Adhyaya 138
Adhyāya 138: Vāyu’s Exempla on Brāhmaṇa-Prabhāva and a Cosmological Clarification
Upa-parva: Brahmaṇa-Māhātmya / Brāhmaṇa-Prabhāva (episodic discourse on the authority of brāhmaṇas)
This chapter presents Vāyu addressing a ruler (vocative ‘rājan’) with a sequence of exempla asserting the exceptional efficacy of brāhmaṇas and great ascetics. Vāyu cites episodes where ṛṣis stabilize or transform the world-order: Kaśyapa ‘supports’ the earth when it is said to have faltered through rivalry; Aṅgiras is described as consuming waters through tapas and then replenishing the earth; Vāyu himself withdraws in fear of Aṅgiras’ wrath, underscoring ascetic potency. Further examples include Indra (Purandara) being cursed by Gautama in the Ahalyā episode, the ocean becoming saline through a brāhmaṇa’s curse, and a fire (or ritual fire-form) losing auspicious qualities when cursed by Aṅgiras. The maruts are also depicted as afflicted by a twice-born’s imprecation. The didactic pivot follows: the king is told he is not ‘equal’ to the twice-born and should know their superiority; even sovereign power is framed as revering brāhmaṇas ‘even in the womb’ (a hyperbolic marker of precedence). Historical exempla of kingdoms destroyed by brāhmaṇic agency (Daṇḍaka; Tālajaṅgha by Aurva) reinforce the caution. The chapter closes by attributing the king’s own prosperity to Dattātreya’s grace and by moving into a compact cosmological argument: Vāyu challenges a simplistic ‘Brahmā born from an egg’ claim, proposing instead an ākāśa-maṇḍa (space-egg/etheric sphere) and introducing ahaṃkāra as a foundational principle, concluding with ‘there is no egg; there is Brahmā’ as world-sustainer—after which Vāyu resumes speaking when the interlocutor falls silent.
Chapter Arc: धर्म-रहस्य के अधिकारी कौन हैं—यह उद्घोष होता है: जिनकी बुद्धि धर्म में स्थित है और जो श्रद्धावान हैं, उन्हीं को यह ‘सरहस्य’ उपदेश देना चाहिए। → उपदेश का केंद्र ‘गवाद्विक’ (गौ-सेवा/गौ-दान का विधान) बनता है—एक मास तक प्रतिदिन गौ को भोजन देना, स्वयं एकभक्त रहना, और सेवा को ‘अहन्यहनि धर्मेण’ जोड़ना। साधारण कर्म के भीतर छिपे महाफल का रहस्य धीरे-धीरे उभरता है। → गौओं की ब्रह्माण्ड-धारक महिमा का चरम कथन आता है—वे परम पवित्र, महाभागा हैं और देवासुरमानुष सहित तीनों लोकों को धारण करती हैं; उपासित होने पर वरदायिनी बनकर सर्वकर्मों के फल को अनुमोदित/समर्थ करती हैं। → महादेव-रहस्य के रूप में यह निष्कर्ष स्थिर होता है कि गौ-सेवा केवल दान नहीं, लोक-धारण करने वाली पवित्र शक्ति की आराधना है; इसलिए गौएँ सदा पूज्या हैं और उनकी शुश्रूषा महापुण्यदायिनी है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें दिग्गजोंका धर्मसम्बन रहस्यविषयक एक सौ बत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १३२ ॥। न२9्च्स्स्ज्स्ि्स्सि ह्य ४-3 त्रयस्त्रिंशर्दाधिकशततमो< ध्याय: महादेवजीका धर्मसम्बन्धी रहस्य महेश्वर उवाच सारमुद्धृत्य युष्माभि: साधुधर्म उदाह्नत: । धर्मगुहामिदं मत्त: शुणुध्व॑ सर्व एव ह
ព្រះមហេស្វរ មានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកទាំងឡាយបានស្រង់យកសារសំខាន់នៃធម្មសាស្ត្រ ហើយបានបង្ហាញផ្លូវធម៌ដ៏ប្រសើរ។ ឥឡូវនេះ អ្នកទាំងអស់គ្នាចូរស្តាប់ពីខ្ញុំ អំពីអាថ៌កំបាំងជ្រាលជ្រៅនៃធម៌នេះ»។
Verse 2
येषां धर्मश्िता बुद्धि: श्रद्दधानाश्च ये नराः । तेषां स्यादुपरदेष्टव्य: सरहस्यो महाफल:
មហេស្វរ មានព្រះបន្ទូលថា៖ «ចំពោះមនុស្សដែលប្រាជ្ញារបស់គេតាំងមាំក្នុងធម៌ជានិច្ច ហើយមានសទ្ធាជ្រាលជ្រៅ—គួរបង្រៀនធម៌នេះតែដល់ពួកគេប៉ុណ្ណោះ ព្រោះវាជាគោលបង្រៀនមានផលធំ និងមានអត្ថន័យអាថ៌កំបាំងដ៏បរិសុទ្ធ»។
