Adhyaya 15
The Priyavrata Dynasty Continues: Sumati’s Line and the Glorification of Mahārāja Gaya
សុកទេវ គោស្វាមី បន្តវង្សព្រីយវ្រាត ដោយរៀបរាប់ពូជពង្សរបស់មហារាជ បរត តាមរយៈ សុមតិ ហើយព្រមានព្រះបរីក្សិតថា ក្នុងកលិយុគ អ្នកបកស្រាយអធម៌និងអធេវនិយម នឹងយល់ច្រឡំសុមតិថាជាព្រះពុទ្ធ និងបំភ្លៃគោលការណ៍វេដ ដើម្បីគាំទ្រអធម៌។ វង្សបន្តតាម ដេវតាជិត ដេវឌ្យុម្នៈ បរមេស្ឋី និង ប្រតីហៈ ដែលផ្សព្វផ្សាយការយល់ដឹងខ្លួនឯង និងឈានដល់ភក្តិផ្ទាល់ចំពោះ វិស្ណុ។ ពីកូនប្រុសជំនាញពិធីរបស់ប្រតីហៈ វង្សឈានដល់ព្រះបាទ គយៈ ដែលត្រូវសរសើរជាមហាបុរស ស្ថិតក្នុង វិសុទ្ធ-សត្តវៈ ជាការពង្រីកសមត្ថភាពការពាររបស់ព្រះ។ គយៈបង្ហាញរាជធម៌ល្អឥតខ្ចោះតាម poṣaṇa (ការផ្គត់ផ្គង់/ការពារ), prīṇana (ទាន), upalālana (លើកទឹកចិត្តដោយទន់ភ្លន់), និង anuśāsana (អប់រំសីលធម៌) ខណៈនៅជាគ្រហស្ថ-ភក្តិ មិនអួតអាង និងមិនចាប់ខ្លួនជារូបកាយ។ អ្នកប្រាជ្ញប្រវត្តិពុរាណ សរសើរយជ្ញារបស់ទ្រង់ ដែលឥន្ទ្រៈផឹកសោម និង វិស្ណុ ទទួលបូជាផ្ទាល់ ប្រកាសព្រះអង្គពេញព្រះហឫទ័យ—បង្ហាញថា ពេលព្រះអម្ចាស់ពេញចិត្ត សកលលោកក៏ពេញចិត្ត។ បន្ទាប់មក រៀបរាប់ពូជពង្សគយៈតាម ចិត្ររថ និងជំនាន់បន្តដល់ វិរាជៈ ដែលកេរ្តិ៍ឈ្មោះតុបតែងវង្ស និងបង្កើនចលនារឿងសម្រាប់ជំពូកបន្ទាប់។
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच भरतस्यात्मज: सुमतिर्नामाभिहितो यमु ह वाव केचित्पाखण्डिन ऋषभपदवीमनुवर्तमानं चानार्या अवेदसमाम्नातां देवतां स्वमनीषया पापीयस्या कलौ कल्पयिष्यन्ति ॥ १ ॥
ស្រីសុកទេវៈបាននិយាយថា កូនប្រុសរបស់ភរតៈឈ្មោះ សុមតិ បានដើរតាមផ្លូវរបស់ ឫសភទេវៈ; ប៉ុន្តែក្នុងកលិយុគ មនុស្សបោកបញ្ឆោត អនារី និងប្រឆាំងវេដៈ នឹងបង្កើតទស្សនៈតាមចិត្ត សន្មត់គាត់ជាព្រះពុទ្ធទេវៈ ហើយផ្សព្វផ្សាយលទ្ធិនោះ។
Verse 2
तस्माद्वृद्धसेनायां देवताजिन्नाम पुत्रोऽभवत् ॥ २ ॥
បន្ទាប់មក ពីគភ៌នៃ វ្រឹទ្ធសេនា ភរិយារបស់ សុមតិ បានកើតកូនប្រុសឈ្មោះ ទេវតាជិត។
Verse 3
अथासुर्यां तत्तनयो देवद्युम्नस्ततो धेनुमत्यां सुत: परमेष्ठी तस्य सुवर्चलायां प्रतीह उपजात: ॥ ३ ॥
បន្ទាប់មក ពីគភ៌នៃ អាសុរី ភរិយារបស់ ទេវតាជិត បានកើត ទេវទ្យុម្ន។ ទេវទ្យុម្នមានកូនឈ្មោះ បរមេឋ្ឋី ពីគភ៌នៃ ធេនុមតី ហើយ បរមេឋ្ឋីមានកូនឈ្មោះ ប្រតីហៈ ពីគភ៌នៃ សុវរចលា។
Verse 4
य आत्मविद्यामाख्याय स्वयं संशुद्धो महापुरुषमनुसस्मार ॥ ४ ॥
