Adhyaya 35
अध्याय ३५ — वासुकिचिन्ता-शमनम् (Vāsuki’s Anxiety and Brahmā’s Confirmation)
Upa-parva: Āstīka Upākhyāna (Serpent-lineage episode: Vāsuki–Jaratkāru context)
Sauti reports that the Nāgas, hearing Elāpatra’s words, respond with collective approval. From that point Vāsuki carefully protects the maiden—his sister destined for Jaratkāru—while taking great satisfaction in the prospect of securing Nāga welfare. Soon thereafter the gods and Asuras churn the ocean (Varuṇa’s abode), with Vāsuki serving as a principal instrument in the undertaking; after completing the task they approach Pitāmaha (Brahmā). The gods, together with Vāsuki, petition Brahmā to remove Vāsuki’s mental anguish arising from his mother’s curse, emphasizing his consistent helpfulness and goodwill. Brahmā replies that the instruction formerly delivered through Elāpatra was already granted by him and should now be executed at the proper time: the sinful will perish, not those who practice dharma. He confirms that the ascetic brāhmaṇa Jaratkāru has arisen and that Vāsuki should offer his sister to Jaratkāru when the occasion arrives, as this is for the welfare of the serpents. Hearing Brahmā’s words, the Nāga-king organizes vigilant watch so that when Jaratkāru seeks a bride, he can be promptly informed, ensuring the intended protective outcome for the Nāga community.
Chapter Arc: शौनक ऋषि सूत से आग्रह करते हैं—कद्रू-विनता के वरदान, शाप और गरुड़-वृत्तांत तो सुनाया, पर नागों के नाम अभी तक नहीं बताए; वे ‘प्राधान्येन’ प्रमुख नागों के नाम सुनना चाहते हैं। → सूत, ऋषि-सभा की जिज्ञासा को तृप्त करने हेतु नागवंश की विशालता का संकेत देते हुए नाम-गणना आरम्भ करते हैं—शेष, वासुकि, ऐरावत, तक्षक, कर्कोटक आदि से लेकर अनेकानेक पन्नगों की सूची बहने लगती है, मानो अनन्त फणों की माला। → नामों की धारा चरम पर पहुँचती है और सूत स्पष्ट करते हैं कि पन्नगों की संख्या ‘सहस्राणि, प्रयुतानि, अर्बुदानि’—अगणनीय है; पूर्ण गणना असंभव, केवल प्रमुख नाम ही कहे जा सकते हैं। → सूत प्रमुख नागों के नामों का कथन कर सभा की मांग पूरी करते हैं और नागकुल की अपरिमितता का बोध कराते हुए अध्याय को समापन देते हैं।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल छा जि पज्चत्रिशो< ध्याय: मुख्य-मुख्य नागोंके नाम शौनक उवाच भुजजड़मानां शापस्य मात्रा चैव सुतेन च । विनतायास्त्वया प्रोक्ते कारणं सूतनन्दन
