឹងអ្នកបរិច្ចាគច្រើន នៅក្នុងលោកនេះ ដោយរបៀបណា? សូមពន្យល់ឲ្យខ្ញុំដឹង»។
Verse 12
कीदृशी दक्षिणा चैव गोप्रदाने विशिष्यते । एतत् तथ्येन भगवन् मम शंसितुमहसि
ឥន្ទ្រ (សក្រក) បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នៅពេលធ្វើទានគោ តើទក្ខិណា ឬអំណោយបន្ថែមប្រភេទណា ត្រូវបានចាត់ទុកថាសមរម្យជាពិសេស? ឱ ព្រះអង្គដ៏គួរគោរព សូមប្រាប់ខ្ញុំដោយសេចក្តីពិត»។
Verse 71
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें यमराजका वाक्य नामक इकह्तत्तवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ នៅក្នុង «អនុសាសនបರ್ವ» ជាពិសេសក្នុង «ទានធម៌បર્વ» ជំពូកទី៧១ ដែលមានចំណងជើង «ព្រះយមរាជមានព្រះបន្ទូល» បានបញ្ចប់។ នេះជាកថាផ្ដាច់ (colophon) សម្គាល់ការបញ្ចប់ផ្នែកបង្រៀន ដែលលើកស្ទួយសីលធម៌តាមព្រះបន្ទូលអធិបតីរបស់ព្រះយមរាជ អំពីធម៌ និងការធ្វើទាន។
Verse 72
भगवन्! गोदानमें कैसी दक्षिणा श्रेष्ठ मानी जाती है? यह सब यथार्थरूपसे मुझे बतानेकी कृपा करें ।। इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि गोप्रदानिके द्विसप्ततितमो<5ध्याय:
សក្រក បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះអង្គដ៏គួរគោរព! ក្នុងការធ្វើទានគោ តើទក្ខិណា (dakṣiṇā) ប្រភេទណា ត្រូវបានចាត់ទុកថាល្អបំផុត? សូមមេត្តាប្រាប់ខ្ញុំទាំងអស់នេះដោយសេចក្តីពិត និងដោយលម្អិតត្រឹមត្រូវ»។ — ក្នុង «មហាភារត» អនុសាសនបર્વ ទានធម៌បર્વ ជំពូកទី៧២ «អំពីការធ្វើទានគោ»។
Frequently Asked Questions
It presents go-dāna as a high-merit gift when performed with rightful acquisition, disciplined procedure, and suitable recipient selection, integrating ritual speech and observance into the act’s ethical meaning.
Key elements include honoring a dvija, scheduling the gift, entering the herd, reciting formal declarations, completing a donor–recipient verbal exchange, transferring the cow at sunrise, and observing a govrata-like discipline afterward.
Yes; it labels the dharma as ‘guhya’ and restricts giving and instruction to qualified, faithful recipients, framing ethical efficacy as dependent on both procedural integrity and the moral capacity of participants.