Adhyaya 62

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः // ६१// पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः / विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु

ដូច្នេះ ក្នុង «ស្រីព្រហ្មាណ្ឌ មហាបុរាណ» ភាគមធ្យម ដែលព្រះវាយុបានប្រកាស ក្នុងជើងបទឧបោទ្ធាតទីបី ជំពូកទី៦១ មាននាម «ការពិពណ៌នាលក្ខណៈមូឆ្ឆនាកាន្ធર્વ» បានបញ្ចប់។ ឥឡូវនេះ ដោយដឹងមតិអាចារ្យបុរាណ ខ្ញុំនឹងពោលអលង្ការ​ដ៏ល្បីល្បាញតាមលំដាប់; សូមស្តាប់ពាក្យរបស់ខ្ញុំ។

Verse 2

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः / संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया

អលង្ការ​គួរត្រូវបានពោលជាមួយអក្សរ/វណ្ណៈរបស់ខ្លួនៗ និងហេតុផលរបស់ខ្លួន; ហើយតាមសំហិតា-និយោគ ដោយពិនិត្យនាឌីជាដើមជានិច្ច។

Verse 3

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम् / पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा

ការបំពេញដោយអត្ថន័យប្រយោគ អត្ថន័យពាក្យ អត្ថន័យនៃការភ្ជាប់ពាក្យ និងដោយអលង្ការ—នេះហៅថា «បទ» នៃគីតក; វាអាចនៅខាងមុខ ឬខាងក្រោយក៏បាន។

Verse 4

स्थातोनित्रीनरो नीड्डीमनःकण्ठशिरस्थया / एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः

ស្ថាតោ និត្រី នរោ នីដ្ឌី—ត្រូវបាននិយាយថាស្ថិតនៅក្នុងមនៈ (ចិត្ត) កណ្ដះ (បំពង់ក) និងសិរៈ (ក្បាល); វិធីដែលដំណើរក្នុងបីទីតាំងនេះគឺឧត្តម។

Verse 5

चत्त्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा / विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः

ក្នុងប្រក្រឹតិ មានវណ្ណៈបួន និងការពិចារណាមានការបែងចែកជាច្រើន; វិកល្បៈត្រូវបាននិយាយថា៨ប្រភេទ ហើយព្រះទេវតារក្សាទុកថា១៦ប្រភេទ។

Verse 6

सृष्टो वर्मः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम् / आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः

‘ស្រឹෂ្ដ’ និង ‘ប្រសញ្ចារី’ ជាប្រភេទនៃវර්មៈ; ប្រភេទទី៣ គឺ ‘អវរោហណ’ និងទី៤ ‘អារោហណ’ ដូច្នេះអ្នកជំនាញវර්មៈដឹងថាជាវណ្ណៈ។

Verse 7

तत्रैकः संचरस्थायी संचरस्तु चरो ऽभवत् / अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्

នៅទីនោះ មានមួយហៅថា ‘សញ្ចរ-ស្ថាយី’ ហើយ ‘សញ្ចរ’ ក្លាយជាអ្វីដែលចល័ត; សម្រាប់វណ្ណៈអវរោហណ គួរបញ្ជាក់ ‘អវរោហ’ (ការចុះ)។

Verse 8

आरोहणेन वारोहान्वर्णान्वर्णविदो विदुः / एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत

ដោយអារោហណ អ្នកដឹងវណ្ណៈស្គាល់វណ្ណៈ ‘អារោហ’; ឥឡូវ ចូរយល់ដឹងអំពីអលង្ការ (ការតុបតែង) នៃវណ្ណៈទាំងនេះ។

Verse 9

अलङ्कारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजनः / प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्

អលង្ការ មានបួន៖ ស្ថាបនី, ក្រមរេជន, ប្រមាទ និង អប្រមាទ; ឥឡូវខ្ញុំនឹងពន្យល់លក្ខណៈរបស់វាទាំងនោះ។

Verse 10

विस्वरो ऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः / आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः

វិស្វរោមានកលា៨; ទីតាំងរបស់ទ្រង់ត្រូវបាននិយាយថាស្ថិតនៅមួយក្នុងពីរ។ ចលនាវិល (āvarta) ដូចភ្នែក ហើយក្នុងកិច្ចការមានមាត្រដ្ឋានកំណត់។

Verse 11

कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः / एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः

ចូរដឹងថា កុមារៈ គឺ ‘សំਪਰ’; គាត់មានពីរជាន់ ហើយឈានដល់ភាវៈវាមនៈ។ នេះហើយគាត់—ក្នុងនេះមានសញ្ញាពិសេសនៃកិត្តិយសវង្សត្រកូល។

Verse 12

स्वेत स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः / तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः

