Adhyaya 55
आदि पर्व — अध्याय ५५: पाण्डव-कौरववैरस्य संक्षेपवृत्तान्तः (Synopsis of the Pāṇḍava–Kaurava Estrangement)
Upa-parva: Pāṇḍava–Kaurava Bheda-saṅgraha (Conflict Synopsis Unit)
Vaiśaṃpāyana begins with formal reverence—saluting the guru and honoring learned persons—signaling disciplined narration. He then provides Janamejaya a structured synopsis of the epic’s central political rupture: after the Pāṇḍavas return from the forest to their residence, their competence and public esteem provoke Kaurava intolerance. Duryodhana, with Karṇa and Śakuni, initiates a sequence of coercive measures: an attempted poisoning of Bhīma, binding and casting him into the Gaṅgā, and the failure of these attempts due to Bhīma’s recovery and immunity through serpent-venom exposure. Vidura is characterized as consistently attentive in countering such stratagems, functioning as a stabilizing counselor. When covert methods fail, the lac-house (jātu-gṛha) plan is authorized; the Pāṇḍavas escape through a tunnel prepared on Vidura’s instruction. Subsequent displacement episodes are summarized: the Hidimba encounter, residence in Ekacakrā, the slaying of Baka for a brāhmaṇa household’s safety, and the move to Pāñcāla culminating in Draupadī’s marriage. A negotiated return leads to settlement at Khāṇḍavaprastha, political consolidation, and directional campaigns by the brothers. Arjuna’s forest sojourn links to his alliance with Kṛṣṇa, marriage to Subhadrā, the Khāṇḍava episode, acquisition of Gāṇḍīva and other gifts, and the construction of the jeweled sabhā by Maya. Duryodhana’s envy culminates in the dice-based dispossession and the prescribed exile and concealment. After the term, property is denied; armed conflict follows, ending with Duryodhana’s death and the Pāṇḍavas’ restoration of rule—presented as a coherent causal chain from early rivalry to systemic breakdown.
Chapter Arc: सर्पसत्र के भयावह वातावरण में आस्तीक वाणी का दीप जलाते हैं—यजमान जनमेजय, यज्ञ, ऋत्विजों, सदस्यों और अग्निदेव की स्तुति से वे सभा का मनोभाव बदलने लगते हैं। → आस्तीक अनेक आदर्श यज्ञों की परंपरा का स्मरण कराते हैं—सोम, वरुण, इन्द्र (शक्र), यम, रन्तिदेव, तथा सत्यवती-पुत्र कृष्ण (व्यास) से संबद्ध यज्ञों का उल्लेख कर जनमेजय के यज्ञ को उसी महिमा-श्रृंखला में प्रतिष्ठित करते हैं; साथ ही ‘स्वस्ति’ की बार-बार कामना से वे अनिष्ट-प्रवृत्ति (सर्प-विनाश) के बीच शुभ का आग्रह रचते हैं। → अग्निदेव का तेजस्वी, बहुनाम-समृद्ध रूप (विभावसु, चित्रभानु, हिरण्यरेता, हुतभुक्, कृष्णवर्त्मा) उभरता है—और आस्तीक की स्तुति-धारा सभा पर ऐसा प्रभाव डालती है कि यजमान, ऋत्विज, सदस्य और हव्यवाह सभी प्रसन्न हो उठते हैं। → स्तुति से संतुष्ट होकर सभा का भाव परिवर्तित होता है; उग्रश्रवा के अनुसार जनमेजय उन ‘भावित’ (अनुकूल) चित्तों को देखकर आगे बोलते हैं—यह संकेत कि अब आस्तीक की बात सुनी जाएगी और यज्ञ की दिशा पर प्रश्न उठेगा। → प्रसन्न हुई सभा के बीच जनमेजय का ‘अब क्या?’—राजा क्या वर माँगने को कहेंगे, और क्या आस्तीक सर्पसत्र को रोकने का अवसर पा सकेंगे?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान पञ्चपञज्चाशत्तमो< ध्याय: आस्तीकके द्वारा यजमान
អាស្ទីកបាននិយាយថា៖ «ឱ អ្នកប្រសើរបំផុតក្នុងពួកភារតៈ ជាវង្សបារីក្សិត! ដូចដែលមានយញ្ញដ៏ល្បីរបស់ សោមៈ យញ្ញរបស់ វរុណៈ និងយញ្ញរបស់ ប្រជាបតិ ដែលបានធ្វើនៅ ប្រាយាគ—យញ្ញរបស់ព្រះអង្គនេះក៏ពោរពេញដោយឧត្តមភាពដូចគ្នា។ សូមសេចក្តីសុខសាន្តកើតមានដល់អ្នកជាទីស្រឡាញ់របស់យើង»។
Verse 2
शक्रस्य यज्ञ: शतसंख्य उतक्त- स्तथा पूरोस्तुल्यसंख्यं शतं वै । तथा यज्ञोडयं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
អាស្ទីកបាននិយាយថា៖ «យញ្ញរបស់ឥន្ទ្រ ត្រូវបានគេនិយាយថាមានចំនួនមួយរយ; ហើយយញ្ញរបស់ព្រះបាទ ពូរុ ក៏មានមួយរយដូចគ្នា។ ដូច្នេះដែរ ឱ អ្នកប្រសើរបំផុតក្នុងពួកភារតៈ ជាវង្សបារីក្សិត—យញ្ញរបស់ព្រះអង្គនេះភ្លឺរលោងដោយសោភ័ណភាពស្មើគ្នា។ សូមសេចក្តីសុខសាន្តកើតមានដល់អ្នកជាទីស្រឡាញ់របស់យើង—ឱ អលង្ការនៃវង្សភារតៈ ព្រះរាជកុមារ បារីក្សិត!»
