Adhyaya 108
Nītisāra: Virtuous Association, Household Dharma, and Kāla (Time) as the Supreme Regulator
បន្តការបង្រៀនអំពីអាចារៈ សូតាប្រកាសនីតិសារៈសង្ខេប នៃសីលធម៌ និងនយោបាយតាមប្រាជ្ញា Arthaśāstra ដើម្បីឲ្យលោកីយសុខស្ថិរភាព និងបុណ្យក្រោយស្លាប់។ ជំពូកដំបូងបង្កើត saṅga-nīti៖ ស្វែងរកអ្នកមានគុណធម៌ ជៀសវាងអ្នកអាក្រក់ កុំប្រើពាក្យតូចតាច និងកុំឲ្យសត្រូវមានអំណាចដោយស្និទ្ធស្នាលខុស; សូម្បីការសិក្សាក៏រលាយពេលសហគមន៍ពុករលួយ ឬគ្រួសាររញ្ជួយ។ បន្ទាប់មកបង្ហាញ Kāla (កាលៈ) ជាអំណាចមិនអាចឈ្នះ ដែលធ្វើឲ្យសត្វទាំងអស់ទុំ និងរលាយ ទាំងតាមលំដាប់ដែលមើលឃើញ និងចលនាខាងក្នុងលាក់លៀម។ អំណាចនៃព្រះវចនៈត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយគំរូ ប្រាហស្បតិ បង្រៀនឥន្ទ្រា នាំទៅការយល់ដឹង និងជ័យជម្នះ។ បញ្ជីការរឹតត្បិតសីលធម៌ (កុំបង្ខូចកេរ្តិ៍ កុំលោភ កុំផិតក្បត់ កុំអាស្រ័យប៉ារ៉ាស៊ីត) ហើយកំណត់ឡើងវិញអំពីញាតិ និងការជឿទុកចិត្តតាមប្រយោជន៍។ ផ្នែកចុងបង្រៀន gṛhastha-dharma៖ ភរិយាល្អជាមង្គល ព្រមទាំងព្រមានលក្ខណៈគ្រួសារបំផ្លាញ ហើយរំលឹកថា ទោះយុវវ័យ ឱសថ និងសុវត្ថិភាព ក៏ចុងក្រោយត្រូវ Kāla យកទៅ—ដើម្បីឲ្យអធ្យាយបន្ទាប់ឈរលើការយល់អនិច្ចា។
Shlokas
Verse 1
नाम सप्तोत्तरशततमो ऽध्यायः सूत उवाच / नीतिसारं प्रवक्ष्यामि अर्थशास्त्रादिसंश्रितम् / राजादिभ्यो हितं पुण्यमायुः स्वर्गादिदायकम्
សូត្រ បាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំនឹងពន្យល់សារសំខាន់នៃនីតិធម៌ និងវិជ្ជារដ្ឋការ ដែលពឹងផ្អែកលើអត្ថសាស្ត្រ និងគម្ពីរដទៃទៀត—មានប្រយោជន៍ដល់ព្រះមហាក្សត្រ និងអ្នកទាំងឡាយ ជាបុណ្យកុសល ផ្តល់អាយុយឺន និងប្រទានសួគ៌ជាដើម និងលើសពីនោះ»។
Verse 2
सद्भिः सङ्गं प्रकुर्वीत सिद्धिकामः सदा नरः / नासद्भिरिहलोकाय परलोकाय वा हितम्
មនុស្សដែលប្រាថ្នាជោគជ័យពិតប្រាកដ គួររកសមាគមជាមួយអ្នកមានគុណធម៌ជានិច្ច។ ការចូលរួមជាមួយមនុស្សអាក្រក់ មិននាំអត្ថប្រយោជន៍ឡើយ ទាំងក្នុងលោកនេះ និងលោកក្រោយ។
Verse 3
वर्जयेत्क्षुद्रसंवादमदुष्टस्य तु दर्शनम् / विरोधं सह मित्रेण संप्रीतिं शत्रुसेविना
គួរជៀសវាងពាក្យសន្ទនាតូចតាច ហើយក៏ជៀសសូម្បីតែការឃើញមនុស្សអាក្រក់។ កុំឈ្លោះជាមួយមិត្ត និងកុំបង្កើតភាពស្និទ្ធស្នាលជាមួយអ្នកដែលបម្រើសត្រូវរបស់ខ្លួន។
Verse 4
मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्रीभरणेन च / दुष्टानां संप्रयोगेण पण्डितो ऽप्यवसीदति
ដោយការបង្រៀនសិស្សល្ងង់ ដោយការចិញ្ចឹមភរិយាអាក្រក់ និងដោយការរួមគ្នាជាមួយមនុស្សអាក្រក់ សូម្បីតែអ្នកប្រាជ្ញក៏ធ្លាក់ចុះទៅកាន់វិនាស។
Verse 5
ब्राह्मणं बालिशं क्षत्त्रमयोद्धारं विशं जडम् / शूद्रमक्षरसंयुक्तं दूरतः परिवर्जयेत्
គួរជៀសឲ្យឆ្ងាយពី៖ ព្រាហ្មណ៍ល្ងង់ ខ្សត្រិយៈដែលមិនចេញសង្គ្រាម (បោះបង់ធម៌របស់ខ្លួន) វៃស្យៈដែលស្មារតីមិនភ្លឺ និងសូទ្រៈដែលភ្ជាប់នឹងអក្សរ គឺអះអាងការសូត្រគម្ពីរដោយគ្មានសមត្ថភាពត្រឹមត្រូវ។
Verse 6
कालेन रिपुणासन्धिः काले मित्रेण विग्रहः / कार्यकारणमाश्रित्य कालं क्षिपति पण्डितः
តាមកាលៈទេសៈ គួរធ្វើសន្តិភាពសូម្បីតែជាមួយសត្រូវ; តាមកាលៈទេសៈ ក៏អាចប្រឆាំងសូម្បីតែមិត្ត។ ដោយយល់ដឹងអំពីហេតុ និងគោលបំណងនៃការធ្វើការ អ្នកប្រាជ្ញគ្រប់គ្រងពេលវេលាឲ្យសមគួរ។
Verse 7
कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः / कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः
កាលៈទេសៈធ្វើឲ្យសត្វទាំងអស់ទុំទ្រង់; កាលៈទេសៈក៏ដកយកប្រជាជនទាំងឡាយទៅវិញ (បំផ្លាញ)។ កាលៈទេសៈភ្ញាក់នៅពេលអ្នកដទៃដេក—ពិតប្រាកដណាស់ កាលៈទេសៈមិនអាចឆ្លងកាត់បាន។
Verse 8
कालेषु हरते वीर्यं काले गर्भे च वर्तते / कालो जनयते सृष्टिं पुनः कालो ऽपि संहरेत्
តាមលំហូរនៃកាលៈ វីរភាពត្រូវបានដកហូត; ក្នុងកាលៈផងដែរ អំប្រ៊ីយ៉ុងស្ថិត និងលូតលាស់ក្នុងផ្ទៃមាតា។ កាលៈបង្កើតសកលលោក ហើយកាលៈនោះវិញក៏រុះរើវាចូលទៅក្នុងល័យ។
Verse 9
कालः सूक्ष्मगतिर्नित्यं द्विविधश्चेह भाव्यते / स्थूलसंग्रहचारेण सूक्ष्मचारान्तरेण च
កាលៈមានចលនាស្រួចស្រាល និងមិនឈប់ឈរ; នៅទីនេះគេយល់ថាមានពីរប្រភេទ៖ មួយដំណើរតាមផ្លូវធំ ដោយការប្រមូលផ្តុំ និងរៀបចំព្រឹត្តិការណ៍; មួយទៀតដំណើរតាមរបៀបខាងក្នុង ដ៏ស្រាលលាក់។
Verse 10
नीतिसारं सुरेन्द्राय इममूच बृहस्पतिः / सर्वज्ञो येन चेन्द्रो ऽभूद्दैत्यान्हत्वाप्नुयाद्दिवम्
ព្រះបૃហស្បតិ បានថ្លែងសារសង្ខេបនៃនីតិ—សេចក្តីប្រព្រឹត្តត្រឹមត្រូវ—ដល់ព្រះឥន្ទ្រា ម្ចាស់ទេវតា; ដោយសារនោះ ព្រះឥន្ទ្រា ក្លាយជាអ្នកដឹងច្បាស់ ហើយបន្ទាប់ពីសម្លាប់ពួកដៃត្យៈ បានឈានដល់សួគ៌។
Verse 11
राजर्षिब्राह्मणैः कार्यं देवविप्रादिपूजनम् / अश्वमेधेन यष्टब्यं महापातकनाशनम्