Verse 3
निरुद्धिग्नस्तु यो दद्यान्मासमेकं गवाह्विकम् | एकभक्तं तथाश्नीयाच्छुयतां तस्य यत् फलम्
មហេស្វរ មានព្រះបន្ទូលថា៖ «ចូរស្តាប់អំពីផលរង្វាន់របស់អ្នកដែលមានចិត្តស្ងប់ មិនរងការរំខានឬទុក្ខកង្វល់ ហើយអស់មួយខែពេញ ផ្តល់អាហារថែទាំគោជារៀងរាល់ថ្ងៃ និងខ្លួនឯងបរិភោគតែម្តងក្នុងមួយថ្ងៃ។ ចូរស្តាប់ផលនៃទាន និងការអត់ធ្មត់ដ៏មានវិន័យនោះ»។
Verse 4
इमा गावो महाभागा: पवित्र परम॑ स्मृता: । त्रील्लॉकान् धारयन्ति सम सदेवासुरमानुषान्,ये गौएँ परम सौभाग्यशालिनी और अत्यन्त पवित्र मानी गयी हैं। ये देवता, असुर और मनुष्योंसहित तीनों लोकोंको धारण करती हैं
មហេស្វរ មានព្រះបន្ទូលថា៖ «គោទាំងនេះមានពរជ័យដ៏ធំ ហើយត្រូវបានចងចាំថាបរិសុទ្ធលើសគេ។ ពួកវាគាំទ្របីលោក—រួមទាំងទេវតា អសុរ និងមនុស្ស»។
Verse 5
तासु चैव महापुण्यं शुश्रूषा च महाफलम् । अहन्यहनि धर्मेण युज्यते वै गवाह्विक:
ការបម្រើគោទាំងនោះ ជាបុណ្យធំ និងផ្តល់ផលធំ។ អ្នកដែលរៀងរាល់ថ្ងៃផ្តល់អាហារដល់គោដោយធម៌ នឹងសន្សំសំចៃធម៌ដ៏ធំជានិច្ច។
Verse 6
मया होता हानुज्ञाता: पूर्वमासन् कृते युगे | ततो5हमनुनीतो वै ब्रह्मणा पच्मययोनिना,मैंने पहले सत्ययुगमें गौओंको अपने पास रहनेकी आज्ञा दी थी। पद्मयोनि ब्रह्माजीने इसके लिये मुझसे बहुत अनुनय-विनय की थी
ព្រះមហេស្វរៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នៅក្នុងយុគក្រឹត (Kṛta Yuga) កាលពីមុន ខ្ញុំបានអនុញ្ញាតឲ្យហ្វូងគោស្នាក់នៅជាមួយខ្ញុំ។ បន្ទាប់មក ព្រះព្រហ្មា—អ្នកកើតពីផ្កាឈូក—បានអង្វរខ្ញុំដោយស្មោះស្ម័គ្រយ៉ាងខ្លាំង (ឲ្យដោះលែង/ឲ្យរៀបចំឲ្យសមគួរ)»។
Verse 7
तस्माद् व्रजस्थानगतस्तिष्ठत्युपरि मे वृष: । रमे5हं सह गोभिश्व तस्मात् पूज्या: सदैव ता:
ដូច្នេះ គោឈ្មោល (វೃಷភ) ដែលស្នាក់នៅក្នុងទីកន្លែងហ្វូងគោរបស់ខ្ញុំ បានឈរលើសខ្ញុំ—តាំងនៅលើទង់នៃរថរបស់ខ្ញុំ។ ខ្ញុំមានអានន្ទជានិច្ចក្នុងការរស់នៅជាមួយគោទាំងឡាយ; ហេតុនេះ គោទាំងនោះគួរត្រូវបានគោរពបូជាជានិច្ច។
Verse 8
महाप्रभावा वरदा वरं दद्युरुपासिता: । ता गावोअस्यानुमन्यन्ते सर्वकर्मसु यत् फलम्
មហេស្វរៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ «គោមានអានុភាពវិញ្ញាណដ៏មហិមា និងជាអ្នកប្រទានពរ។ ពេលគេគោរពបូជា និងបម្រើ ពួកវាប្រទានពរដែលចង់បាន។ ក្នុងកិច្ចការទាំងអស់ មនុស្សប្រាថ្នាផលណា គោទាំងនោះអនុមោទនាឲ្យ—ប្រទានអនុគ្រោះឲ្យផលនោះសម្រេចតាមបំណង»។
Verse 9
तस्य तत्र चतुर्भागो यो ददाति गवाद्विकम्
មហេស្វរៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ក្នុងរឿងនេះ អ្នកណាដែលផ្តល់អាហារដល់គោជាប្រចាំ នឹងទទួលបានបុណ្យមួយភាគបួន នៃបុណ្យដែលកើតពីការបម្រើគោជានិច្ច។ ព្រោះគោមានអានុភាពវិញ្ញាណដ៏មហិមា ជាអ្នកប្រទានពរ; ពេលគេបូជា ពួកវាប្រទានផលដែលចង់បាន ដោយអនុមោទនា និងគាំទ្រឲ្យផលនៃកម្មសម្រេច»។
Verse 133
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि महादेवरहस्ये त्रयस्त्रिंशयदधिकशततमो<ध्याय:
ដូច្នេះ បញ្ចប់ក្នុង «ស្រីមហាភារត» នៅក្នុង អនុសាសនបវ៌ (Anuśāsana Parva) ក្នុងផ្នែកធម៌នៃការទាន—ក្នុង «អាថ៌កំបាំងនៃមហាទេវ»—ជាបទទីមួយរយសាមសិបបី។
Frequently Asked Questions
The dilemma is royal self-conception: whether a king may claim parity with the twice-born. The chapter argues against such parity, presenting deference to brāhmaṇas/ṛṣis as a governance necessity with tangible consequences.
Ethical order is portrayed as grounded in spiritual discipline and knowledge: tapas and dharma-based authority can redirect even cosmic and political conditions, so rulers should cultivate humility and protect the institutions of learning and ritual.
No explicit phalāśruti formula appears in the provided passage; instead, the chapter uses consequential exempla (prosperity by Dattātreya’s grace; destruction of kingdoms by brāhmaṇic agency) as an implicit commentary on the results of reverence versus transgression.