Adhyaya 60
Vaivasvata-vamsha-pravṛttiḥ (Origin and Issue of Vaivasvata Manu; Ilā–Sudyumna Episode)
ជំពូកនេះ (Vaivasvatotpatti) ប្រាប់ថា បន្ទាប់ពី Cākṣuṣa Manvantara បញ្ចប់ អធិការកម្មទេវតាបានប្រគល់អធិបតេយ្យលើផែនដីដល់ វៃវស្វត មនុ (Vaivasvata Manu)។ បន្ទាប់មករាយនាមកូនប្រុស ១០ របស់មនុ៖ Ikṣvāku, Nṛga, Dhṛṣṭa, Śaryāti, Nariṣyanta, Prāṃśu, Nābhāga, Diṣṭa, Karūṣa និង Pṛṣadhra។ ដោយការបណ្តុះបណ្តាលពី ព្រះព្រហ្មា មនុធ្វើយជ្ញាដើម្បីបំពេញបំណង (មានន័យ aśvamedha និង putrakāmeṣṭi)។ ពីភាគយជ្ញារបស់ Mitra និង Varuṇa កើត Ilā មានសម្លៀកបំពាក់ និងអលង្ការទេវី។ ការសន្ទនារវាង Ilā ជាមួយមនុ និង Mitra–Varuṇa បង្ហាញការគោរពធម៌ និងសច្ចៈ; ទេវតាពេញចិត្តប្រទានកិត្តិយស និងពរ បង្កើត Sudyumna ដែលគេសរសើរថាជាទីស្រឡាញ់របស់លោក និងបង្កើនវង្ស; ហើយមានព្រឹត្តិការណ៍បម្លែងដែល Sudyumna ទទួលសភាពស្ត្រី មុនត្រឡប់ទៅខ្សែពូជបិតា ដើម្បីរក្សាការបន្តវង្ស។
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते तृतीय उपोद्धातपादे वैवस्वतोत्पत्तिर्नामैकोनषष्टितमोध्यायः // ५९// सूत उवाच ततो मन्वन्तरे ऽतीते चाक्षुषे दैवतैः सह / वैवस्वताय महते पृथिवीराज्यमादिशत्
ដូច្នេះ ក្នុង «ស្រីព្រហ្មណ្ឌ មហាបុរាណ» ផ្នែកបើកកថាទី៣ ដែលវាយុបានប្រកាស ជាបទទី៥៩ មានចំណងជើង «កំណើតវైవស្វត»។ សូតៈបាននិយាយថា—ក្រោយពេលមន្វន្តរ ចាក្សុសៈ បានកន្លងផុត ទេវតាទាំងឡាយបានរួមគ្នាប្រគល់រាជ្យលើផែនដីដល់វൈവស្វតដ៏មហិមា។
Verse 2
तस्माद्वैवस्वतात्पुत्रा जज्ञिरे दश तत्समाः / इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेवच
ពីវൈവស្វតនោះ កូនប្រុសដប់រូបដែលមានគុណសម្បត្តិស្មើគ្នាបានកើតឡើង—ឥក្ស្វាកុ, ន្រឹគ, ធ្រឹෂ្ដ និង សរយាតិផងដែរ។
Verse 3
नरिष्यन्तस्तथा प्रांशुर्नाभागो दिष्ट एव च / करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः
នរិෂ្យន្ត, ប្រាំស៊ុ, នាភាគ, ទិษ្ដ, ករូષ និង ព្រឹષធ្រ—ទាំង៩ នេះត្រូវបានចងចាំថាជា «មានវៈ»។
Verse 4
ब्रह्मणा तु मनुः पूर्वं चोदितस्तु प्रबोधितम् / यष्टुं प्रजक्रमे कामं हयमेधेन भूपतिः
មនុ ដែលព្រហ្មាបានជំរុញ និងបំភ្លឺមុនហើយ—ព្រះមហាក្សត្រនោះ—បានចាប់ផ្តើមធ្វើយជ្ញ «អશ્વមេធ» តាមបំណង។
Verse 5
अथाकरोत्पुत्रकामः परामिष्टिं प्रजापतिः / मित्रावरुणयोरंशे अनलाहुतिमेव यत्