សៅនកៈ បាននិយាយថា៖ «ឱ កូនសូតៈ! អ្នកបានពន្យល់រួចហើយអំពីមូលហេតុនៃបណ្តាសាដែលពួកនាគទទួលពីមាតារបស់ពួកគេ និងបណ្តាសាដែលព្រះនាង វិនតា ទទួលពីកូនប្រុសរបស់នាង»។
Verse 2
वरप्रदानं भर्त्रां च कद्रूविनतयोस्तथा । नामनी चैव ते प्रोक्ते पक्षिणोर्वैनतेययो:
«អ្នកក៏បាននិទានរឿងអំពីពរដែលកទ្រុ និងវិនតា ទទួលពីស្វាមីរបស់ពួកនាង គឺព្រះកശ്യបៈ ហើយបានប្រាប់ឈ្មោះកូនប្រុសទាំងពីររបស់វិនតា ដែលកើតជារូបបក្សីផងដែរ។ សូមបន្តរឿងតាមលំដាប់ត្រឹមត្រូវទៅទៀត»។
Verse 3
पन्नगानां तु नामानि न कीर्तयसि सूतज । प्राधान्येनापि नामानि श्रोतुमिच्छामहे वयम्
សោណកៈ បានមានពាក្យថា៖ «ឱ កូនប្រុសនៃសូតៈ អ្នកមិនបានរាយនាមពួកនាគទេ។ ទោះបីមិនអាចរាយបានទាំងអស់ក៏ដោយ យើងចង់ស្តាប់យ៉ាងហោចណាស់នាមនាគសំខាន់ៗក្នុងចំណោមពួកគេ»។
Verse 4
सौतिर्वाच बहुत्वान्नामधेयानि पन्नगानां तपोधन । न कीर्तयिष्ये सर्वेषां प्राधान्येन तु मे शृूणु
ឧគ្រស្រាវៈ កូនប្រុសនៃសូតៈ បានមានពាក្យថា៖ «ឱ អ្នកបួសមានតបៈដ៏សម្បូរ ពួកនាគមានច្រើនលើសលប់ ដូច្នេះខ្ញុំមិនអាចរាយនាមទាំងអស់បានទេ។ តែសូមស្តាប់ពីខ្ញុំ នាមនាគដែលជាអ្នកដ៏លេចធ្លោបំផុតក្នុងចំណោមពួកគេ»។
Verse 5
शेष: प्रथमतो जातो वासुकिस्तदनन्तरम् । ऐरावतस्तक्षकक्ष कर्कोटकधनंजयौ
«ក្នុងចំណោមនាគទាំងឡាយ សេសៈ កើតមុនគេ; បន្ទាប់មក វាសុកិ។ ហើយបន្ទាប់មកទៀត ក៏មាន អៃរាវត, តក្សក, ករកោតក និង ធនញ្ជយ កើតឡើង»។
Verse 6
कालियो मणिनागश्न नागश्चापूरणस्तथा । नागस्तथा पिज्जरक एलापत्रो5थ वामन:
«ហើយក៏មាន កាលិយ, មណិនាគ និងនាគឈ្មោះ អាពូរណ; ដូចគ្នានេះដែរ មាន ពិញ្ជរក, អេលាបត្រ ហើយបន្ទាប់មក វាមន»។
Verse 7
नीलानीलौ तथा नागौ कल्माषशबलौ तथा । आर्यकश्षोग्रकश्नैव नागः कलशपोतक:
«ហើយក៏មាននាគ នីល និង អនីល; ដូចគ្នានេះដែរ កល្មាស និង សបល; ហើយក៏មាន អារយក និង ឧគ្រក—រួមទាំងនាគឈ្មោះ កលសបោតក»។
Verse 8
सुमनाख्यो दघधिमुखस्तथा विमलपिण्डक: । आप्त: कर्कोटकश्नैव शड्खो वालिशिखस्तथा
សោណកៈបានមានពាក្យថា៖ «ក្នុងចំណោមពួកនាគ ក៏មានអ្នកដែលមាននាម សុមនា, ទធិមុខ, វិមលពិណ្ឌក, អាប្ត, ករកោតក, សង្ខ, និង វាលិឝិខ»។
Verse 9
निष्टानको हेमगुहो नहुषः पिड्जलस्तथा । बाहुकर्णो हस्तिपदस्तथा मुद्गरपिण्डक:
សោណកៈបានមានពាក្យថា៖ «(ក្នុងចំណោមនាគ) មាន និឝ្ដានក, ហេមគុហ, នហុឝ, ហើយក៏មាន ពិង្គល; ទៀតទាំង បាហុកណ៌, ហស្តិបទ, និង មុទ្គរពិណ្ឌក»។
Verse 10
कम्बलाश्वतरौ चापि नाग: कालीयकस्तथा । वृत्तसंवर्तकौ नागौ द्वौ च पद्माविति श्रुती
សោណកៈបានមានពាក្យថា៖ «កម្បល និង អឝ្វតរ; ហើយក៏មាននាគ កាលីយក; វ្រឹត្ត និង សំវર્તក—នាគពីរ; ហើយក៏មាន ពទ្ម ពីរនាម—ដូចដែលបានឮតាមប្រពៃណី»។
Verse 11
नागोंमें सबसे पहले शेषजी प्रकट हुए हैं। तदनन्तर वासुकि