ស្វេតៈ ក្នុងសភាពកាតររបស់ខ្លួន បង្កើនកលាដែលកើតឡើងដោយអគ្គិឲ្យខ្លាំងឡើង។ ក្នុងស្វរនោះឯង ពេលត្រូវកំដៅ កើតមានការកើនឡើង—អ្នកមានវិចារណញ្ញាណយល់ដឹង។

Verse 13

स्येनस्तु अपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः / प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः

ស្យេនៈ ជាហស្តមួយផ្សេងទៀត ហើយទិសខាងជើងប្រកបដោយកលានៃផ្កាឈូក។ ចំណុចដិតនៃមាត្រដ្ឋាន មិនកើតឡើងម្ដងទៀតនៅទីឆ្ងាយទេ។

Verse 14

कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् / विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम

កលានៃវណ្ណៈទាំងឡាយគួរត្រូវបានរៀបចំ; ពេលនោះវានឹងត្រូវបានបង្កើតឲ្យមាំមួន។ ប៉ុន្តែដោយការដាំបញ្ចូលបែបវិបរយៈ ក្នុងរបៀបរបស់ខ្ញុំ កើតមានការបង្ហាញខ្លាំង និងពិបាក។

Verse 15

एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्षड्जतः परमः स्वरः / अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्

សូមឲ្យមានសូរ​បន្ថែម​មួយ; សដ្ជ (Ṣaḍja) ជាសូរ​កំពូល។ ត្រូវអនុវត្ត “ākṣepa” និង “skandana” ដូចសំឡេងបំពង់កក្អែកដែលក្រអូបក្រអៅ និងសម្បូរ។

Verse 16

संतारौ तौनुसर्वाय्यौ कार्यं वा कारणं तथा / आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च

ទាំងពីរ “saṃtāra” និង “sarvāyya” គួរត្រូវចាត់ទុកជាកម្ម ឬជាមូលហេតុ។ “ākṣipta” ត្រូវមានការចុះសូរ (avarohana); “prokṣa” និង “madhya” ក៏ដូចគ្នា។

Verse 17

द्वादशे च कलास्थानामेकान्तरगतस् तथा / प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता

នៅកន្លែងកលា​ទីដប់ពីរ ក៏វាស្ថិតដោយចន្លោះៗ។ អលង្ការ​ឈ្មោះ “preśollikhita” ដែលសម្របសម្រួលជាមួយសូរៗ នោះហើយជាវា។

Verse 18

स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला / प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत्

ក្នុងក្រុមសូរជាច្រើន មានកលា​ឈ្មោះ “kāprayoṣṭanupat”។ ដោយកលានោះទើបកើត “prakṣipta”; ហើយវាក្លាយជាឧបាទាន និងមូលហេតុនៃភាពប្រឆាំង (ari-bhāva)។

Verse 19

द्विकथंवावथाभूतयत्रभाषितमुच्यते / उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा

អ្វីដែលត្រូវបាននិយាយតាមសភាពពិត ក្នុងរូប “dvikatha” នោះ ចាប់ពី “uccara” ឡើងទៅលើ “viśvara” ហើយក៏អនុលោមតាម “aṣṭasvara” ផងដែរ។

Verse 20

वापः स्यादवरोहेण नारतो भवति ध्रुवम् / एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः

ដោយការចុះសូរ (អវរោហ) ‘វាប’ កើតឡើង; ‘នារត’ ប្រាកដជាមានភាពមាំមួន។ លំដាប់ឆ្លាស់ចន្លោះរបស់វាទាំងនេះ—គេថាជាសូរល្អបំផុត។

Verse 21

सक्षिप्रच्छेदनामाचचतुष्कलगणः स्मृतः / अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः

ក្រុមចតុស្កលដែលមាននាម ‘សាក្សិ’ និង ‘ប្រច្ឆេទន’ ត្រូវបានចងចាំក្នុងស្ម្រឹតិ។ វាទាំងនេះជាអលង្ការ ដែលទេវតាសាមសិបបានសរសើរ។

Verse 22

वर्णास्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः / संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा

ដោយការប្រើប្រាស់ទីតាំងនៃអក្សរ និងតាមមាត្រដ្ឋានកាលាមាត្រ—គេកំណត់រូបរាង (សំស្ថាន), មាត្រា (ប្រមាណ), ការប្រែប្រួល (វិការ) និងលក្ខណៈផងដែរ។

Verse 23

चतुर्विधमिदं ज्ञेय मलङ्कारप्रयोजनम् / यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः

គួរដឹងថាគោលបំណងនៃមល-អលង្ការ មានបួនប្រភេទ។ ព្រោះអលង្ការដែលផ្ទុយនឹងសភាពខ្លួន នឹងក្លាយជាវិបរីត និងគួរត្រូវទោស។

