Adhyaya 9
Dāmodara-līlā: Mother Yaśodā Binds Kṛṣṇa; the Two-Fingers Mystery; Prelude to the Yamala-Arjuna Deliverance
បន្តលីឡាកុមារភាពនៅវ្រាជា មាតាយសោដាកូរយ៉ាហ្គឺត ខណៈច្រៀងអំពីល្បែងរបស់ក្រឹષ્ણ។ ក្រឹષ્ણមករំខាន សុំទឹកដោះ; ពេលនាងចាកចេញបន្តិចទៅសង្គ្រោះទឹកដោះកំពុងពុះ ព្រះអង្គខឹងលេង បំបែកឆ្នាំងយ៉ាហ្គឺត ហើយលួចចែកប៊ឺឲ្យស្វា។ យសោដារកឃើញ ហើយដេញតាម; ប្រៀបធៀបច្បាស់ថា យោគីមិនអាចចាប់ព្រះអង្គដោយសមាធិ ប៉ុន្តែព្រះអង្គរត់ពីឈើច្រត់មាតា។ នាងសម្រេចចងព្រះអង្គ ប៉ុន្តែខ្សែគ្រប់ខ្សែខ្វះពីរម្រាមដៃ ទោះភ្ជាប់ជាច្រើនក៏ដូចគ្នា។ អ្នកជិតខាងញញឹមអស្ចារ្យ; ពេលឃើញនាងនឿយហត់ ក្រឹષ્ણដោយមេត្តាយល់ព្រមឲ្យចង បង្ហាញថា ព្រះអង្គស្ថិតក្រោមអំណាចភក្តិ (bhakti-vaśyatā)។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គដែលត្រូវចងនៅជិតដើមយមល-អរជុន គិតចាំអត្តសញ្ញាណមុនជា នលកូវរ និង មណិគ្រីវា ដើម្បីបើកផ្លូវទៅការលោះបន្ទាប់។
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकदा गृहदासीषु यशोदा नन्दगेहिनी । कर्मान्तरनियुक्तासु निर्ममन्थ स्वयं दधि ॥ १ ॥ यानि यानीह गीतानि तद्बालचरितानि च । दधिनिर्मन्थने काले स्मरन्ती तान्यगायत ॥ २ ॥
ព្រះស្រីសុកទេវៈមានព្រះបន្ទូលថា—មួយថ្ងៃ មាតាយសោដា ភរិយានន្ទ បានឃើញថាស្រីបម្រើទាំងឡាយកំពុងជាប់រវល់ការងារផ្សេងៗ ដូច្នេះនាងបានចាប់ផ្តើមកូរទឹកដោះជូរដោយខ្លួនឯង។ ខណៈកំពុងកូរ នាងរំលឹកលីឡាកុមាររបស់ព្រះក្រឹෂ្ណៈ ហើយតែងបទចម្រៀងតាមរបៀបរបស់នាង រួចច្រៀងឲ្យខ្លួនឯងស្តាប់ដោយសេចក្តីរីករាយ។
Verse 2
श्रीशुक उवाच एकदा गृहदासीषु यशोदा नन्दगेहिनी । कर्मान्तरनियुक्तासु निर्ममन्थ स्वयं दधि ॥ १ ॥ यानि यानीह गीतानि तद्बालचरितानि च । दधिनिर्मन्थने काले स्मरन्ती तान्यगायत ॥ २ ॥
ព្រះស្រីសុកទេវៈមានព្រះបន្ទូលថា—មួយថ្ងៃ មាតាយសោដា ភរិយានន្ទ បានឃើញថាស្រីបម្រើទាំងឡាយកំពុងជាប់រវល់ការងារផ្សេងៗ ដូច្នេះនាងបានចាប់ផ្តើមកូរទឹកដោះជូរដោយខ្លួនឯង។ ខណៈកំពុងកូរ នាងរំលឹកលីឡាកុមាររបស់ព្រះក្រឹෂ្ណៈ ហើយតែងបទចម្រៀងតាមរបៀបរបស់នាង រួចច្រៀងឲ្យខ្លួនឯងស្តាប់ដោយសេចក្តីរីករាយ។
Verse 3
क्षौमं वास: पृथुकटितटे बिभ्रती सूत्रनद्धं पुत्रस्नेहस्नुतकुचयुगं जातकम्पं च सुभ्रू: । रज्ज्वाकर्षश्रमभुजचलत्कङ्कणौ कुण्डले च स्विन्नं वक्त्रं कबरविगलन्मालती निर्ममन्थ ॥ ३ ॥