បន្ទាប់មក ព្រាជាបតិដែលប្រាថ្នាបុត្រ បានធ្វើ «អិષ્ટិ» ដ៏ឧត្តម; នោះគឺការបូជាអាហុតិចូលក្នុងភ្លើង ដើម្បីអំសៈរបស់មិត្រ និង វរុណ។
Verse 6
तत्र दिव्यांबरधरा दिव्याभरणभूषिता / दिव्यासंहनना चैव इला जज्ञ इति श्रुतम्
នៅទីនោះ អិឡា បានកើតឡើង ដោយស្លៀកពាក់វស្ត្រទិព្វ តុបតែងដោយអាភរណៈទិព្វ និងមានសម្រស់រាងកាយទិព្វ—ដូចដែលបានឮតាមស្រុតិ។
Verse 7
तामिलेत्यथ होवाच मनुर्दण्डधरस्ततः / अनुगच्छस्व भद्रं ते तमिला प्रत्युवाच ह
បន្ទាប់មក មនុ អ្នកកាន់ដណ្ឌៈ បានហៅនាងថា «អិឡា» ហើយនិយាយថា «ចូរតាមខ្ញុំមក សូមសេចក្តីមង្គលមានដល់អ្នក»។ តាមីឡា ក៏ឆ្លើយតប។
Verse 8
धर्मयुक्तमिदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम् / मित्रावरुणयोरंशे जातास्मि वदतां वर
ពាក្យនេះសមស្របនឹងធម៌។ ឱ អ្នកប្រសើរនៅក្នុងវាចា ខ្ញុំប្រាប់ដល់ប្រជាបតិដែលប្រាថ្នាបុត្រថា ខ្ញុំកើតពីអંશរបស់មិត្រ និង វរុណ។
Verse 9
तयोः सकाशं यास्यामि मातो धर्मो हतो वधीत् / एवमुक्त्वा पुनर्देवी तयोरन्तिकमागमत्
«ម្តាយអើយ ខ្ញុំនឹងទៅកាន់ព្រះទាំងពីរ ដើម្បីកុំឲ្យធម៌ត្រូវបំផ្លាញ»។ និយាយដូច្នេះហើយ ទេវីក៏ទៅដល់ជិតព្រះទាំងពីរវិញ។
Verse 10
गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् / अंशे ऽस्मिन्युवयोर्जाता देवौ किं करवाणि वाम्
ពេលទៅដល់ជិត នាងស្រស់ស្អាតបានប្រណម្យដៃហើយនិយាយថា «ឱ ព្រះទាំងពីរ ខ្ញុំកើតពីអંશរបស់ព្រះទាំងពីរ; ខ្ញុំគួរធ្វើអ្វីសម្រាប់ព្រះ?»
Verse 11
मनुनैवाहमुक्तास्मि अनुगच्छस्व मामिति / तथा तु ब्रुवतीं साध्वीमिडामाश्रित्य तावुभौ
មនុបាននិយាយមកខ្ញុំថា «ចូរតាមខ្ញុំមក»។ ពេលសាធ្វី អិដា និយាយដូច្នោះ ទាំងពីរនាក់ក៏ពឹងផ្អែកលើនាង ហើយនៅជាមួយគ្នា។
Verse 12
देवौ च मित्रावरुणाविदं वचनमूचतुः / अनेन तव धर्मज्ञे प्रश्रयोण दमेन च
បន្ទាប់មក ទេវតា មិត្រ និង វរុណ បានមានព្រះវាចនៈថា «ឱ អ្នកដឹងធម៌ ដោយសារការគោរពទន់ភ្លន់ និងការគ្រប់គ្រងខ្លួនរបស់អ្នក»។
Verse 13
सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ स्वौ वरवर्णिनि / आवयोस्त्वं महाभागे ख्यातिं कन्ये प्रयास्यसि
ឱ នារីមានរាងស្រស់ស្អាត ឱ អ្នកមានពណ៌សម្បុរល្អ! ដោយសារសេចក្តីសច្ចៈរបស់អ្នក ពួកយើងទាំងពីរពេញចិត្ត។ ឱ កញ្ញាមហាសំណាង អ្នកនឹងទទួលបានកេរ្តិ៍ឈ្មោះដោយពួកយើង។
Verse 14
सुद्युम्न इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु पूजितः / जगत्प्रियो धर्मशीलो मनोर्वंशविवर्द्धनः