Verse 3
यमस्य यज्ञो हरिमेधसश्न यथा यज्ञो रन्तिदेवस्य राज्ञ: | तथा यज्ञोडयं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
អាស្ទីកបាននិយាយថា៖ «ដូចយញ្ញរបស់ យមៈ និងយញ្ញ ហរិមេធៈ ហើយដូចយញ្ញរបស់ព្រះបាទ រន្តិទេវៈ ដែលល្បីដោយឧត្តមភាព—យញ្ញរបស់ព្រះអង្គនេះក៏ដូច្នោះដែរ ឱ អ្នកប្រសើរបំផុតក្នុងពួកភារតៈ ជាវង្សបារីក្សិត។ ឱ ជនមេជ័យ! សូមសេចក្តីសុខសាន្តកើតមានដល់យើង និងអ្នកជាទីស្រឡាញ់របស់យើង»។
Verse 4
गयस्य यज्ञ: शशबिन्दोश्न राज्ञो यज्ञस्तथा वैश्रवणस्य राज्ञ: । तथा यज्ञोडयं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
អាស្ទីកបាននិយាយថា៖ «ដូចយញ្ញរបស់ព្រះបាទ គយៈ របស់ព្រះបាទ សសបិន្ទុ និងរបស់ វៃស្រវណៈ (កុបេរ) ព្រះរាជាធិរាជ ដែលបានបំពេញដោយពិធីវិធីដ៏ល្អប្រសើរ—យញ្ញរបស់ព្រះអង្គនេះក៏ដូច្នោះដែរ ឱ អ្នកប្រសើរបំផុតក្នុងពួកភារតៈ ជាវង្សបារីក្សិត។ សូមសេចក្តីសុខសាន្តកើតមានដល់អ្នកជាទីស្រឡាញ់របស់យើង»។
Verse 5
नृगस्य यज्ञस्त्वजमीढस्य चासीदू यथा यज्ञो दाशरथेश्ष राज्ञ: | तथा यज्ञोड्यं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
អាស្តីកៈ បាននិយាយថា៖ «ដូចដែលព្រះមហាក្សត្រ ន្រឹគ និងព្រះមហាក្សត្រ អជមីឍ បានធ្វើយញ្ញដ៏ល្បីល្បាញកាលមុន ហើយដូចដែលយញ្ញរបស់ព្រះរាជបុត្រនៃទសរថ (ព្រះរាមចន្ទ្រ) ត្រូវបានសរសើរទូទាំងលោក ដូច្នេះដែរ យញ្ញនេះរបស់ព្រះអង្គ—ឧត្តមក្នុងវង្សភារតៈ ឱ ពារិក្សិត—ក៏មានកិត្តិយសដូចគ្នា។ សូមសេចក្តីសុខសាន្ត និងសុភមង្គលកើតមានដល់អ្នកជាទីស្រឡាញ់របស់យើងទាំងអស់ ឱ ព្រះអង្គម្ចាស់ពារិក្សិត!»