សម្រាប់រាជឥសី និងព្រះព្រាហ្មណ៍ គួរធ្វើការបូជាទេវតា និងបូជាព្រះព្រាហ្មណ៍ជាដើម។ ហើយគួរធ្វើយជ្ញៈ អશ્વមេធៈ ដែលជាអ្នកបំផ្លាញបាបធំៗ (មហាបាតក)។
Verse 12
उत्तमैः सह साङ्गत्यं पण्डितैः सह सत्कथाम् / अलुब्धैः सह मित्रत्वं कुर्वाणो नावसीदति
អ្នកដែលស្និទ្ធស្នាលជាមួយអ្នកល្អប្រសើរ សន្ទនាធម៌ល្អជាមួយបណ្ឌិត និងធ្វើមិត្តភាពជាមួយអ្នកមិនលោភ—មិនដែលធ្លាក់ចូលវិនាសឡើយ។
Verse 13
परीवादं परार्थं च परिहासं परस्त्रियम् / परवेश्मनि वासं च न कुर्वीत कदाचन
មិនគួរធ្វើការប្រមាថបង្ខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះ មិនគួរលោភលន់ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃ មិនគួរចំអកប្រមាថ មិនគួរតាមប្រពន្ធរបស់បុរសដទៃ ហើយមិនគួរស្នាក់នៅផ្ទះអ្នកដទៃឡើយ។
Verse 14
परो ऽपि हितवाबन्धुर्बन्धुरप्यहितः परः / अहितो देहजो व्याधिर्हितमारण्यमौषधम्
សូម្បីតែអ្នកអន្យជន បើប្រព្រឹត្តដើម្បីប្រយោជន៍របស់យើង គឺជាសាច់ញាតិពិត; តែសាច់ញាតិដែលបង្កអន្តរាយ ក៏ដូចជាអន្យជន។ ជំងឺកើតពីរាងកាយខ្លួនឯងគឺអាក្រក់ ប៉ុន្តែឱសថនៅព្រៃវិញមានប្រយោជន៍។
Verse 15
स बन्धुर्यो हिते युक्तः स पिता यस्तु पोषकः / तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीव्यते
សាច់ញាតិពិត គឺអ្នកដែលខិតខំដើម្បីសុខមង្គលរបស់យើង; ឪពុកពិត គឺអ្នកដែលចិញ្ចឹមបីបាច់។ មិត្តពិត គឺកន្លែងដែលមានការជឿទុកចិត្ត; មាតុភូមិពិត គឺទីកន្លែងដែលអាចរស់នៅដោយកិត្តិយស និងសុវត្ថិភាព។
Verse 16
स भृत्यो यो विधेयस्तु तद्बीजं यत्प्ररोहति / सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यस्तु जीवति
អ្នកបម្រើពិត គឺអ្នកដែលគោរពបង្គាប់; គ្រាប់ពូជពិត គឺអ្វីដែលដុះលូតឡើង។ ភរិយាពិត គឺនាងដែលនិយាយពាក្យផ្អែមល្ហែមគួរពេញចិត្ត; កូនប្រុសពិត គឺអ្នកដែលបន្តវង្សត្រកូលឲ្យរស់រវើក។
Verse 17
स जीवति गुणा यस्य धर्मो यस्य स जीवति / गुणधर्मविहीनो यो निष्फल तस्य जीवनम्
អ្នកដែលមានគុណធម៌រស់នៅក្នុងខ្លួន និងមានធម៌ (ធម្មៈ) រស់នៅក្នុងខ្លួន នោះហៅថា «រស់ពិត»។ តែអ្នកដែលខ្វះគុណធម៌ និងធម៌—ជីវិតរបស់គាត់គ្មានផលប្រយោជន៍។
Verse 18
सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्याया प्रियंवदा / सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता
ភរិយាពិត គឺនាងដែលឆ្លាតវៃក្នុងការគ្រប់គ្រងផ្ទះ និងនិយាយពាក្យផ្អែមល្ហែម; ភរិយាពិត គឺនាងដែលដាក់ជីវិតទាំងមូលជូនប្តី និងឈរជាប់ក្នុងធម៌បតិវ្រតា។
Verse 19
नित्य स्नाता सुगन्धा च नित्यं च प्रियवादिनी / अल्पभुक्ताल्पभाषी च सततं मङ्गलैर्युता
នាងងូតទឹករៀងរាល់ថ្ងៃ និងក្រអូបឈ្ងុយជានិច្ច; នាងនិយាយពាក្យផ្អែមល្ហែមជានិច្ច។ នាងបរិភោគតិចតួច និយាយតិច ហើយតែងតែពោរពេញដោយមង្គល។
Verse 20
सततं धर्मबहुला सततं च पतिप्रिया / सततं प्रियवक्री च सततं त्वृतुकामिनी
នាងតែងតែសម្បូរទៅដោយធម៌ តែងតែស្រឡាញ់ និងបម្រើប្តី; តែងតែនិយាយពាក្យផ្អែមល្ហែម ហើយតែងតែមានបំណងស្នេហា នៅរដូវសមរម្យរបស់នាង។
Verse 21
एतदादिक्रियायुक्ता सर्वसौ भाग्यवर्धिनी / यस्येदृशी भवेद्भाय्या स देवेन्द्रोन मानुषः
ភរិយាដែលប្រកបដោយពិធីកិច្ច និងកាតព្វកិច្ចដូចនេះ នឹងបង្កើនសោភ័ណសំណាងគ្រប់ប្រការ។ បុរសដែលមានភរិយាបែបនេះ មិនមែនជាមនុស្សធម្មតាទេ—គាត់ដូចឥន្ទ្រា ក្នុងចំណោមមនុស្ស។
Verse 22
यस्य भार्या विरूपाक्षी कश्मला कलहप्रिया / उत्तरोत्तरवादा स्या सा जरा न जरा जरा
បុរសណាដែលមានភរិយាមុខមិនស្រស់ ការប្រព្រឹត្តមិនបរិសុទ្ធ ស្រឡាញ់ការឈ្លោះប្រកែក ហើយតែងតែតបតទៅកាន់តែខ្លាំង—នាងក្លាយជា «ជរា» សម្រាប់គាត់; មិនមែនជរាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជរាលើជរា។
Verse 23
यस्य भार्या श्रितान्यञ्च परवेश्माभिकाङ्क्षिणी / कुक्रिया त्यक्तलज्जा च सा जरा न जरा जरा
បុរសណាដែលភរិយារបស់គាត់ស្វែងរកទីពឹងផ្សេង ហើយប្រាថ្នាចង់ទៅផ្ទះអ្នកដទៃ ប្រព្រឹត្តអំពើអាក្រក់ និងបោះបង់សេចក្តីខ្មាសអៀន—ភរិយានោះក្លាយជារា (ជរា) សម្រាប់គាត់; ជរាបែបនោះមិនមែនជាជរាពិតឡើយ។
Verse 24
यस्य भार्या गुणज्ञा च भर्तारमनुगामिनी / अल्पाल्पेन तु सन्तुष्टा सा प्रिया न प्रिया प्रिया
បុរសណាដែលភរិយារបស់គាត់ដឹងគុណធម៌ ធ្វើតាមប្តីដោយស្មោះត្រង់ ហើយពេញចិត្តសូម្បីតែមានតិចតួច—នាងនោះជាទីស្រឡាញ់ពិតប្រាកដ មិនមែនស្រឡាញ់តែឈ្មោះទេ ប៉ុន្តែស្រឡាញ់ដោយពេញលេញ។
Verse 25
दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश्चोत्तरदायकः / ससर्पे च गृहे वासोमृत्युरेव न संशयः
ភរិយាអាក្រក់ មិត្តក្បត់ បម្រើដែលឆ្លើយតបដោយប្រឆាំង និងការរស់នៅក្នុងផ្ទះដែលមានពស់—ទាំងនេះគឺជាមរណភាពតែប៉ុណ្ណោះ មិនមានសង្ស័យឡើយ។
Verse 26