គាត់នឹងល្បីឈ្មោះថា «សុទ្យុម្ន» ត្រូវបានគោរពបូជានៅក្នុងបីលោក; ជាទីស្រឡាញ់របស់សកលលោក មានសីលធម៌ និងជាអ្នកបង្កើនវង្សមនុ។
Verse 15
मानवः स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत्प्रभुः / सा तु देवी वरं लब्ध्वा निवृत्ता पितरं प्रति
សុទ្យុម្ន មនុស្សដែលមានអំណាចនោះ បានចូលទៅក្នុងសភាពជាស្ត្រី។ រីឯទេវី ក្រោយទទួលបានពរ ក៏ត្រឡប់ទៅរកបិតារបស់នាងវិញ។
Verse 16
बुधेनोत्तरमासाद्य मैथुनायोपमन्त्रिता / सोमपुत्राद्बुधाच्चास्यामैलो जज्ञे पुरूखाः
ពេលនាងទៅដល់ព្រះពុធនៅទិសជើង នាងត្រូវបានអញ្ជើញឲ្យរួមសមាគម។ ព្រះពុធ ព្រះរាជបុត្រនៃព្រះសោម បានបង្កើត ‘អៃល’ ពុរូរវៈ ក្នុងគភ៌នាង។
Verse 17
बुधात्सा जनयित्वा तु सुद्युम्नत्वं पुनर्गताः / सुद्युम्नस्य तु दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः
ក្រោយពេលប្រសូត្របុត្រពីព្រះពុធ នាងបានត្រឡប់ទៅសភាពសុទ្យុម្នវិញ។ សុទ្យុម្នមានទាយាទបីអង្គ ដែលប្រកបដោយធម៌យ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់។
Verse 18
उत्कलश्च गयश्चैव विनतश्च तथैव च / उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनतस्यापि पश्चिमम्
ទាំងបីគឺ ឧត្កលៈ គយៈ និង វិនតៈ។ រដ្ឋរបស់ឧត្កលៈត្រូវហៅថា ‘ឧត្កល’ ហើយវិនតៈបានទទួលដែនខាងលិច។
Verse 19
दिक्पूर्वा तस्य राजर्षेर्गयस्य तु गया पुरी / प्रविष्टेतु मनौ तस्मिन्प्रजाः सृष्ट्वा दिवाकरम्
នៅទិសកើតរបស់រាជឫសីគយៈ មានទីក្រុងឈ្មោះ ‘គយា’។ ហើយពេលគាត់ចូលទៅក្នុងមនុ នោះគាត់បានបង្កើតប្រជាជន ហើយស្ថាបនា ទិវាករ គឺព្រះអាទិត្យ។
Verse 20
दशधा तदधात्क्षत्त्रमकरोत्पृथिवीमिमाम् / इक्ष्वाकुरेव दायादो भागं दशममाप्तवान्
គាត់បានបែងចែកអំណាចក្សត្រិយៈលើផែនដីនេះជាដប់ភាគ។ ហើយទាយាទនៃឥក្ស្វាគុបានទទួលភាគទីដប់។
Verse 21
कन्याभावत्तु सुद्युम्नो नैव भागमवाप्तवान् / वसिष्ठवचनाच्चासीत्प्रतिष्ठाने महाद्युतिः
ដោយសារភាពជាកញ្ញា សុទ្យុម្ន មិនបានទទួលចំណែកណាមួយឡើយ; តាមព្រះវចនៈរបស់ វសិષ્ઠៈ គាត់បានស្ថិតនៅ ប្រាតិષ્ઠាន ដោយពន្លឺដ៏មហិមា។
Verse 22
प्रतिष्ठां धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः / एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयः पप्रच्छुः सूतजं प्रति / मानवः स तु सुद्यम्नः स्त्रीभावमगमत्कथम्
ពេលឮអំពី ប្រាតិષ્ઠាន របស់ធម្មរាជ មហាត្មា សុទ្យុម្ន ពួកឥសីបានសួរបុត្រសូតៈថា—មនុស្សសុទ្យុម្ននោះ តើដោយរបៀបណាទើបចូលទៅក្នុងភាពជាស្ត្រី?