មាតាយសោដា ស្លៀកពាក់ក្រណាត់ពណ៌លឿងដូចសាហ្វ្រ៉ុង ចងខ្សែក្រវាត់លើចង្កេះពេញ ហើយទាញខ្សែមថនដោយការខិតខំ។ ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះកូន ទ្រូងនាងសើមដោយទឹកដោះ កាយញ័រ កងដៃនិងក្រវិលរញ្ជួយ។ មុខមានចិញ្ចើមស្រស់ស្អាតសើមញើស ហើយផ្កាមាលតីធ្លាក់ចេញពីសក់។
Verse 4
तां स्तन्यकाम आसाद्य मथ्नन्तीं जननीं हरि: । गृहीत्वा दधिमन्थानं न्यषेधत् प्रीतिमावहन् ॥ ४ ॥
នៅពេលមាតាយសោដាកំពុងមថនប៊ឺរ នោះហរិ—ព្រះក្រឹស្ណ—ដែលប្រាថ្នាចង់បៅទឹកដោះ បានមកដល់មុខនាង។ ដើម្បីបង្កើនសេចក្តីរីករាយដ៏ទេវីរបស់នាង ព្រះองค์បានចាប់ដំបងមថន ហើយចាប់ផ្តើមរារាំងការមថន។
Verse 5
तमङ्कमारूढमपाययत् स्तनं स्नेहस्नुतं सस्मितमीक्षती मुखम् । अतृप्तमुत्सृज्य जवेन सा यया- वुत्सिच्यमाने पयसि त्वधिश्रिते ॥ ५ ॥
បន្ទាប់មក មាតាយសោដាបានអោបព្រះក្រឹស្ណ ឲ្យអង្គុយលើភ្លៅ ហើយបំបៅទឹកដោះពីទ្រូងដែលសើមដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ព្រមទាំងញញឹមមើលព្រះមុខ។ តែពេលឃើញទឹកដោះក្នុងឆ្នាំងលើចង្ក្រានកំពុងពុះលើស នាងបានចាកចេញភ្លាមៗ ទោះកូនមិនទាន់ឆ្អែតក៏ដោយ ដើម្បីទៅសង្គ្រោះទឹកដោះដែលកំពុងលើស។
Verse 6
सञ्जातकोप: स्फुरितारुणाधरं सन्दश्य दद्भिर्दधिमन्थभाजनम् । भित्त्वा मृषाश्रुर्दृषदश्मना रहो जघास हैयङ्गवमन्तरं गत: ॥ ६ ॥
ដោយកំហឹង ព្រះក្រឹស្ណខាំបបូរមាត់ក្រហមដោយធ្មេញ ហើយធ្វើទឹកភ្នែកក្លែងក្លាយក្នុងភ្នែក បន្ទាប់មកយកដុំថ្មបំបែកភាជន៍ដាក់ទឹកដោះគោជូរ។ រួចព្រះองค์ចូលទៅបន្ទប់ខាងក្នុង ហើយចាប់ផ្តើមសោយប៊ឺរស្រស់ដែលទើបមថន នៅកន្លែងស្ងាត់។
Verse 7
उत्तार्य गोपी सुशृतं पय: पुन: प्रविश्य संदृश्य च दध्यमत्रकम् । भग्नं विलोक्य स्वसुतस्य कर्म त- ज्जहास तं चापि न तत्र पश्यती ॥ ७ ॥
មាតាយសោដាបានយកទឹកដោះក្តៅចេញពីចង្ក្រាន ហើយត្រឡប់មកកន្លែងមថនវិញ។ ពេលឃើញភាជន៍ទឹកដោះគោជូរបែក និងមិនឃើញព្រះក្រឹស្ណនៅទីនោះ នាងយល់ថា នេះជាការងាររបស់កូនប្រុសនាង ហើយនាងក៏សើចឡើង។
Verse 8
उलूखलाङ्घ्रेरुपरि व्यवस्थितं मर्काय कामं ददतं शिचि स्थितम् । हैयङ्गवं चौर्यविशङ्कितेक्षणं निरीक्ष्य पश्चात् सुतमागमच्छनै: ॥ ८ ॥
នៅពេលនោះ ព្រះស្រីក្រឹស្ណៈអង្គុយលើអុលូខល (គ្រឿងកិន) ដែលបានបង្រ្កាបឲ្យក្រឡាប់ ហើយចែកយ៉ាអួរ និងប៊ឺជាអាហារពីទឹកដោះគោឲ្យស្វាតាមព្រះហឫទ័យ។ ព្រោះភ័យថាបានលួច ហើយខ្លាចម្តាយពិន័យ ព្រះអង្គមើលជុំវិញដោយក្តីកង្វល់។ ម្តាយយសោដាឃើញហើយ ក៏ដើរចូលមកពីក្រោយយ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្ន។
Verse 9
तामात्तयष्टिं प्रसमीक्ष्य सत्वर- स्ततोऽवरुह्यापससार भीतवत् । गोप्यन्वधावन्न यमाप योगिनां क्षमं प्रवेष्टुं तपसेरितं मन: ॥ ९ ॥