សោណកៈបានមានពាក្យថា៖ ក្នុងចំណោមនាគ ព្រះឝេឝៈបានបង្ហាញខ្លួនមុនគេ។ បន្ទាប់ពីព្រះអង្គ មាន វាសុកិ, អೈរាវត, តក្សក, ករកោតក, ធនញ្ជយ, កាលិយ, មណិនាគ, អាពូរណ, ពិញ្ជរក, អេលាបត្រ, វាមន, នីល, អនីល, កល្មាស, ឝបល, អារយក, ឧគ្រក, កលឝបោតក, សុមនាខ្យ, ទធិមុខ, វិមលពិណ្ឌក, អាប្ត, ករកោតក (ទីពីរ), សង្ខ, វាលិឝិខ, និឝ្ដានក, ហេមគុហា, នហុឝ, ពិង្គល, បាហ្កណ៌, ហស្តិបទ, មុទ្គរពិណ្ឌក, កម្បល, អឝ្វតរ, កាលីយក, វ្រឹត្ត, សំវর্তក, ពទ្ម (ទីមួយ), ពទ្ម (ទីពីរ), សង្ខមុខ, កូឝ្មाण्डក, ក្សេមក, ពិណ្ឌារក, ករវីរ, ពុស្ពទំឝ្ត្រ, បិល្វក, បិល្វបाण्डុរ, មូឝកាទ, សង្ខឝិរា, ពូរណភទ្រ, ហរិទ្រក, អបរាជិត, ជ្យោតិក, ស្រីវហ, កૌរវ្យ, ធൃതរाष्ट्र, សង្ខពិណ្ឌដ៏ក្លាហាន, វិរាជា, សុបាហុ, សាលីពិណ្ឌដ៏ក្លាហាន, ហស្តិពិណ្ឌ, ពិឋរក, សុមុខ, កೌណបាឝន, កុឋរ, កុញ្ជរ, ប្រភាករ, កុមុទ, កុមុទាក្ស, ទិត្តិរេ, ហលិក, នាគធំ កર્દម, ពហុមូលក, ករករ, អករករ, កុណ្ឌោទរ, និង មហោទរ—នាគទាំងនេះបានកើតឡើង។
Verse 12
करवीर: पुष्पदंष्टो बिल्वको बिल्वपाण्डुर: । मूषकाद: शड्खशिरा: पूर्णभद्रो हरिद्रक:
សោណកៈបានមានពាក្យថា៖ «(ក្នុងចំណោមនាគដែលកើត) មាន ករវីរ, ពុស្ពទំឝ្ត, បិល្វក, បិល្វបाण्डុរ, មូឝកាទ, សង្ខឝិរា, ពូរណភទ្រ, និង ហរិទ្រក»។
Verse 13
नाग: शड्खमुखश्नैव तथा कूष्माण्डको5पर: । क्षेमकश्न तथा नागो नाग: पिण्डारकस्तथा
សៅនកៈ បានពោលថា៖ «ក្នុងចំណោមពួកនាគ ក៏មាន សង្ខមុខ ហើយមួយទៀតឈ្មោះ កូស្មាណ្ឌក; ដូចគ្នានេះ ក្សេមក និង ពិណ្ឌារក; ក៏មាន អបរាជិត និង ជ្យោតិក; នាគឈ្មោះ ស្រីវហ; ហើយ កោរវ្យ និង ធൃതរាស្ត្រ; និង សង្ខពិណ្ឌ ដ៏មានអំណាច។»
Verse 14
विरजाश्व सुबाहुश्चन शालिपिण्डश्व वीर्यवान् । हस्तिपिण्ड: पिठरक: सुमुख: कौणपाशन:
សៅនកៈ បានពោលថា៖ «វិរាជាស្វ និង សុបាហុ ហើយ សាលិពិណ្ឌ ដ៏ក្លាហាន; ហស្តិពិណ្ឌ ពិឋរក សុមុខ និង កៅណបាសន—ទាំងនេះក៏ស្ថិតក្នុងចំណោមពួកនាគដែលបានកើតមាន។»
Verse 15
कुठर: कुज्जरश्नैव तथा नाग: प्रभाकर: । कुमुद: कुमुदाक्षश्न तित्तिरिहलिकस्तथा
សៅនកៈ បន្តរាយនាមពួកនាគដែលកើតក្នុងវង្សបុរាណ៖ «កុឋរ កុញ្ជរ នាគឈ្មោះ ប្រភាករ កុមុទ កុមុទាក្ស ហើយក៏មាន ទិត្តិរិ និង ហលិក។»
Verse 16
कर्दमश्व महानागो नागश्न बहुमूलक: । कर्कराकर्करौ नागौ कुण्डोदरमहोदरौ
សៅនកៈ បានពោលថា៖ «ក្នុងចំណោមពួកនាគ ក៏មាន ករទមាស្វ មហានាគ; និង នាគឈ្មោះ នាគស្ន និង បហុមូលក; ហើយក៏មាននាគពីរគឺ ករករ និង អករករ; ព្រមទាំង កុណ្ឌោទរ និង មហោទរ។»
Verse 17
एते प्राधान्यतो नागा: कीर्तिता द्विजसत्तम । बहुत्वान्नामधेयानामितरे नानुकीर्तिता:
សៅនកៈ បានពោលថា៖ «ឱ ទ្វិជសត្តម! នាគទាំងនេះត្រូវបានរាយនាមជាចម្បង ព្រោះពួកគេមានសារៈសំខាន់។ ព្រោះវង្សនាគមានច្រើនលើសលប់ និងមាននាមជាច្រើន ដូច្នេះនាគដែលមិនសំខាន់ជាងនេះ មិនបានរៀបរាប់នៅទីនេះទេ។»
Verse 18
एतेषां प्रसवो यश्न प्रसवस्य च संतति: । असंख्येयेति मत्वा तान् न ब्रवीमि तपोधन,तपोधन! इन नागोंकी संतान तथा उन संतानोंकी भी संतति असंख्य हैं। ऐसा समझकर उनके नाम मैं नहीं कहता हूँ