ព្រះរាជា ប្រតីហៈ បានផ្សព្វផ្សាយគោលការណ៍អាត្មវិទ្យាដោយខ្លួនឯង; ដោយហេតុនេះ ព្រះអង្គបានសុទ្ធសាធ ហើយក្លាយជាភក្តាធំរបស់ ព្រះវិṣṇu មហាបុរស និងបានស្គាល់ព្រះអង្គដោយផ្ទាល់។
Verse 5
प्रतीहात्सुवर्चलायां प्रतिहर्त्रादयस्त्रय आसन्निज्याकोविदा: सूनव: प्रतिहर्तु: स्तुत्यामजभूमानावजनिषाताम् ॥ ५ ॥
ពីគភ៌នៃ សុវរចលា ប្រតីហៈ បានមានកូនប្រុសបីនាក់ គឺ ប្រតិហර්តា ប្រស្តោតា និង ឧទ្គាតា ដែលជំនាញខ្លាំងក្នុងពិធីយជ្ញវេដ។ ប្រតិហර්តា បានមានកូនប្រុសពីរនាក់ គឺ អជ និង ភូមា ពីគភ៌នៃ ស្តុតី។
Verse 6
भूम्न ऋषिकुल्यायामुद्गीथस्तत: प्रस्तावो देवकुल्यायां प्रस्तावान्नियुत्सायां हृदयज आसीद्विभुर्विभो रत्यां च पृथुषेणस्तस्मान्नक्त आकूत्यां जज्ञे नक्ताद्द्रुतिपुत्रो गयो राजर्षिप्रवर उदारश्रवा अजायत साक्षाद्भगवतो विष्णोर्जगद्रिरक्षिषया गृहीतसत्त्वस्य कलाऽऽत्मवत्त्वादिलक्षणेन महापुरुषतां प्राप्त: ॥ ६ ॥
ក្នុងគភ៌នៃ ឫសិកុល្យា ភរិយារបស់ ភូមា បានកើតកូនឈ្មោះ ឧទ្គីថ។ ពីភរិយារបស់ ឧទ្គីថ គឺ ទេវកុល្យា បានកើត ប្រស្តាវ; ប្រស្តាវបានមាន វិភុ ពី និយុត្សា; វិភុបានមាន ព្រឹថុសេណ ពី រតី; ព្រឹថុសេណបានមាន នក្ត ពី អាកូតិ; ហើយពីគភ៌នៃ ដ្រុតិ ភរិយារបស់ នក្ត បានកើត មហារាជា គយ។ គយល្បីល្បាញ ព្រះសុចរិត និងជាអ្នកល្អឯកក្នុងចំណោមរាជឫសី។ ព្រះវិṣṇu និងវិស្តាររបស់ព្រះអង្គ ដើម្បីការពារពិភពលោក ស្ថិតក្នុងសភាព ‘វិសុទ្ធ-សត្តវ’ ជានិច្ច; ដោយជាអಂសផ្ទាល់របស់ព្រះវិṣṇu មហារាជា គយក៏ស្ថិតក្នុង ‘វិសុទ្ធ-សត្តវ’ ដូចគ្នា ហើយពេញលេញដោយចំណេះដឹងទេវី ដូច្នេះត្រូវបានហៅថា “មហាបុរស”។
Verse 7
स वै स्वधर्मेण प्रजापालन पोषणप्रीणनोपलालनानुशासनलक्षणेनेज्यादिना च भगवति महापुरुषे परावरे ब्रह्मणि सर्वात्मनार्पितपरमार्थलक्षणेन ब्रह्मविच्चरणानुसेवयाऽऽपादितभगवद्भक्तियोगेन चाभीक्ष्णश: परिभावितातिशुद्ध मतिरुपरतानात्म्य आत्मनि स्वयमुपलभ्यमानब्रह्मात्मानुभवोऽपि निरभिमान एवावनिमजूगुपत् ॥ ७ ॥
ព្រះបាទគយា បានអនុវត្តស្វធម្មៈ ដោយការពារប្រជា ផ្គត់ផ្គង់អាហារ ធ្វើឲ្យពេញចិត្ត លួងលោមដោយពាក្យផ្អែម និងណែនាំវិន័យល្អ; ហើយបានធ្វើយជ្ញា និងកាតព្វកិច្ចគ្រួសារដោយឧទ្ទិសអស់ទាំងអ្វីទៅកាន់ព្រះភគវាន មហាបុរស ព្រះបរព្រហ្ម សរវាត្មា។ ដោយភក្តិយោគៈដែលកើតពីការបម្រើបាទរបស់ភក្តៈអ្នកដឹងព្រហ្ម បញ្ញារបស់ព្រះអង្គសុទ្ធខ្លាំង ឥតអហង្គារ ឈរនៅក្នុងបទពិសោធន៍ព្រហ្មក៏ដោយ ទ្រង់គ្រប់គ្រងដោយមិនអួតអាង។
Verse 8
तस्येमां गाथां पाण्डवेय पुराविद उपगायन्ति ॥ ८ ॥