ព្រះស្រីក្រឹស្ណៈឃើញម្តាយកាន់ឈើច្រត់ ក៏ប្រញាប់ចុះពីលើអុលូខល ហើយរត់គេចដូចជាភ័យខ្លាំង។ យោគីជាច្រើនព្យាយាមចាប់ព្រះអង្គជាពរាមាត្មា ដោយសមាធិ និងតបស្យា ក៏មិនអាចឈានដល់បាន; តែម្តាយយសោដា គិតថាព្រះអង្គជាកូនប្រុសរបស់នាង ហើយរត់តាមដើម្បីចាប់ព្រះក្រឹស្ណៈ។
Verse 10
अन्वञ्चमाना जननी बृहच्चल- च्छ्रोणीभराक्रान्तगति: सुमध्यमा । जवेन विस्रंसितकेशबन्धन- च्युतप्रसूनानुगति: परामृशत् ॥ १० ॥
ពេលរត់តាមព្រះក្រឹស្ណៈ ម្តាយយសោដាដែលមានចង្កេះស្រឡូន ត្រូវបន្ថយល្បឿនដោយធម្មជាតិ ព្រោះត្រូវទម្ងន់សុដន់ធ្ងន់បង្កប់។ ដោយរត់លឿន សក់របស់នាងរលុង ហើយផ្កាដែលចងក្នុងសក់ធ្លាក់តាមក្រោយៗ; ទោះយ៉ាងណា នាងក៏មិនខកខានក្នុងការចាប់កូនប្រុស គឺព្រះក្រឹស្ណៈ។
Verse 11
कृतागसं तं प्ररुदन्तमक्षिणी कषन्तमञ्जन्मषिणी स्वपाणिना । उद्वीक्षमाणं भयविह्वलेक्षणं हस्ते गृहीत्वा भिषयन्त्यवागुरत् ॥ ११ ॥
ពេលម្តាយយសោដាចាប់បាន ព្រះក្រឹស្ណៈកាន់តែភ័យ ហើយទទួលស្គាល់កំហុសរបស់ព្រះអង្គ។ ព្រះអង្គយំ ទឹកភ្នែកលាយជាមួយអញ្ជនខ្មៅជុំវិញភ្នែក ហើយពេលជូតភ្នែកដោយដៃ អញ្ជននោះលាបពេញមុខ។ ម្តាយយសោដាចាប់ដៃកូនប្រុសដ៏ស្រស់ស្អាត ហើយចាប់ផ្តើមស្តីបន្ទោសយ៉ាងទន់ភ្លន់។
Verse 12
त्यक्त्वा यष्टिं सुतं भीतं विज्ञायार्भकवत्सला । इयेष किल तं बद्धुं दाम्नातद्वीर्यकोविदा ॥ १२ ॥
ពេលឃើញកូនប្រុសភ័យខ្លាំង ម្តាយយសោដាដែលស្រឡាញ់កូនតូចយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ ក៏បោះឈើច្រត់ចោល។ ដោយមិនដឹងថាព្រះក្រឹស្ណៈជានរណា និងមានអานุភាពយ៉ាងណា នាងចង់ចងព្រះអង្គដោយខ្សែ ដើម្បីមិនឲ្យព្រះអង្គធ្វើអំពើក្មេងលេងទៀត។
Verse 13
न चान्तर्न बहिर्यस्य न पूर्वं नापि चापरम् । पूर्वापरं बहिश्चान्तर्जगतो यो जगच्च य: ॥ १३ ॥ तं मत्वात्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम् । गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा ॥ १४ ॥
ព្រះបុគ្គលដ៏ឧត្តមគ្មានទាំងខាងក្នុងខាងក្រៅ គ្មានដើមគ្មានចុង គ្មានមុខគ្មានក្រោយ—ព្រះองค์ពេញសព្វទី លើសកាល; ទាំងលោក និងមូលដ្ឋាននៃលោកក៏ជាព្រះองค์។
Verse 14
न चान्तर्न बहिर्यस्य न पूर्वं नापि चापरम् । पूर्वापरं बहिश्चान्तर्जगतो यो जगच्च य: ॥ १३ ॥ तं मत्वात्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम् । गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा ॥ १४ ॥
