Adhyaya 21
The Orbit of the Sun, the Measure of Day and Night, and the Sun-God’s Chariot
បន្តការពិពណ៌នាអំពីរចនាសម្ព័ន្ធលោកក្នុងស្កន្ធទី៥ សុកទេវ គោស្វាមី ប្រែពីទំហំទូទៅទៅកាន់យន្តការនៃកាលៈក្នុងអន្តរិក្ស។ ព្រះអាទិត្យធ្វើចលនាឡើងជើង ធ្លាក់ត្បូង និងឆ្លងសមរម្យ បង្កើតថ្ងៃយប់មិនស្មើ ឬស្មើ តាមការប៉ះពាល់នឹងរាសី។ គាត់កំណត់ផ្លូវរង្វង់របស់ព្រះអាទិត្យជុំវិញភ្នំ Mānasottara ហើយភ្ជាប់ថ្ងៃរះ ថ្ងៃត្រង់ ថ្ងៃលិច និងអធ្រាត្រ ជាមួយទីស្ថានទិសទាំងបួនដែលពាក់ព័ន្ធនឹងឥន្ទ្រ យម វរុណ និងព្រះចន្ទ។ អ្នកនៅសុមេរុមានថ្ងៃត្រង់ជានិច្ចដោយទីតាំងព្រះអាទិត្យ ខណៈខ្យល់ dakṣiṇāvarta បង្កើតការមើលឃើញថាចលនាទិស។ សុកទេវពិពណ៌នាល្បឿនព្រះអាទិត្យ ការគោរពបូជាបែប trayīmaya (om bhūr bhuvaḥ svaḥ) និងរទេះនិមិត្តរូប៖ Saṁvatsara ជាកង់ ខែជាស្ពុក រដូវជាផ្នែករង្វង់ បើកផ្លូវទៅការពិពណ៌នាពន្លឺផ្សេងៗក្នុង Bhū-maṇḍala។
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एतावानेव भूवलयस्य सन्निवेश: प्रमाणलक्षणतो व्याख्यात: ॥ १ ॥
ព្រះសុកទេវ គោស្វាមី បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ តាមការវាស់វែង និងលក្ខណៈដែលបណ្ឌិតបានគណនា មកដល់ពេលនេះ ខ្ញុំបានពន្យល់អំពីការរៀបចំរបស់ ភូវលយៈ ព្រមទាំងអង្កត់ផ្ចិតសកលលោក និងលក្ខណៈទូទៅរបស់វា។
Verse 2
एतेन हि दिवो मण्डलमानं तद्विद उपदिशन्ति यथा द्विदलयोर्निष्पावादीनां ते अन्तरेणान्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ॥ २ ॥
ដូចគ្រាប់ស្រូវសាលីដែលបែកជាពីរផ្នែក ដោយដឹងទំហំផ្នែកខាងក្រោម ក៏អាចប៉ាន់ប្រមាណទំហំផ្នែកខាងលើបាន ដូច្នេះដែរ អ្នកជំនាញភូមិសាស្ត្រពិភពលោកបង្រៀនថា ដោយដឹងវិមាត្រផ្នែកខាងក្រោម នឹងយល់វិមាត្រផ្នែកខាងលើនៃសកលលោកបាន។ មេឃរវាងមណ្ឌលផែនដី និងមណ្ឌលស្ថានសួគ៌ ហៅថា ‘អន្តរិក្ស’ ជាអវកាសដែលភ្ជាប់នឹងកំពូលផែនដី និងបាតស្ថានសួគ៌។
Verse 3
यन्मध्यगतो भगवांस्तपतपतिस्तपन आतपेन त्रिलोकीं प्रतपत्यवभासयत्यात्मभासा स एष उदगयनदक्षिणायनवैषुवतसंज्ञाभिर्मान्द्यशैघ्य्रसमानाभिर्गतिभिरारोहणावरोहणसमानस्थानेषु यथासवनमभिपद्यमानो मकरादिषु राशिष्वहोरात्राणि दीर्घह्रस्वसमानानि विधत्ते ॥ ३ ॥
នៅកណ្ដាលអន្តរិក្សនោះ មានព្រះអាទិត្យដ៏រុងរឿង ជាស្តេចនៃអ្នកបញ្ចេញកម្តៅ។ ដោយពន្លឺរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ ព្រះអង្គធ្វើឲ្យត្រីលោកក្តៅ និងភ្លឺ ហើយរក្សាលំដាប់របស់សកលលោក។ តាមព្រះបញ្ជារបស់ព្រះបរមបុរស ព្រះអង្គធ្វើដំណើរទៅជើង ទៅត្បូង ឬឆ្លងកាត់ខ្សែក្រវាត់ស្មើ ដោយល្បឿនយឺត លឿន ឬមធ្យម។ តាមការឡើង ការចុះ ឬការឆ្លងវិសុវត និងការប៉ះពាល់នឹងរាសីដូចជា មകര (Capricorn) ព្រះអង្គកំណត់ឲ្យថ្ងៃ និងយប់វែង ខ្លី ឬស្មើគ្នា។