ឱ ព្រះបាទបរិក្សិត ជាវង្សបណ្ឌវ! អ្នកប្រាជ្ញដែលជំនាញក្នុងបុរាណ និងប្រវត្តិសាស្ត្រ ច្រៀងសរសើរព្រះបាទគយា ដោយគាថានេះ។
Verse 9
गयं नृप: क: प्रतियाति कर्मभि-र्यज्वाभिमानी बहुविद्धर्मगोप्ता । समागतश्री: सदसस्पति: सतांसत्सेवकोऽन्यो भगवत्कलामृते ॥ ९ ॥
ព្រះបាទគយា ជាអ្នកធ្វើយជ្ញា ឆ្លាតវៃ និងជំនាញក្នុងអក្សរសាស្ត្រវេដៈ ជាអ្នកការពារធម្មៈជាច្រើន ប្រកបដោយសិរីសម្បត្តិទាំងឡាយ ជាមេដឹកនាំក្នុងសមាគមអ្នកសុភាព និងជាអ្នកបម្រើសត្ដបុរស។ តើនរណាអាចស្មើព្រះអង្គក្នុងកិច្ចការធំៗបាន? ព្រះអង្គដូចជាកលារបស់ព្រះភគវាន ជាអំសៈដែលមានគុណសម្បត្តិពេញលេញ។
Verse 10
यमभ्यषिञ्चन् परया मुदा सती:सत्याशिषो दक्षकन्या: सरिद्भि: । यस्य प्रजानां दुदुहे धराऽऽशिषोनिराशिषो गुणवत्सस्नुतोधा: ॥ १० ॥
កូនស្រីដ៏សុចរិតរបស់ទក្សៈ ដូចជា ស្រទ្ធា មૈត្រី និងទយា ដែលពរជ័យរបស់ពួកនាងតែងតែមានប្រសិទ្ធិភាព បានអភិសេកព្រះមហារាជគយា ដោយទឹកទន្លេបរិសុទ្ធដោយសេចក្តីរីករាយយ៉ាងខ្លាំង។ ពេលឃើញគុណធម៌របស់ព្រះអង្គ ព្រះធរណីបានបង្ហាញជាគោ ហើយដូចជាឃើញកូនគោ ក៏បង្ហូរទឹកដោះគឺសម្បត្តិសមೃದ್ಧិដល់ប្រជាជនយ៉ាងច្រើន; តែព្រះគយាផ្ទាល់វិញគ្មានបំណងផ្ទាល់ខ្លួន។
Verse 11
छन्दांस्यकामस्य च यस्य कामान्दुदूहुराजह्रुरथो बलिं नृपा: । प्रत्यञ्चिता युधि धर्मेण विप्रायदाशिषां षष्ठमंशं परेत्य ॥ ११ ॥
ទោះបីព្រះមហារាជគយា មិនមានបំណងផ្ទាល់ខ្លួនក៏ដោយ ក៏ដោយអំណាចឆន្ទៈវេដៈ និងការធ្វើយជ្ញា ផលទាំងឡាយបានសម្រេចដោយខ្លួនឯង។ ស្តេចទាំងឡាយដែលបានសង្គ្រាមជាមួយព្រះអង្គ ត្រូវប្រយុទ្ធតាមធម្មៈ ហើយពេលពេញចិត្ត ក៏នាំអំណោយ និងសួយសារអោយ។ ដូចគ្នានេះដែរ ព្រះព្រាហ្មណ៍ក្នុងនគររីករាយចំពោះទានដ៏សប្បុរសរបស់ព្រះអង្គ; ដូច្នេះ ដើម្បីប្រយោជន៍នៅភពក្រោយ ពួកគេបានឧទ្ទិសមួយភាគប្រាំមួយនៃបុណ្យ និងពរជ័យរបស់ខ្លួនដល់គយា។
Verse 12
यस्याध्वरे भगवानध्वरात्मामघोनि माद्यत्युरुसोमपीथे । श्रद्धाविशुद्धाचलभक्तियोग-समर्पितेज्याफलमाजहार ॥ १२ ॥
ក្នុងពិធីយជ្ញរបស់មហារាជា គយៈ មានសូមរសច្រើនលើសលប់។ ព្រះឥន្ទ្រាមកទីនោះ ហើយផឹកសូមរសជាច្រើនដល់ស្រវឹង។ ហើយព្រះវិស្ណុ ជាយជ្ញបុរស ក៏បានមក និងទទួលផ្ទាល់នូវផលយជ្ញដែលបានបូជាដោយភក្តិយោគដ៏បរិសុទ្ធ និងមាំមួន។
Verse 13
यत्प्रीणनाद्बर्हिषि देवतिर्यङ्-मनुष्यवीरुत्तृणमाविरिञ्चात् । प्रीयेत सद्य: स ह विश्वजीव:प्रीत: स्वयं प्रीतिमगाद्गयस्य ॥ १३ ॥