ព្រះអធោក្សជៈ ដែលលើសការយល់ឃើញដោយអារម្មណ៍ និងជាព្រះបុគ្គលមិនបង្ហាញ បានបង្ហាញជាកូនមនុស្ស; មាតាយសោដាគិតថាជាកូនធម្មតា ហើយចងព្រះองค์នឹងអុលូខលដោយខ្សែ។
Verse 15
तद् दाम बध्यमानस्य स्वार्भकस्य कृतागस: । द्व्यङ्गुलोनमभूत्तेन सन्दधेऽन्यच्च गोपिका ॥ १५ ॥
ពេលមាតាយសោដាចង់ចងកូនតូចដែលបានធ្វើកំហុស នាងឃើញថាខ្សែខ្វះពីរម្រាមដៃ; ដូច្នេះនាងយកខ្សែផ្សេងមកភ្ជាប់។
Verse 16
यदासीत्तदपि न्यूनं तेनान्यदपि सन्दधे । तदपि द्व्यङ्गुलं न्यूनं यद् यदादत्त बन्धनम् ॥ १६ ॥
សូម្បីខ្សែដែលមានក៏នៅតែខ្វះ; នាងភ្ជាប់ខ្សែបន្ថែមទៀត ប៉ុន្តែមិនថាយកខ្សែប៉ុន្មានមកចង ក៏នៅតែខ្វះពីរម្រាមដៃជានិច្ច។
Verse 17
एवं स्वगेहदामानि यशोदा सन्दधत्यपि । गोपीनां सुस्मयन्तीनां स्मयन्ती विस्मिताभवत् ॥ १७ ॥
ដូច្នេះមាតាយសោដាបានភ្ជាប់ខ្សែទាំងអស់ក្នុងផ្ទះ ក៏នៅតែមិនអាចចងព្រះក្រឹស្ណបាន។ ក្រុមគោពីចាស់ៗនៅជិតខាងញញឹមសើចរីករាយ; មាតាយសោដាក៏ញញឹមទាំងខំប្រឹង ហើយគ្រប់គ្នាស្រឡាំងកាំងដោយអស្ចារ្យ។
Verse 18
स्वमातु: स्विन्नगात्राया विस्रस्तकबरस्रज: । दृष्ट्वा परिश्रमं कृष्ण: कृपयासीत् स्वबन्धने ॥ १८ ॥
ដោយសារការខិតខំរបស់មាតាយសោដា រាងកាយនាងសើមញើសទាំងមូល ហើយផ្កា និងសិតសក់បានរអិលធ្លាក់ចេញពីសក់។ ព្រះកុមារក្រឹស្ណៈឃើញម្តាយនឿយហត់ដូច្នេះ ក៏មានព្រះមេត្តា និងព្រមឲ្យចង។
Verse 19
एवं सन्दर्शिता ह्यङ्ग हरिणा भृत्यवश्यता । स्ववशेनापि कृष्णेन यस्येदं सेश्वरं वशे ॥ १९ ॥
ឱ ព្រះបាទបរិក្សិត! ក្នុងលីឡានេះ ព្រះហរិបានបង្ហាញ “ភាពស្ថិតក្រោមអំណាចអ្នកបម្រើ”។ ទោះជាព្រះក្រឹស្ណៈគ្រប់គ្រងសកលលោកជាមួយព្រះសិវៈ ព្រះព្រហ្ម និងព្រះឥន្ទ្រ ក៏ទ្រង់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសេចក្តីស្រឡាញ់របស់ភក្ត។
Verse 20
नेमं विरिञ्चो न भवो न श्रीरप्यङ्गसंश्रया । प्रसादं लेभिरे गोपी यत्तत्प्राप विमुक्तिदात् ॥ २० ॥
សូម្បីតែវិរិញ្ចិ (ព្រះព្រហ្ម) ភវៈ (ព្រះសិវៈ) និងស្រីលក្ខ្មីដែលស្ថិតជានិច្ចនៅលើទ្រូងព្រះអម្ចាស់ ក៏មិនបានទទួលព្រះអនុគ្រោះដូចដែលយសោដា-គោពីបានទទួលពីព្រះដ៏ប្រទានមោក្ខៈឡើយ។
Verse 21
नायं सुखापो भगवान्देहिनां गोपिकासुत: । ज्ञानिनां चात्मभूतानां यथा भक्तिमतामिह ॥ २१ ॥
ព្រះក្រឹស្ណៈ ជាព្រះបុត្ររបស់គោពី មិនងាយឲ្យអ្នកដែលជាប់ចិត្តលើរាងកាយ ឬអ្នកប្រកាន់តែជ្ញាន ឬអ្នកធ្វើតបៈដ៏តឹងរឹង ចូលដល់បានទេ; ប៉ុន្តែសម្រាប់ភក្តដែលបម្រើដោយភក្តិពេញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ទ្រង់ស្ថិតជិតស្និទ្ធងាយស្រួល។
Verse 22
कृष्णस्तु गृहकृत्येषु व्यग्रायां मातरि प्रभु: । अद्राक्षीदर्जुनौ पूर्वं गुह्यकौ धनदात्मजौ ॥ २२ ॥