Verse 24

वर्ममेवाप्यलङ्कर्त्तुं विषमाह्यात्मसंभवाः / नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्

សូម្បីតែដើម្បីតុបតែងស្រោមការពារ ក៏មានភាពខុសគ្នាដែលកើតពីសភាពខ្លួន; ដូចគ្រឿងអលង្ការរបស់នារី ដែលសម្រេចដោយការរួមបញ្ចូលអាភរណៈជាច្រើន។

Verse 25

वर्मस्य चैवालङ्कारो विभूषा ह्यात्मसंभवः / न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा

អាវក្រោះក៏មានអលង្ការរបស់ខ្លួនដែរ; ភាពរុងរឿងនោះកើតពីខ្លួនឯង។ មិនឃើញកុណ្ឌលនៅជើង ហើយក៏មិនមានខ្សែពាក់កដូច្នោះទេ។

Verse 26

एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः / क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्

ដូច្នេះ អលង្ការដំបូងក្លាយជាវិលត្រឡប់ និងគួរឲ្យតិះដៀល; ទោះធ្វើជាអលង្ការក៏ដូចជាបង្ហាញនាគនោះផ្ទាល់។

Verse 27

यथादृष्टस्य मार्गस्यकर्त्तव्यस्यविधीयते / लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते

ដូចដែលបានឃើញផ្លូវ នោះក៏កំណត់វិធាននៃអ្វីដែលត្រូវធ្វើដូច្នោះ; ទោះសញ្ញាលក្ខណៈបានច្បាស់ហើយ ការប្រព្រឹត្តក៏ដើរតាមនោះ។

Verse 28

याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव / त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम्

ឱ មាសោទ្ភវ ឱ មុខោទ្ភវ! ខ្ញុំនឹងនិយាយតាមពិត; ភាពទេវតានៃស្ថានភាព ‘សីតិ’ លំដាប់ទី២៣ ក៏បានដឹងហើយ។

Verse 29

नगोनातुपुरस्तानुमध्यमांशस्तु पर्ययः / तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः

ផ្នែកខាងមុខ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃ នគ-អូនា នោះហើយជាការប្រែប្រួលតាមលំដាប់; ការបែងចែករបស់ទាំងពីរនោះ ស្ថិតនៅលើមាគ៌ានៃលាវណ្ណ្យរបស់ទេវតា។

Verse 30

अनुषङ्गमयो दृष्टं स्वसारं वस्वरातर / विपर्ययः संवर्त्तो च सप्तस्वरपदक्रमम्

លំដាប់ដែលកើតពីការតភ្ជាប់ត្រូវបានឃើញ ដោយមានចន្លោះរវាងក្រុមសូរ; ការប្រែបញ្ច្រាស និងការវិលត្រឡប់ ក៏មានក្នុងលំដាប់ជំហាននៃសប្តស្វរៈទាំងប្រាំពីរ។

Verse 31

गान्धारसेतुगीयन्ते वरोमद्भगवानिच / पञ्चमंमध्यमञ्चैवधैवतं तु निषादतः

សូរ “ស្ពានកាន្ធារៈ” ត្រូវបានច្រៀងដោយអ្នកភក្តិព្រះភគវានដ៏ប្រសើរ; បញ្ចម មធ្យម និងធైవត ត្រូវបានចាត់ថា ពាក់ព័ន្ធពីនិសាទ។

Verse 32

षड्जर्षभश्चजानीमोमद्रकेष्वेवनान्तरे / द्वेव्द्यपरतुकिंविद्याद्द्वयमुष्णन्तिकस्यतु

សឌ្ជ និងឫសភៈ យើងដឹងថា ក្នុងការប្រើប្រាស់មទ្រក មិនមានភាពខុសគ្នា; តែភាពខុសរបស់ «ទ្វ្យបរ» ជាអ្វី និង «ឧෂ್ಣន្តិក» មានទ្វយៈយ៉ាងដូចម្តេច?

Verse 33

प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते / पदस्यात्ययरूपन्तुसप्तरूपन्तुकौशिकीम्

ទាំងក្នុងប្រក្រឹត និងវៃក្រឹត ក៏ប្រើសូរ កាន្ធារៈ; ចំពោះបទ មានរូប «អត្យយ» ហើយចំពោះ កೌશិកី មានរូប «សប្ត» ដូចបានចែង។

Verse 34

गान्धारस्येनकार्त्स्येन चायं यस्यविधिः स्मृतः / एषचैवक्रमोद्दिष्टोमध्यमांशस्य मध्यमः