त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् / कुरु पुण्यमहोरात्र स्मर नित्यमनित्यताम्
ចូរលះបង់ការសេពគប់មនុស្សអាក្រក់; ចូរស្វែងរកការជួបជុំជាមួយសាធុជន។ ចូរធ្វើបុណ្យកុសលទាំងថ្ងៃទាំងយប់ ហើយចងចាំជានិច្ចអនិច្ចតានៃជីវិតលោកិយ។
Verse 27
व्यालीकण्ठप्रदेशाह्यपि च फणभृद्भाषणा या च रौद्री या कृष्णा व्याकुलागी रुधिरनयनसंव्याकुला व्याघ्रकल्पा / क्रोधे यैवोग्रवक्त्रा स्फुरदनलशिखा काकजिह्वा कराला सेव्या न स्त्री विदग्धा परपुरगमना भ्रान्तचित्ता विराक्त
ស្ត្រីណាដែលបំពង់ក និងកន្សែងកដូចពស់ ការនិយាយដូចពស់មានផ្នែកក្បាល; ដែលសាហាវ និងងងឹត ឥតឈប់ឈរ ភ្នែកក្រហមដូចឈាម និងមានអាកប្បកិរិយាដូចខ្លា; នៅពេលខឹងមុខកាច ដូចអណ្តាតភ្លើងលោតឡើង មានអណ្តាតដូចក្អែក និងរូបរាងគួរភ័យ—ស្ត្រីឆ្លាតតែពុករលួយ ដែលទៅផ្ទះបុរសដទៃ ចិត្តវង្វេង និងគ្មានសេចក្តីស្រឡាញ់ពិត មិនគួរយកមកជាគូដំណើរឡើយ។
Verse 28
सक्तिः सुतोके सुकृतं कृतघ्ने शतिं च वह्नौ (सीतापहौ ह्यतपयैव)?हैमे / उत्पद्यते दैववशात्कदाचिद्वेश्यासु रागो न भवेत्कदाचित्
សេចក្តីភ្ជាប់ចិត្តអាចកើតឡើងសូម្បីចំពោះកូនខ្លួនឯង; កុសលអាចបង្ហាញសូម្បីក្នុងអ្នកអកតញ្ញូ; ភាពត្រជាក់អាចមានសូម្បីក្នុងភ្លើង; ហើយពេលខ្លះដោយអំណាចវាសនា កាមរាគអាចកើតចំពោះនារីវេស្យា—ឬពេលខ្លះក៏មិនកើតឡើយ។
Verse 29
भुजङ्गमे वेश्मनि दृष्टिदृष्टे व्याधौ चिकित्साविनिवर्तिते च / देहे च बाल्यादिवयो ऽन्विते च काला वृतो ऽसौ लभते धृतिं कः
ពេលឃើញពស់នៅក្នុងផ្ទះខ្លួន; ពេលជំងឺត្រូវបានទប់ស្កាត់ដោយការព្យាបាល; ហើយពេលរាងកាយនៅតែមានវ័យក្មេង និងវ័យផ្សេងៗ—តែបើនៅតែត្រូវកាលៈ (មរណៈ) ចាប់យក នរណាអាចរក្សាចិត្តឲ្យមាំមួន មិនរង្គើបាន?
Frequently Asked Questions
Because saṅga is portrayed as spiritually and socially contagious: teaching the foolish without discernment, sustaining a wicked spouse, or keeping corrupt company can erode judgment and reputation, leading to practical ruin and dharmic decline even when one possesses learning.
It prohibits slander, coveting another’s wealth, mocking ridicule, pursuing another man’s wife, and residing dependently in another’s house—framing them as behaviors that destabilize both social order and personal merit.