នៅពេលមាតាយសោដាកំពុងរវល់ខ្លាំងនឹងកិច្ចការផ្ទះ ព្រះអម្ចាស់ក្រឹស្ណៈបានឃើញដើមឈើគូដែលហៅថា យមល-អរជុន នៅខាងមុខ; ដែលក្នុងយុគមុនៗ គឺជាព្រះបុត្រទេវតារបស់កុវេរ (ធនដ)។
Verse 23
पुरा नारदशापेन वृक्षतां प्रापितौ मदात् । नलकूवरमणिग्रीवाविति ख्यातौ श्रियान्वितौ ॥ २३ ॥
ក្នុងជាតិមុន ពួកគេទាំងពីរ ដែលល្បីថា នលកូវរ និង មណិគ្រីវ មានសម្បត្តិ និងសិរីល្អយ៉ាងខ្លាំង; តែដោយមោទនភាព និងអហങ്കារ នារទមុនីបានដាក់បណ្តាសាឲ្យក្លាយជាដើមឈើ។
Frequently Asked Questions
Traditional Vaiṣṇava explanation reads the “two fingers” as a deliberate theological sign: one ‘finger’ represents human endeavor (sādhaka-prayatna or the devotee’s sincere effort), and the second represents Bhagavān’s mercy (kṛpā). Binding the Infinite is impossible by material means alone; Kṛṣṇa allows Himself to be ‘captured’ only when devotion is complete—effort is offered fully and grace is bestowed freely.
The chapter juxtaposes tattva and līlā: ontologically Kṛṣṇa is the timeless, all-pervading Absolute, yet in Vraja He voluntarily accepts the rules of intimate relationship (vātsalya-rasa). His ‘fear’ is not ignorance or limitation imposed by māyā; it is a self-chosen līlā that magnifies His devotee’s love and demonstrates that prema is a higher ‘binding force’ than yogic or speculative approaches.
Commentarial tradition highlights dharma within bhakti: Yaśodā’s love is practical, attentive, and responsible—she serves Kṛṣṇa while also protecting offerings and household duties meant for Him. The scene also intensifies the līlā’s rasa: Kṛṣṇa’s playful jealousy and mischief amplify the sweetness (mādhurya) of their relationship.
They are the two sons of Kuvera, formerly cursed by Nārada Muni due to intoxication with wealth and pride, resulting in their birth as the twin yamala-arjuna trees. Their mention here functions as narrative foreshadowing: bound to the mortar, Kṛṣṇa will soon move between the trees and grant them liberation, demonstrating His compassion and the purifying power of contact with Him.