Verse 6
यज्ञ: श्रुतों दिवि देवस्य सूनो- युधिष्ठिरस्पाजमीढस्य राज्ञ: । तथा यज्ञो5यं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
អាស្តីកៈ បាននិយាយថា៖ «នៅស្ថានសួគ៌ ក៏បានឮកិត្តិយសនៃយញ្ញដែលព្រះមហាក្សត្រ យុធិષ્ઠិរ—ជាវង្សអជមីឍ និងជាព្រះបុត្រនៃទេវធម៌—បានធ្វើ។ ដូច្នេះដែរ ឧត្តមក្នុងវង្សភារតៈ ឱ អ្នកជាវង្សពារិក្សិត—យញ្ញរបស់ព្រះអង្គក៏ល្បីល្បាញដូចគ្នា។ ឱ ជនមេជយ ព្រះអង្គឧត្តមក្នុងវង្សភារតៈ សូមសុភមង្គលកើតមានដល់អ្នកជាទីស្រឡាញ់របស់យើងទាំងអស់!»
Verse 7
कृष्णस्य यज्ञ: सत्यवत्या: सुतस्य स्वयं च कर्म प्रचकार यत्र । तथा यज्ञो5यं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
អាស្តីកៈ បាននិយាយថា៖ «យញ្ញនោះ ដែលក្រឹෂ್ಣ—ព្រះបុត្រនៃសត្យវតី (ទ្វៃបាយន វ្យាស)—បានប្រតិបត្តិភារកិច្ចពិធីសាស្ត្រទាំងអស់ដោយព្រះអង្គផ្ទាល់; សូមឲ្យយញ្ញរបស់ព្រះអង្គ—ឧត្តមក្នុងវង្សភារតៈ អ្នកជាវង្សពារិក្សិត—មានសុភមង្គលដូចគ្នា។ ឱ ជនមេជយ ព្រះអង្គឧត្តមក្នុងវង្សភារតៈ សូមសុភមង្គលកើតមានដល់អ្នកជាទីស្រឡាញ់របស់យើងទាំងអស់!»
Verse 8
इमे च ते सूर्यसमानवर्चस: समासते वृत्रहण: क्रतुं यथा । नैषां ज्ञातुं विद्यते ज्ञानमद्य दत्तं येभ्यो न प्रणश्येत् कदाचित्
អាស្តីកៈ បាននិយាយថា៖ «ព្រះសង្ឃព្រះព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកបម្រើពិធី (ṛtvij) របស់ព្រះអង្គទាំងនេះ មានពន្លឺរលោងដូចព្រះអាទិត្យ អង្គុយនៅទីនេះ ហើយកំពុងដឹកនាំយញ្ញរបស់ព្រះអង្គដោយរបៀបល្អឥតខ្ចោះ ដូចពិធីដ៏ល្បីរបស់ឥន្ទ្រ។ មិនមានអ្វីដែលគួរដឹងណាមួយ លើសពីការយល់ដឹងរបស់ពួកគេឡើយ។ ទានដែលបានប្រគេនដល់បុរសដ៏ប្រសើរទាំងនេះ មិនរលាយបាត់ទេ; វាក្លាយជាបុណ្យអចិន្ត្រៃយ៍។»
Verse 9
ऋषत्विक् समो नास्ति लोकेषु चैव दैपायनेनेति विनिकश्षितं मे । एतस्य शिष्या: क्षितिमाचरन्ति सर्वर्त्विज: कर्मसु स्वेषु दक्षा:
អាស្តីកៈ បាននិយាយថា៖ «ក្នុងលោកទាំងបី មិនមានអ្នកបម្រើពិធី (ṛtvij) ណាម្នាក់ ស្មើនឹងទ្វៃបាយន (វ្យាស) ទេ—នេះជាមតិដាច់ខាតរបស់ខ្ញុំ។ សិស្សរបស់ព្រះអង្គទាំងនោះ ដែលមានជំនាញក្នុងភារកិច្ចពិធីរបស់ខ្លួន ដូចជាអ្នកច្រៀងសាមវេទ (udgātṛ) និងṛtvij ប្រភេទផ្សេងៗទៀត កំពុងដើរឆ្លងកាត់ផែនដីទាំងមូល ដើម្បីដឹកនាំយញ្ញទាំងឡាយ។»
Verse 10
विभावसश्षित्र भानुर्महात्मा हिरण्यरेता हुतभुक् कृष्णवर्त्मा । प्रदक्षिणावर्त शिख: प्रदीप्तो हव्यं तवेदं हुतभुग् वष्टि देव:
អាស្ទីកៈបាននិយាយថា៖ «អគ្គិ—ព្រះអគ្គិដ៏ទេវភាព—ដែលគេហៅដោយនាម វិភាវសុ, ចិត្រភានុ, មហាត្មា, ហិរណ្យរេតស, ហុតភុក និង ក្រឹષ્ણវរត្មន—ឥឡូវនេះកំពុងភ្លឺរលោងដោយអណ្តាតភ្លើងបត់ទៅស្តាំ ខណៈដែលទ្រង់ធ្វើប្រទក្សិណាដ៏មង្គល។ ទ្រង់ទទួលយក និងបរិភោគអាហូតិរបស់អ្នកនេះ ហើយតែងប្រាថ្នាហាវិសដែលបានបូជាត្រឹមត្រូវជានិច្ច»។
Verse 11