Verse 23
सूत उवाच पुरा महेश्वरं द्रष्टुं कुमारास्सनकादयः / इलावृतं समाजग्मुर्ददृशुर्वृषभध्वजम्
សូតៈបាននិយាយថា—កាលពីបុរាណ កុមារៈដូចជា សនកៈ ជាដើម បានទៅកាន់ អិលាវ្រឹត ដើម្បីទស្សនាមហេស្វរៈ ហើយបានឃើញព្រះសិវៈ អ្នកមានទង់សញ្ញាគោព្រឹសភ។
Verse 24
उमया रममाणं तं विलोक्य पिहितेस्थले / प्रतिजग्मुस्ततः सर्वे व्रीडिताभूच्छिवाप्यथ
ពេលឃើញព្រះសិវៈកំពុងរីករាយជាមួយអុមា នៅកន្លែងលាក់បាំងនោះ ពួកគេទាំងអស់បានត្រឡប់ចេញទៅ; បន្ទាប់មក ព្រះសិវៈក៏មានអារម្មណ៍អៀនផងដែរ។
Verse 25
प्रोवाच वचनं देवी प्रियहेतोः प्रियं प्रिया / इमं ममाश्रमं देव यः पुमान्सं प्रवेक्ष्यति
ព្រះនាងទេវី អ្នកជាទីស្រឡាញ់ បានពោលពាក្យផ្អែមល្ហែមដោយហេតុនៃសេចក្តីស្រឡាញ់ថា—«ឱ ព្រះទេវ! បុរសណាដែលចូលមកក្នុងអាស្រមរបស់ខ្ញុំនេះ…»
Verse 26
भविष्यति ध्रुवं नारी स तुल्याप्सरसां शुभा / तत्र सर्वाणि भूतानि पिशाचाः पशवश्च ये
នាងនោះប្រាកដជាក្លាយជาสต្រីដ៏មង្គល មានសោភ័ណដូចអប្សរា។ នៅទីនោះ សត្វលោកទាំងអស់—ភូត ពិសាច និងសត្វទាំងឡាយ—នឹងមកប្រមូលផ្តុំ។
Verse 27
स्त्रीभूताः सहरुद्रेण क्रोडन्त्यप्सरसो यथा / उमावनं प्रविष्टस्तु स राजा मृगयां गतः
ពួកគេបានក្លាយជាស្ត្រី ហើយកម្សាន្តលេងជាមួយព្រះរុទ្រ ដូចអប្សរា។ រីឯព្រះរាជា បានចេញទៅប្រមាញ់ ហើយចូលទៅក្នុងព្រៃឧមា។
Verse 28
पिशाचैः सह भूतैस्तु रुद्रे स्त्रीभावमास्थिते / तस्मात्सराजा सुद्युम्नः स्त्रीभावं लब्धवान्पुनः / महादेवप्रसादाच्च मानवत्वमवाप्तवान्
នៅពេលព្រះរុទ្រ ស្ថិតក្នុងសភាពស្ត្រី ជាមួយភូត និងពិសាច ដោយហេតុនោះ ព្រះរាជា សុទ្យុម្ន បានទទួលសភាពស្ត្រីម្តងទៀត; ហើយដោយព្រះគុណមហាទេវៈ ទ្រង់បានទទួលមនុស្សភាពវិញ។
Frequently Asked Questions
It catalogs the Vaivasvata Manu lineage by listing his sons—prominently including Ikṣvāku (key to the Solar dynasty traditions) alongside Nṛga, Dhṛṣṭa, Śaryāti, Nariṣyanta, Prāṃśu, Nābhāga, Diṣṭa, Karūṣa, and Pṛṣadhra.
Manu’s desire for progeny is framed through a sacrifice (with putrakāma intent and aśvamedha aspiration), from which Ilā arises; the narrative treats yajña, divine shares (Mitra–Varuṇa), and boons as causal instruments for dynastic continuation.
Ilā functions as a divinely produced lineage-node whose dharmic compliance earns a boon; Sudyumna becomes the renowned figure through whom the narrative explores sex-transformation while still safeguarding the continuity and expansion of Manu’s line.