Verse 4
यदा मेषतुलयोर्वर्तते तदाहोरात्राणि समानानि भवन्ति यदा वृषभादिषु पञ्चसु च राशिषु चरति तदाहान्येव वर्धन्ते ह्रसति च मासि मास्येकैका घटिका रात्रिषु ॥ ४ ॥
ពេលព្រះអាទិត្យឆ្លងកាត់រាសីមេស និងរាសីទុលា ថ្ងៃ និងយប់ស្មើគ្នា។ ពេលព្រះអង្គធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់រាសីប្រាំដែលចាប់ផ្តើមដោយ វೃಷភ (Taurus) ថ្ងៃកាន់តែវែងឡើង ហើយយប់កាត់បន្ថយរៀងរាល់ខែមួយឃដិកា (កន្លះម៉ោង) រហូតដល់ត្រឡប់មកទុលា ថ្ងៃ-យប់ស្មើគ្នាវិញ។
Verse 5
यदा वृश्चिकादिषु पञ्चसु वर्तते तदाहोरात्राणि विपर्ययाणि भवन्ति ॥ ५ ॥
ពេលព្រះអាទិត្យឆ្លងកាត់រាសីប្រាំដែលចាប់ផ្តើមដោយ វೃশ્ચિક (Scorpio) ស្ថានភាពថ្ងៃ-យប់ក្លាយជាវិលត្រឡប់គ្នា គឺថ្ងៃខ្លីចុះ និងយប់វែងឡើង ហើយបន្ទាប់មកក៏ត្រឡប់ទៅសមតុល្យវិញតាមលំដាប់។
Verse 6
यावद्दक्षिणायनमहानि वर्धन्ते यावदुदगयनं रात्रय: ॥ ६ ॥
ដរាបណាព្រះអាទិត្យធ្វើដំណើរទៅកាន់ទក្ខិណាយន (ទៅត្បូង) ថ្ងៃនឹងវែងឡើង; ហើយដរាបណាព្រះអង្គធ្វើដំណើរទៅកាន់ឧទគាយន (ទៅជើង) យប់នឹងវែងឡើង។
Verse 7
एवं नव कोटय एकपञ्चाशल्लक्षाणि योजनानां मानसोत्तरगिरिपरिवर्तनस्योपदिशन्ति तस्मिन्नैन्द्रीं पुरीं पूर्वस्मान्मेरोर्देवधानीं नाम दक्षिणतो याम्यां संयमनीं नाम पश्चाद्वारुणीं निम्लोचनीं नाम उत्तरत: सौम्यां विभावरीं नाम तासूदयमध्याह्नास्तमयनिशीथानीति भूतानां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तानि समयविशेषेण मेरोश्चतुर्दिशम् ॥ ७ ॥
សុកទេវ គោស្វាមី បានបន្តថា—ព្រះរាជា អ្នកប្រាជ្ញនិយាយថា ព្រះអាទិត្យធ្វើដំណើរវង់ជុំវិញភ្នំ ម៉ានសោត្តរ ក្នុងរង្វង់ប្រវែង 9,51,00,000 យោជន។ លើម៉ានសោត្តរ ខាងកើតភ្នំ សុមេរុ មានទីក្រុង ទេវធានី របស់ឥន្ទ្រ; ខាងត្បូងមាន សំយមនី របស់យមរាជ; ខាងលិចមាន និម்லោចនី របស់វរុណ; ខាងជើងមាន វិភាវរី របស់ទេវចន្ទ្រ។ តាមពេលវេលាពិសេស មានថ្ងៃរះ ថ្ងៃត្រង់ ថ្ងៃលិច និងអធ្រាត្រ ដែលជាមូលហេតុនៃការចាប់ផ្តើម និងបញ្ឈប់កិច្ចការរបស់សត្វមានជីវិត។
Verse 8
तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥
សត្វមានជីវិតដែលរស់នៅលើភ្នំ សុមេរុ មានកម្តៅដូចពេលថ្ងៃត្រង់ជានិច្ច ព្រោះសម្រាប់ពួកគេ ព្រះអាទិត្យស្ថិតលើក្បាលជានិច្ច។ ទោះព្រះអាទិត្យធ្វើចលនាវាមាវរត (បញ្ច្រាសទ្រនិចនាឡិកា) មុខទៅកាន់ក្រុមនក្ខត្រ និងដាក់សុមេរុនៅខាងឆ្វេង ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយឥទ្ធិពលខ្យល់ ទក្សិណាវរត វាហាក់ដូចជាចលនាទក្សិណាវរត (តាមទ្រនិចនាឡិកា) ហើយដាក់ភ្នំនៅខាងស្តាំ។ ប្រទេសដែលស្ថិតត្រង់ផ្ទុយនឹងទីកន្លែងដែលឃើញថ្ងៃរះ នឹងឃើញថ្ងៃលិច; និងត្រង់ផ្ទុយនឹងទីកន្លែងថ្ងៃត្រង់ នឹងជាអធ្រាត្រ។ ដូចគ្នា អ្នកនៅទីថ្ងៃលិច បើទៅប្រទេសត្រង់ផ្ទុយ នឹងមិនឃើញព្រះអាទិត្យក្នុងសភាពដដែលទេ។
Verse 9
तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥
សត្វមានជីវិតដែលរស់នៅលើភ្នំ សុមេរុ មានកម្តៅដូចពេលថ្ងៃត្រង់ជានិច្ច ព្រោះសម្រាប់ពួកគេ ព្រះអាទិត្យស្ថិតលើក្បាលជានិច្ច។ ទោះព្រះអាទិត្យធ្វើចលនាវាមាវរត មុខទៅកាន់ក្រុមនក្ខត្រ និងដាក់សុមេរុនៅខាងឆ្វេង ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយឥទ្ធិពលខ្យល់ ទក្សិណាវរត វាហាក់ដូចជាចលនាទក្សិណាវរត ហើយដាក់ភ្នំនៅខាងស្តាំ។ ប្រទេសដែលស្ថិតត្រង់ផ្ទុយនឹងទីកន្លែងដែលឃើញថ្ងៃរះ នឹងឃើញថ្ងៃលិច; និងត្រង់ផ្ទុយនឹងទីកន្លែងថ្ងៃត្រង់ នឹងជាអធ្រាត្រ។ ដូចគ្នា អ្នកនៅទីថ្ងៃលិច បើទៅប្រទេសត្រង់ផ្ទុយ នឹងមិនឃើញព្រះអាទិត្យក្នុងសភាពដដែលទេ។
Verse 10
यदा चैन्द्य्रा: पुर्या: प्रचलते पञ्चदशघटिकाभिर्याम्यां सपादकोटिद्वयं योजनानां सार्धद्वादशलक्षाणि साधिकानि चोपयाति ॥ १० ॥
នៅពេលព្រះអាទិត្យធ្វើដំណើរពី ទេវធានី ទីក្រុងរបស់ឥន្ទ្រ ទៅកាន់ សំយមនី ទីក្រុងរបស់យមរាជ វាឆ្លងកាត់ចម្ងាយ 23,775,000 យោជន ក្នុងរយៈពេល ១៥ ឃដិកា (៦ ម៉ោង)។
Verse 11
एवं ततो वारुणीं सौम्यामैन्द्रीं च पुनस्तथान्ये च ग्रहा: सोमादयो नक्षत्रै: सह ज्योतिश्चक्रे समभ्युद्यन्ति सह वा निम्लोचन्ति ॥ ११ ॥
ដូច្នេះ ព្រះអាទិត្យធ្វើដំណើរពី សំយមនី ទៅកាន់ និម்லោចនី ទីក្រុងរបស់វរុណ; ពីនោះទៅកាន់ វិភាវរី ទីក្រុងរបស់ទេវចន្ទ្រ; ហើយត្រឡប់មក ទេវធានី ទីក្រុងរបស់ឥន្ទ្រ ម្តងទៀត។ ដូចគ្នានេះ ដួងចន្ទ និងភពផ្កាយផ្សេងៗ ជាមួយនឹងនក្ខត្រ បង្ហាញខ្លួនឡើងក្នុងចក្រពន្លឺលើមេឃ បន្ទាប់មកលិច ហើយវិលទៅជាមិនឃើញ។
Verse 12
एवं मुहूर्तेन चतुस्त्रिंशल्लक्षयोजनान्यष्टशताधिकानि सौरो रथस्त्रयीमयोऽसौ चतसृषु परिवर्तते पुरीषु ॥ १२ ॥
ដូច្នេះ ក្នុងមួយមុហូរតៈ រទេះរបស់ព្រះសូរិយទេវ ដែលមានសភាពត្រៃយីមយៈ—ត្រូវបានបូជាដោយពាក្យវេដៈ ‘អោម ភូរ ភុវៈ ស្វៈ’—វិលឆ្លងកាត់ទីស្នាក់នៅទាំងបួនដែលបាននិយាយ ហើយធ្វើដំណើរដោយល្បឿន 3,400,800 យោជនៈ។
Verse 13