नेह त्वदन्यो विद्यते जीवलोके समो नृपः पालयिता प्रजानाम् । धृत्या च ते प्रीतमना: सदाहं त्वं वा वरुणो धर्मराजो यमो वा
អាស្ទីកៈបានសរសើរព្រះមហាក្សត្រ ដោយប្រកាសថា ក្នុងលោកនៃសត្វមានជីវិតនេះ មិនមានអ្នកគ្រប់គ្រងណាដទៃស្មើទ្រង់ក្នុងការពារ និងចិញ្ចឹមប្រជារាស្ត្រឡើយ។ ការអត់ធ្មត់ និងការគ្រប់គ្រងខ្លួនរឹងមាំរបស់ទ្រង់ ធ្វើឲ្យចិត្តអាស្ទីកៈរីករាយជានិច្ច។ ទ្រង់មានអំណាចដូចវរុណ, ធម្មរាជ ឬយម—អ្នកតំណាងនៃរបៀបរបបសកល យុត្តិធម៌ និងការរឹតត្បិត—ដូច្នេះរាជ្យគឺជាការការពារតាមធម៌ មិនមែនអំណាចទទេ។
Verse 12
शक्र: साक्षाद् वज़पाणिरयथेह त्राता लोकेडस्मिंस्त्वं तथेह प्रजानाम् । मतत्त्व॑ नः पुरुषेन्द्रेह लोके न च त्वदन्यो भूपतिरस्ति जज्ञे
អាស្ទីកៈបាននិយាយថា៖ «ដូចជា សក្រកៈ—ឥន្ទ្រាដ៏កាន់វជ្រ—ឈរជាអ្នកការពារដោយផ្ទាល់ក្នុងលោកនេះ ដូច្នោះដែរ អ្នកត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអ្នកអាណាព្យាបាលប្រជារាស្ត្រ។ ឱ ព្រះបុរសប្រសើរ ព្រះបាទជនមេជយ! ក្នុងលោកនេះ មិនមានស្តេចណាដទៃកើតមកស្មើអ្នកក្នុងការពារប្រជាជនឡើយ»។
Verse 13
खट्वाड्ननाभागदिलीपकल्प ययातिमान्धातृसमप्रभाव । आदित्यतेज:प्रतिमानतेजा भीष्मो यथा राजसि सुत्रतस्त्वम्
អាស្ទីកៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! អ្នកដូចខត្វាង្គ, នាភាគ និង ទិលីប ក្នុងព្រះបារមី។ ព្រះរាជឥទ្ធិពលរបស់អ្នកស្មើយយាតិ និង មន្ធាត្រ។ ដោយពន្លឺរបស់អ្នក អ្នកប្រកួតបាននឹងពន្លឺក្តៅក្រហាយរបស់ព្រះអាទិត្យ។ ហើយដូចព្រះបិតាមហា ភីស្ម បានរក្សាវ្រតព្រហ្មចារីយ៉ាដ៏ល្អឥតខ្ចោះ អ្នកក៏ភ្លឺរលោងនៅក្នុងយញ្ញនេះ ដោយគោរពវ្រតដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតដែរ»។
Verse 14
वाल्मीकिवत् ते निभृतं स्ववीर्य वसिष्ठवत् ते नियतश्न कोप: । प्रभुत्वमिन्द्रत्वसमं मतं मे द्युतिश्न नारायणवद् विभाति
អាស្ទីកៈបាននិយាយថា៖ «ដូចមហាឥសី វាល្មីគី កម្លាំងអស្ចារ្យរបស់អ្នកស្ងប់ស្ងាត់លាក់នៅក្នុងខ្លួនឯង; ដូចវសិષ્ઠ អ្នកបានគ្រប់គ្រងកំហឹងដោយវិន័យ។ តាមការវិនិច្ឆ័យរបស់ខ្ញុំ អំណាចអធិបតីរបស់អ្នកស្មើអធិរាជ្យរបស់ឥន្ទ្រ ហើយពន្លឺរលោងរបស់អ្នកភ្លឺដូចព្រះនារាយណៈ។»
Verse 15
यमो यथा धर्मविनिश्चयज्ञ: कृष्णो यथा सर्वगुणोपपन्न: । श्रियां निवासोडसि यथा वसूनां निधानभूतो5सि तथा क्रतूनाम्
អាស្ទីកៈសរសើរអ្នកនៅមុខគាត់ ដោយប្រៀបធៀបនឹងគំរូខ្ពង់ខ្ពស់នៃធម៌ និងគុណធម៌៖ ដូចយមរាជជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីសម្រេចចុងក្រោយនៃធម៌ អ្នកក៏វិនិច្ឆ័យធម៌ដោយភាពប្រាកដដែរ; ដូចព្រះក្រឹෂ್ಣមានគុណលក្ខណៈគ្រប់ប្រការ អ្នកក៏ពេញលេញដោយគុណសម្បត្តិ។ ដូចវសុទាំងឡាយត្រូវគេនិយាយថាជាទីស្ថិតនៃសម្បត្តិ អ្នកក៏ជាទីស្នាក់នៃសិរីសោភា; ហើយចំពោះពិធីយជ្ញ អ្នកជាគំនរទ្រព្យរបស់វា—ជាឃ្លាំង និងជារូបកាយនៃបុណ្យផល។
Verse 16