អំពីកាន្ធារៈ វិធីនេះត្រូវបានចងចាំដោយពេញលេញ; ហើយលំដាប់នេះឯងត្រូវបានបញ្ជាក់ថា ជា «មធ្យម» នៃភាគមធ្យម។

Verse 35

यानि प्रोक्तानि गीतानिवतुरूपं विशेषतः / ततः सप्तस्वरङ्कार्यंसप्तरूपञ्चकौशिकी

បទចម្រៀងដែលបានពោលជាពិសេសថាមានរូបបួនប្រភេទ; បន្ទាប់មក កៅសិកី ត្រូវបានសរសើរថាបង្កើតដោយសូរ៧ និងមានរូប៧។

Verse 36

अगदर्शनमित्याहुर्मानुद्वैममकेतथा / द्वितीयामासमात्राणाभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः

អ្នកខ្លះហៅវា “អគទർശន” ហើយអ្នកខ្លះទៀតហៅ “មានុទ្វៃមមក”; ដោយមាត្រខែទីពីរ ទាំងអស់ត្រូវបានបង្កើតឲ្យតាំងមាំ។

Verse 37

उत्तरेवप्रकृत्येवंमाताब्राह्मतलायत / तथाहतानोपिडकेयत्रमायांनिवर्त्तते

ទៅទិសជើងក៏ដូចគ្នា មាតា ប្រាហ្មី បានទៅដល់ ប្រាហ្មតល; ហើយនៅទីដែល មាយា ស្ងប់រលត់ សូម្បីអ្នករងរបួសក៏បានសុខសាន្ត។

Verse 38

पादेनैकेनमायात्रा पादोनामतिवारिमः / संख्यापनोपहूतांवैतत्रपानमिति स्मृतम्

ដោយមួយបាទ ហៅថា “មាយាត្រា” ហើយមាន “បាទ” ដែលសម្បូរបែបយ៉ាងខ្លាំង; អ្វីដែលត្រូវបានអញ្ជើញដោយការរាប់លេខ នៅទីនោះត្រូវបានចងចាំថា “បានៈ”។

Verse 39

द्वितीयपादभङ्गञ्चग्रहेनामप्रतिष्ठितम् / पूर्वमष्ठतीटती नद्वितीयं चापरान्तिकैः

ការបែកបាទទីពីរ ត្រូវបានបង្កើតឲ្យតាំងមាំក្នុងនាម “គ្រាហ”; ផ្នែកដំបូងហៅ “អෂ្ឋទីតតី” ប៉ុន្តែផ្នែកទីពីរ មិនត្រូវបានអបរាន្តិកទទួលយកទេ។

Verse 40

पादभागसपादं तु प्रकृत्यमपि संस्थितम् / चतुर्थमुत्तरं चैवमद्रवत्पावमद्रकौ

វានេះស្ថិតនៅតាមធម្មជាតិ ដោយមានផ្នែកនៃបាទរួម។ ចម្លើយទីបួនក៏ដូចគ្នា; មទ្រវត និង បាវមទ្រក ត្រូវបានប្រកាសជាវិធាន។

Verse 41

मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला / सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते

ក្បួន (កលា) របស់មទ្រកខាងត្បូងក៏ដំណើរការតាមដែលបាននិយាយ។ អនុយោគទាំងមូលនោះហើយ ត្រូវចាត់ទុកជាបញ្ញាទីពីរ។

Verse 42

पादौवाहरणं चास्यात्पारं नात्र विधीयते / एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद्द्विजोत्तम

នៅទីនេះមានការលើកយកបាទ (pādoddharaṇa) ប៉ុន្តែមិនបានកំណត់ ‘បារ’ (ចុងបញ្ចប់) ទេ។ ឱ ទ្វិជោត្តមា ក្នុងទាំងពីរ កន្លែងណាដែលឯកភាពនៃមុនិយោគត្រូវបានទទួលស្គាល់។

Verse 43

अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः / तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः

សមវាយជាច្រើន ត្រូវបានហរិរំលឹកថាជា បាតក (កំហុស). ហើយអំពីវ្រឹត្តិទាំងបី—ទាំងក្នុងវ្រឹត្តិ និងក្នុងស្រទាប់វ្រឹត្តិ—បានចង្អុលទៅ ‘ទក្សិណ’ (ទិសត្បូង/ទក្សិណា).

Verse 44

अष्टौ तु समवायस्तु वीरा संमूर्छना तथा / कस्यनासुतराचैव स्वरशाखा प्रकीर्त्तिता

សមវាយមានប្រាំបី; ហើយ ‘វីរា’ និង ‘សំមូរឆនា’ ផងដែរ។ ក៏ដូចជា ‘កស្យនាសុតរា’ និង ‘ស្វរ-សាខា’ ត្រូវបានប្រកាសយ៉ាងល្បីល្បាញ។