ពេលព្រះអម្ចាស់ដ៏អធិឋានពេញព្រះហឫទ័យដោយសកម្មភាពរបស់មនុស្សណាម្នាក់ នោះដោយស្វ័យប្រវត្តិ សត្វមានជីវិតទាំងអស់—ចាប់ពីព្រះព្រហ្មា រហូតដល់ទេវតា មនុស្ស សត្វ បក្សី ឃ្មុំ វល្លិ ដើមឈើ និងស្មៅ—ក៏ពេញចិត្តផងដែរ។ ព្រះអម្ចាស់ជាព្រះអន្តర్యាមីរបស់គ្រប់គ្នា ហើយដោយសភាពធម្មជាតិទ្រង់ពេញចិត្តរួចហើយ; ទោះយ៉ាងណា ទ្រង់បានមកកាន់មណ្ឌលយជ្ញរបស់មហារាជា គយៈ ហើយមានព្រះបន្ទូលថា «ខ្ញុំពេញចិត្តយ៉ាងពេញលេញ»។
Verse 14
गयाद्गयन्त्यां चित्ररथ: सुगतिरवरोधन इति त्रय: पुत्रा बभूवुश्चित्ररथादूर्णायां सम्राडजनिष्ट तत उत्कलायां मरीचिर्मरीचे ॥ १४ ॥ र्बिन्दुमत्यां बिन्दुमानुदपद्यत तस्मात्सरघायां मधुर्नामाभवन्मधो: सुमनसि वीरव्रतस्ततो भोजायां मन्थुप्रमन्थू जज्ञाते मन्थो: सत्यायां भौवनस्ततो दूषणायां त्वष्टाजनिष्ट त्वष्टुर्विरोचनायां विरजो विरजस्य शतजित्प्रवरं पुत्रशतं कन्या च विषूच्यां किल जातम् ॥ १५ ॥
ក្នុងពោះនាង គយន្តី មហារាជា គយៈ មានព្រះរាជបុត្រ ៣ អង្គ គឺ ចិត្ររថ សុគតិ និង អវរោធន។ ចិត្ររថ និងភរិយា ឩរណា បានបង្កើត សម្រដ្ឋ; សម្រដ្ឋ និង ឧត្កលា បានបង្កើត មរីចិ។ មរីចិ និង បិន្ទុមតី បានបង្កើត បិន្ទុ; បិន្ទុ និង សរឃា បានបង្កើត មធុ។ មធុ និង សុមនា បានបង្កើត វីរវ្រត; វីរវ្រត និង ភោជា បានបង្កើត មន្ធុ និង ប្រមន្ធុ។ មន្ធុ និង សត្យា បានបង្កើត ភោវន; ភោវន និង ទូෂណា បានបង្កើត ទ្វଷ្ដា។ ទ្វષ្ដា និង វិរោចនា បានបង្កើត វិរជ; ហើយ វិរជ និង វិษូចី បានបង្កើត កូនប្រុសមួយរយ និងកូនស្រីមួយ ដោយមាន សតជិត ជាអ្នកលេចធ្លោបំផុត។
Verse 15
गयाद्गयन्त्यां चित्ररथ: सुगतिरवरोधन इति त्रय: पुत्रा बभूवुश्चित्ररथादूर्णायां सम्राडजनिष्ट तत उत्कलायां मरीचिर्मरीचे ॥ १४ ॥ र्बिन्दुमत्यां बिन्दुमानुदपद्यत तस्मात्सरघायां मधुर्नामाभवन्मधो: सुमनसि वीरव्रतस्ततो भोजायां मन्थुप्रमन्थू जज्ञाते मन्थो: सत्यायां भौवनस्ततो दूषणायां त्वष्टाजनिष्ट त्वष्टुर्विरोचनायां विरजो विरजस्य शतजित्प्रवरं पुत्रशतं कन्या च विषूच्यां किल जातम् ॥ १५ ॥
ក្នុងពោះនាង គយន្តី គយៈមានកូនប្រុស ៣ គឺ ចិត្ររថ សុគតិ និង អវរោធន។ ចិត្ររថ និង ឩរណា បាន សម្រដ្ឋ; សម្រដ្ឋ និង ឧត្កលា បាន មរីចិ។ មរីចិ និង បិន្ទុមតី បាន បិន្ទុ; បិន្ទុ និង សរឃា បាន មធុ។ មធុ និង សុមនា បាន វីរវ្រត; វីរវ្រត និង ភោជា បាន មន្ធុ និង ប្រមន្ធុ។ មន្ធុ និង សត្យា បាន ភោវន; ភោវន និង ទូෂណា បាន ទ្វષ្ដា។ ទ្វષ្ដា និង វិរោចនា បាន វិរជ; ហើយ វិរជ និង វិษូចី បានកូនប្រុសមួយរយ និងកូនស្រីមួយ ដោយ សតជិត ជាអ្នកល្អឥតខ្ចោះបំផុត។