दम्भोद्धवेनासि समो बलेन रामो यथा शास्त्रविदस्त्रविच्च । औवर््रिताभ्यामसि तुल्यतेजा दुष्प्रेक्षणीयो5सि भगीरथेन
អាស្ទីកៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ក្នុងកម្លាំង អ្នកស្មើនឹងដម្ភោទ្ធវ; ក្នុងការយល់ដឹងអំពីសាស្រ្ត និងចំណេះដឹងអាវុធ អ្នកដូចរាមៈ (បរśុរាម)។ ក្នុងពន្លឺតេជៈ អ្នកស្មើនឹងមហាឥសី អោរវ និង ត្រឹត។ ដូចព្រះបាទភគីរថ ការមើលទៅកាន់អ្នកក៏ពិបាក ដោយសារសោភ័ណភាពដ៏គួរឱ្យខ្លាច»។
Verse 17
सौतिर्वाच एवं स्तुता: सर्व एव प्रसन्ना राजा सदस्या ऋत्विजो हव्यवाहः । तेषां दृष्टवा भावितानीकज्ञितानि प्रोवाच राजा जनमेजयो5थ
សៅតិបាននិយាយថា៖ ពេលអាស្ទីកៈសរសើរដូច្នេះ មនុស្សទាំងអស់ក៏រីករាយ—ព្រះមហាក្សត្រជនមេជ័យជាយជមាន អ្នកប្រាជ្ញក្នុងសភា ព្រះព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកបំពេញពិធី និងព្រះអគ្គិទេវៈអ្នកទទួលហាវ្យ។ ព្រះមហាក្សត្រជនមេជ័យបានសង្កេតឃើញទាំងចិត្តគំនិត និងអាកប្បកិរិយាខាងក្រៅរបស់ពួកគេ ហើយបន្ទាប់មកទ្រង់បានមានព្រះបន្ទូល។
Verse 54
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपदवर्में सर्पसत्रमें आस्तीकका आगमनविषयक चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ចប់ជំពូកទី៥៤ ក្នុងផ្នែកអាស្ទីកៈ នៃអាទិបវ៌ ក្នុងមហាភារតដ៏បរិសុទ្ធ ដែលពណ៌នាអំពីការមកដល់របស់អាស្ទីកៈនៅពិធីសត្រសព៌ (ពិធីបូជាពស់)។
Verse 55
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पसत्रे आस्तीककृतराजस्तवे पठ्चपज्चाशत्तमो5ध्याय
ដូច្នេះ ក្នុងមហាភារតដ៏បរិសុទ្ធ អាទិបវ៌—ជាពិសេសអាស្ទីកបវ៌—នៅពិធីសត្រសព៌ (ពិធីបូជាពស់) ជំពូកទី៥៥ ដែលស្តីអំពីការសរសើររបស់អាស្ទីកៈចំពោះព្រះមហាក្សត្រជនមេជ័យ បានបញ្ចប់។
Frequently Asked Questions
The chapter presents a governance dilemma: whether dynastic power should be preserved through legitimacy and counsel or through covert coercion; the Kauravas’ repeated resort to harmful stratagems highlights the ethical collapse that follows when fear of rivals overrides duty to kin and subjects.
Repeated small violations of duty—deception, partiality, and normalization of coercion—accumulate into systemic crisis; conversely, vigilant counsel and disciplined restraint can preserve life and political continuity even under sustained pressure.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is structural: Vaiśaṃpāyana frames the narrative as an authoritative causal synopsis, implying that understanding the sequence of choices is essential for interpreting responsibility, dharma, and the epic’s broader moral economy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.