Adhyaya 32
Gopī-gīta Aftermath: Kṛṣṇa Returns and Explains Divine Non-Reciprocation (Rāsa-līlā Dialogue)
បន្ទាប់ពីបទចម្រៀងទុក្ខសោកនៃការបែកឆ្ងាយរបស់គោពី (gopī-gīta) ព្រះក្រឹṣṇa បានលេចមកវិញដោយញញឹម ប្រោសឲ្យពួកនាងដកដង្ហើមជីវិតវិញ និងលាយបាត់ទុក្ខ viraha។ គោពីឆ្លើយតបដោយអាកប្បកិរិយាផ្សេងៗ—បម្រើដោយគោរព ការឱបដោយក្តីស្រឡាញ់ កំហឹងស្នេហា និងការសមាធិយោគ—បង្ហាញ bhāva ខុសៗគ្នាក្នុង bhakti តែមួយ។ ព្រះអង្គនាំពួកនាងទៅកាន់ច្រាំងទន្លេកាលិនឌីក្រោមពន្លឺព្រះច័ន្ទ រដូវស្លឹកឈើជ្រុះ ខ្យល់ក្រអូប និងខ្សាច់ទន់ បង្កើន rasa។ អង្គុយកណ្ដាលពួកនាងដូច Paramātmā ជាមួយ śakti របស់ទ្រង់ គោពីនៅតែរងរបួស សួរអំពីសីលធម៌នៃស្នេហា និងការឆ្លើយតប។ ព្រះក្រឹṣṇa ពន្យល់ពីមិត្តភាពអាត្មានិយម ការមេត្តាធម្មជាតិ និងការមិនឆ្លើយតបដោយពេញចិត្តខ្លួនឯង ឬច嫉 ហើយបង្ហាញថាការពន្យារពេលរបស់ទ្រង់គឺដើម្បីបង្កើន bhakti។ ចុងក្រោយ ទ្រង់ប្រកាសថាមិនអាចសងគុណសេវាបរិសុទ្ធរបស់គោពីបាន ទើបបើកផ្លូវទៅរាសលីឡា ដែលភាពជិតស្និទ្ធត្រូវបានដាក់ជាធម្មខ្ពស់បំផុតនៃ prema។
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति गोप्य: प्रगायन्त्य: प्रलपन्त्यश्च चित्रधा । रुरुदु: सुस्वरं राजन् कृष्णदर्शनलालसा: ॥ १ ॥
ព្រះស្រីសុកទេវៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ ឱ ព្រះរាជា ក្រុមគោពីបានច្រៀង និងរំលែកចិត្តដោយវិធីដ៏ស្រស់ស្អាតជាច្រើន ហើយបានយំសម្លេងខ្លាំង ដោយប្រាថ្នាចង់បានទស្សនៈព្រះក្រឹෂ្ណ។
Verse 2
तासामाविरभूच्छौरि: स्मयमानमुखाम्बुज: । पीताम्बरधर: स्रग्वी साक्षान्मन्मथमन्मथ: ॥ २ ॥
បន្ទាប់មក ព្រះសៅរិ ព្រះក្រឹෂ្ណ បានបង្ហាញព្រះអង្គមុខផ្កាឈូកញញឹម ពាក់ព្រះពស្ត្រពណ៌លឿង និងពាក់កម្រងផ្កា នៅមុខគោពី—ជាព្រះអង្គដែលអាចមោហិតសូម្បីតែកាមទេវ។
Verse 3
तं विलोक्यागतं प्रेष्ठं प्रीत्युत्फुल्लदृशोऽबला: । उत्तस्थुर्युगपत् सर्वास्तन्व: प्राणमिवागतम् ॥ ३ ॥
ពេលគោពីបានឃើញព្រះក្រឹෂ្ណជាទីស្រឡាញ់បំផុតត្រឡប់មកវិញ ភ្នែករបស់ពួកនាងរីកប៉ោងដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ហើយទាំងអស់បានឈរឡើងពេលតែមួយ ដូចជាព្រលឹងជីវិតបានត្រឡប់ចូលកាយវិញ។
Verse 4
काचित् कराम्बुजं शौरेर्जगृहेऽञ्जलिना मुदा । काचिद् दधार तद्बाहुमंसे चन्दनभूषितम् ॥ ४ ॥
គោពីម្នាក់ដោយសេចក្តីរីករាយ បានកាន់ព្រះហស្តដូចផ្កាឈូករបស់ព្រះសៅរិក្នុងដៃដែលប្រណម; ម្នាក់ទៀតបានដាក់ព្រះពាហុដែលលាបចន្ទន៍លើស្មារបស់នាង។
Verse 5
काचिदञ्जलिनागृह्णात्तन्वी ताम्बूलचर्वितम् । एका तदङ्घ्रिकमलं सन्तप्ता स्तनयोरधात् ॥ ५ ॥