សោនកៈ បានមានពាក្យថា៖ «ពូជពង្សរបស់ពួកគេ និងកូនចៅដែលកើតចេញពីពូជពង្សនោះ គឺលើសពីការរាប់បាន។ ដោយដឹងថាមានចំនួនអសង្ខេយ្យ ឱ អ្នកសម្បូរតបៈ ខ្ញុំមិនសូត្ររាយនាមរបស់ពួកគេទេ»។
Verse 19
बहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । अशक्यान्येव संख्यातुं पन्नगानां तपोधन,तपस्वी शौनकजी! नागोंकी संख्या यहाँ कई हजारोंसे लेकर लाखों-अरबोंतक पहुँच जाती है। अत: उनकी गणना नहीं की जा सकती है
សោនកៈ បានមានពាក្យថា៖ «នៅទីនេះ មានពស់ជាច្រើន—រាប់ពាន់ រាប់ម៉ឺន ទៅដល់កោដិ—មិនអាចរាប់បានឡើយ។ ចំនួនរបស់ពួកនាគទាំងនោះ ឱ អ្នកសម្បូរតបៈ ពិតជាមិនអាចគណនាបាន»។
Verse 34
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपवर्में गरुडचरित्रविषयक चौतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុងមហាភារតដ៏គួរគោរព នៅក្នុងអាទិបវ៌—ជាពិសេសក្នុងអាស្ទីកបវ៌—ជំពូកទី៣៤ ដែលពោរពេញដោយរឿងរ៉ាវអំពីគរុឌៈ បានបញ្ចប់។ កថាបញ្ចប់នេះ ជាសញ្ញាបង្ហាញការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងស៊ុមធម៌ធំទូលាយនៃវីរភាពនេះ ដែលរឿងរ៉ាវអំពីសត្វទេវ និងព្រហ្មចារីវត្ដ បញ្ជាក់អំណាចនៃសេចក្តីប្តេជ្ញា ផលវិបាកនៃសត្រូវភាព និងការការពារធម៌ដោយប្រពៃណីដែលបានចងចាំ។
Verse 35
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पनामकथने पज्चत्रिंशो5ध्याय: ।। ३५ || इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें सर्पनामकथनविषयक पैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «ស្រីមហាភារត» នៅក្នុងអាទិបវ៌ ក្នុងអាស្ទីកបវ៌ ជំពូកទី៣៥ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការរាយនាមពស់ទាំងឡាយ បានបញ្ចប់។ (តាមកថាបញ្ចប់របស់ Gītā Press៖ «ដោយរបៀបនេះ ជំពូកទី៣៥ ក្នុងអាស្ទីកបវ៌ ក្រោមអាទិបវ៌ ដែលនិយាយអំពីការរាយនាមនាគ បានបញ្ចប់»។)
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a leader (Vāsuki) should respond to inherited curse-based peril: whether to act from fear and uncertainty or to follow a sanctioned dharmic remedy that requires patience, timing, and protection of kin.
Authoritative counsel reframes fear into actionable duty: one should execute the right course at the right time (kāla) and trust that adharmic conduct is self-defeating, while dharma-oriented agents are not the intended targets of destructive outcomes.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-level function is causal clarification—Brahmā’s confirmation legitimizes the narrative mechanism by which dharmic planning (the Jaratkāru marriage) becomes an instrument for communal protection within the larger snake-sacrifice frame.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.