Verse 16
तत्रायं श्लोक:— प्रैयव्रतं वंशमिमं विरजश्चरमोद्भव: । अकरोदत्यलं कीर्त्या विष्णु: सुरगणं यथा ॥ १६ ॥
មានស្លោកល្បីអំពីព្រះរាជា វិរជ ថា៖ «វិរជ ជាកូនចៅចុងក្រោយក្នុងវង្ស ព្រីយវ្រត បានតុបតែងវង្សនោះដោយកិត្តិយសដ៏អស្ចារ្យ ដូចព្រះវិស្ណុដែលដោយឥទ្ធិពលទេវភាពរបស់ទ្រង់ តុបតែង និងប្រទានពរដល់ក្រុមទេវតា»។
Frequently Asked Questions
The warning highlights a Kali-yuga pattern: people lacking śraddhā in Vedic authority may appropriate revered names to legitimize anti-Vedic or self-serving behavior. By “imaginary interpretation,” they invert śāstric intent (dharma leading to Viṣṇu) into a pretext for irreligion, thereby breaking paramparā and replacing realized meaning with mental concoction.
Mahārāja Gaya is a celebrated king in the Priyavrata dynasty described as situated in viśuddha-sattva, the Lord’s transcendental goodness associated with divine protection. He is called Mahāpuruṣa because his kingship and household life perfectly integrate welfare governance (poṣaṇa, prīṇana, upalālana, anuśāsana), Vedic sacrifice offered with devotion, humility toward devotees, and steady Brahman realization culminating in pure bhakti.
The chapter states that when the Supreme Lord is pleased, all beings—from Brahmā down to animals and plants—are automatically satisfied because Viṣṇu is the Supersoul of everyone. This establishes a Bhāgavatam axiom: devotion to the root (the Supreme Person) nourishes every branch (all living entities), making yajña with bhakti the universal harmonizer.
They are functional pillars of rāja-dharma: poṣaṇa is protection and ensuring necessities like food; prīṇana is satisfying citizens through appropriate gifts and support; upalālana is encouraging and pacifying through kind speech and consultation; anuśāsana is disciplined instruction that forms first-class citizens. In Gaya’s example, these are not merely political tools but devotional service expressed as responsible governance.