គោពីម្នាក់រាងស្ដើងបានទទួលទាំបូលដែលព្រះអង្គបានខាំរួច ដោយគោរពក្នុងដៃប្រណម; គោពីម្នាក់ទៀតដែលឆេះដោយកម្តៅនៃក្តីប្រាថ្នា បានដាក់ព្រះបាទដូចផ្កាឈូកលើទ្រូងរបស់នាង។
Verse 6
एका भ्रुकुटिमाबध्य प्रेमसंरम्भविह्वला । घ्नन्तीवैक्षत् कटाक्षेपै: सन्दष्टदशनच्छदा ॥ ६ ॥
គោពីម្នាក់ស្រវឹងដោយកំហឹងនៃសេចក្តីស្រឡាញ់ ក្រញ៉ូវចិញ្ចើម ខាំបបូរមាត់ ហើយសម្លឹងព្រះองค์ដោយក្រសែភ្នែកតឹងរឹង ដូចជាចង់ធ្វើឲ្យរបួស។
Verse 7
अपरानिमिषद्दृग्भ्यां जुषाणा तन्मुखाम्बुजम् । आपीतमपि नातृप्यत् सन्तस्तच्चरणं यथा ॥ ७ ॥
គោពីម្នាក់ទៀតសម្លឹងមើលព្រះមុខដូចផ្កាឈូកដោយភ្នែកមិនព្រិច; ទោះបានស្រូបយកភាពផ្អែមល្ហែមយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ ក៏មិនទាន់ឆ្អែត ដូចសន្តបុរសដែលមិនធ្លាប់ឆ្អែតក្នុងការធ្វើសមាធិលើព្រះបាទរបស់ព្រះអម្ចាស់។
Verse 8
तं काचिन्नेत्ररन्ध्रेण हृदिकृत्वा निमील्य च । पुलकाङ्ग्युपगुह्यास्ते योगीवानन्द सम्प्लुता ॥ ८ ॥
គោពីម្នាក់យកព្រះអម្ចាស់តាមរន្ធភ្នែកដាក់ចូលក្នុងបេះដូង; បន្ទាប់មកបិទភ្នែក រោមកាយស្ទើរឈរ ហើយអោបព្រះองค์នៅខាងក្នុងជានិច្ច—ដូចយោគីដែលលង់ក្នុងអានន្ទៈទេវី។
Verse 9
सर्वास्ता: केशवालोकपरमोत्सवनिर्वृता: । जहुर्विरहजं तापं प्राज्ञं प्राप्य यथा जना: ॥ ९ ॥
ពេលបានឃើញកេសវៈម្តងទៀត គោពីទាំងអស់រីករាយដូចពិធីបុណ្យដ៏អធិកអធម។ ពួកនាងបោះបង់កម្តៅនៃការបែកពីគ្នា ដូចមនុស្សដែលភ្លេចទុក្ខពេលបានស្និទ្ធស្នាលជាមួយអ្នកប្រាជ្ញខាងវិញ្ញាណ។
Verse 10
ताभिर्विधूतशोकाभिर्भगवानच्युतो वृत: । व्यरोचताधिकं तात पुरुष: शक्तिभिर्यथा ॥ १० ॥
ព្រះអច្យុតៈ ត្រូវបានគោពីដែលបានបំបាត់ទុក្ខសោកហើយព័ទ្ធជុំវិញ កាន់តែភ្លឺរលោង។ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ ក្រឹស្ណាប្រៀបដូចបរមាត្មា ដែលព័ទ្ធដោយអំណាចវិញ្ញាណរបស់ព្រះองค์។
Verse 11
ता: समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभु: । विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम् ॥ ११ ॥ शरच्चन्द्रांशुसन्दोहध्वस्तदोषातम: शिवम् । कृष्णाया हस्ततरलाचितकोमलवालुकम् ॥ १२ ॥
បន្ទាប់មក ព្រះស្រីក្រឹષ્ણ ព្រះអម្ចាស់ដ៏មានអំណាច បាននាំក្រុមគោពីទៅកាន់ឆ្នេរទន្លេកាលិន្ទី (យមុនា)។ រលកដូចដៃបានរាយកំនរខ្សាច់ទន់លើឆ្នេរ; ខ្យល់ក្រអូបដោយផ្កាគុន្ទ និងមន្ទារ ដែលកំពុងរីក បានទាក់ទាញឃ្មុំជាច្រើន ហើយពន្លឺព្រះចន្ទរដូវសរទដ៏ច្រើនបានបំបាត់ភាពងងឹតនៃរាត្រី ធ្វើឲ្យទីនោះក្លាយជាទីមង្គល។
Verse 12