यस्यैकं चक्रं द्वादशारं षण्नेमि त्रिणाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति तस्याक्षो मेरोर्मूर्धनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतरभागो यत्र प्रोतं रविरथचक्रं तैलयन्त्रचक्रवद् भ्रमन्मानसोत्तरगिरौ परिभ्रमति ॥ १३ ॥
រទេះរបស់ព្រះសូរិយទេវមានកង់តែមួយ ដែលគេហៅថា “សំវត្សរ”។ ខែទាំងដប់ពីរគឺជាស្ពុកដប់ពីរ រដូវទាំងប្រាំមួយជាផ្នែកនៃគែមកង់ ហើយរយៈពេលចាតុរមាស្យបីជាខ្នងកណ្ដាលបីផ្នែក។ ចុងអ័ក្សមួយស្ថិតលើកំពូលភ្នំសុមេរុ និងចុងមួយទៀតលើភ្នំមានសោតតរ; កង់ដែលភ្ជាប់នៅចុងក្រៅអ័ក្សនោះ បន្តបង្វិលលើមានសោតតរ ដូចកង់ម៉ាស៊ីនបង្ហាប់ប្រេង។
Verse 14
तस्मिन्नक्षे कृतमूलो द्वितीयोऽक्षस्तुर्यमानेन सम्मितस्तैलयन्त्राक्षवद् ध्रुवे कृतोपरिभाग: ॥ १४ ॥
លើអ័ក្សទីមួយនោះ មានអ័ក្សទីពីរភ្ជាប់ជាប់ ដែលមានប្រវែងត្រឹមមួយភាគបួន។ ដូចអ័ក្សម៉ាស៊ីនបង្ហាប់ប្រេង ចុងលើនៃអ័ក្សទីពីរនេះត្រូវបានចងភ្ជាប់ទៅធ្រុវលោក ដោយខ្សែខ្យល់។
Verse 15
रथनीडस्तु षट्त्रिंशल्लक्षयोजनायतस्तत्तुरीयभागविशालस्तावान् रविरथयुगो यत्र हयाश्छन्दोनामान: सप्तारुणयोजिता वहन्ति देवमादित्यम् ॥ १५ ॥
ឱ ព្រះមហាក្សត្រ, ផ្នែករទេះនៃរទេះព្រះសូរិយទេវមានប្រវែងប្រហែល 3,600,000 យោជនៈ ហើយទទឹងត្រឹមមួយភាគបួន។ យូក (ឈើទាញ) ក៏ទទឹងប៉ុននោះដែរ។ សេះប្រាំពីរដែលមានឈ្មោះតាមឆន្ទៈវេដៈ ដូចជា គាយត្រី ត្រូវបានព្រះអរុណទេវៈចងភ្ជាប់នឹងយូក ហើយពួកវាដឹកនាំព្រះអាទិត្យទេវៈជានិច្ច។
Verse 16
पुरस्तात्सवितुररुण: पश्चाच्च नियुक्त: सौत्ये कर्मणि किलास्ते ॥ १६ ॥
ទោះបីព្រះអរុណទេវៈអង្គុយនៅខាងមុខព្រះសូរិយទេវ ដើម្បីបើករទេះ និងគ្រប់គ្រងសេះក៏ដោយ ក៏ទ្រង់នៅតែមើលថយក្រោយទៅកាន់ព្រះសូរិយទេវជានិច្ច។
Verse 17
तथा वालिखिल्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रा: षष्टिसहस्राणि पुरत: सूर्यं सूक्तवाकाय नियुक्ता: संस्तुवन्ति ॥ १७ ॥
ដូច្នេះដែរ មានឥសីបរិសុទ្ធឈ្មោះ វាលិខិល្យា ចំនួន ហុកសិបពាន់ អង្គៗមានទំហំត្រឹមសន្លាក់មេដៃ ស្ថិតនៅមុខព្រះសូរ្យទេវ ហើយសរសើរព្រះองค์ដោយពាក្យសូត្រសរសើរដ៏ពិរោះ។
Verse 18
तथान्ये च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसो नागा ग्रामण्यो यातुधाना देवा इत्येकैकशो गणा: सप्त चतुर्दश मासि मासि भगवन्तं सूर्यमात्मानं नानानामानं पृथङ्नानानामान: पृथक्कर्मभिर्द्वन्द्वश उपासते ॥ १८ ॥
ដូចគ្នានេះដែរ ឥសីផ្សេងៗ កន្ធព្វ អប្សរា នាគ យក្ស រាក្សស និងទេវតាទាំងឡាយ—បែងចែកជាក្រុមៗជាគូ—រៀងរាល់ខែទទួលយកនាមខុសៗគ្នា ហើយអនុវត្តពិធីកិច្ចនានា ដើម្បីបូជាព្រះអម្ចាស់ក្នុងរូបព្រះសូរ្យទេវ ដែលមាននាមជាច្រើន ដោយមិនដាច់ខាត។
Verse 19
लक्षोत्तरं सार्धनवकोटियोजनपरिमण्डलं भूवलयस्य क्षणेन सगव्यूत्युत्तरं द्विसहस्रयोजनानि स भुङ्क्ते ॥ १९ ॥
ឱ ព្រះមហាក្សត្រ ក្នុងគន្លងជុំវិញ ភូ-មណ្ឌល ព្រះសូរ្យទេវ ឆ្លងកាត់ចម្ងាយ 95,100,000 យោជន ក្នុងមួយខណៈ; ល្បឿនរបស់ព្រះองค์គឺ 2,000 យោជន និងពីរ ក្រូស ក្នុងមួយខណៈ។
Frequently Asked Questions
Śukadeva links day/night length to the sun’s course through the zodiac and its shifting position north of, south of, or on the equator. When the sun passes Meṣa (Aries) and Tulā (Libra), day and night are equal; through the signs beginning with Vṛṣabha (Taurus) days increase up to the northern extreme and then decrease, while through signs beginning with Vṛścika (Scorpio) days decrease toward the southern extreme and then increase again—presented as a regulated system under the Supreme Lord’s order.
They are described as four key stations on Mānasottara Mountain aligned with the cardinal directions: Devadhānī (east, Indra), Saṁyamanī (south, Yamarāja), Nimlocanī (west, Varuṇa), and Vibhāvarī (north, the moon-god). The chapter uses them to explain how sunrise, midday, sunset, and midnight occur in a coordinated manner across the world.
Trayīmaya indicates that the sun is worshiped through the Vedic triad—often expressed as om bhūr bhuvaḥ svaḥ—signifying that Sūrya’s role is integrated with Vedic revelation and yajña. The sun is not independent; it functions as a powerful deva executing the Supreme Lord’s command, enabling vision, heat, seasons, and the ritual calendar.
The naming expresses that cosmic movement and sacred sound are coordinated: chandas (Vedic meters) symbolize regulated rhythm, measure, and order. By portraying the horses as meters, the text frames the sun’s motion as a disciplined, dharma-supporting cadence rather than random physical drift.
They are sixty thousand tiny sages (thumb-sized) positioned before the sun who continuously offer prayers. Their presence emphasizes that the sun’s grandeur is embedded in devotion and liturgy—cosmic power is surrounded by glorification of the Lord and His empowered servants.