ता: समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभु: । विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम् ॥ ११ ॥ शरच्चन्द्रांशुसन्दोहध्वस्तदोषातम: शिवम् । कृष्णाया हस्ततरलाचितकोमलवालुकम् ॥ १२ ॥
ពន្លឺព្រះចន្ទរដូវសរទដ៏ច្រើនបានបំបាត់ភាពងងឹតនៃរាត្រី ធ្វើឲ្យព្រំខ្សាច់នោះក្លាយជាទីមង្គល។ រលកកាលិន្ទីដូចដៃបានប铺ខ្សាច់ទន់ៗ ហើយខ្យល់ក្រអូបដោយផ្កាគុន្ទ និងមន្ទារ ដែលរីកស្រស់ បានទាក់ទាញហ្វូងឃ្មុំ។
Verse 13
तद्दर्शनाह्लादविधूतहृद्रुजो मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययु: । स्वैरुत्तरीयै: कुचकुङ्कुमाङ्कितै- रचीक्लृपन्नासनमात्मबन्धवे ॥ १३ ॥
ដោយសេចក្តីរីករាយពីការឃើញព្រះក្រឹષ્ણា ការឈឺចាប់ក្នុងបេះដូងរបស់ពួកនាងបានរលាយបាត់ ហើយពួកគោពីដូចជាព្រះវេទដែលមានរូប បានឈានដល់ការបំពេញបំណងទាំងស្រុង។ បន្ទាប់មក សម្រាប់មិត្តជាទីស្រឡាញ់របស់ពួកនាង គឺព្រះស្រីក្រឹષ્ણា ពួកនាងបានរៀបចំកន្លែងអង្គុយដោយប铺ក្រណាត់លើស្មារបស់ខ្លួន ដែលមានស្នាមម្សៅកុងគុមពីទ្រូង។
Verse 14
तत्रोपविष्टो भगवान् स ईश्वरो योगेश्वरान्तर्हृदि कल्पितासन: । चकास गोपीपरिषद्गतोऽर्चित- स्त्रैलोक्यलक्ष्म्येकपदं वपुर्दधत् ॥ १४ ॥
នៅទីនោះ ក្នុងក្រុមប្រជុំរបស់គោពី ព្រះស្រីក្រឹષ્ણា ព្រះអម្ចាស់ដ៏អធិបតី បានអង្គុយ—ព្រះអង្គដែលយោគីដ៏អស្ចារ្យរៀបអាសនៈនៅក្នុងបេះដូង។ ពេលគោពីទាំងឡាយគោរពបូជា ព្រះកាយទិព្វរបស់ព្រះអង្គ ដែលជាទីស្ថិតតែមួយនៃសិរីល្អ និងសោភ័ណភាពក្នុងបីលោក បានភ្លឺរលោងយ៉ាងចែងចាំង។
Verse 15
सभाजयित्वा तमनङ्गदीपनं सहासलीलेक्षणविभ्रमभ्रुवा । संस्पर्शनेनाङ्ककृताङ्घ्रिहस्तयो: संस्तुत्य ईषत्कुपिता बभाषिरे ॥ १५ ॥
ពួកគោពីបានគោរពសរសើរព្រះស្រីក្រឹષ્ણា អ្នកបំភ្លឺភ្លើងស្នេហា ដោយសម្លឹងមើលលេងសើចជាមួយញញឹម ដោយសញ្ញាស្នេហាតាមចលនាចិញ្ចើម និងដោយដាក់ព្រះហಸ್ತ‑ព្រះបាទលើភ្លៅ រួចប៉ះពាល់និងម៉ាស្សាដើម្បីបម្រើបូជា។ ទោះជាយ៉ាងណា នៅក្នុងការបូជានោះផង ពួកនាងមានការខឹងតិចៗ ហើយបាននិយាយទៅកាន់ព្រះអង្គដូច្នេះ។
Verse 16
श्रीगोप्य ऊचु: भजतोऽनुभजन्त्येक एक एतद्विपर्ययम् । नोभयांश्च भजन्त्येक एतन्नो ब्रूहि साधु भो: ॥ १६ ॥
ព្រះនាងគោពីបាននិយាយថា៖ មនុស្សខ្លះឆ្លើយតបសេចក្តីស្រឡាញ់តែចំពោះអ្នកដែលស្រឡាញ់ខ្លួន; មនុស្សខ្លះមានមេត្តាករុណាសូម្បីចំពោះអ្នកមិនអើពើ ឬជាសត្រូវ; ហើយមនុស្សខ្លះមិនស្រឡាញ់អ្នកណាទេ។ ឱ ព្រះក្រឹષ્ણ សូមពន្យល់ឲ្យយើងយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។
Verse 17
श्रीभगवानुवाच मिथो भजन्ति ये सख्य: स्वार्थैकान्तोद्यमा हि ते । न तत्र सौहृदं धर्म: स्वार्थार्थं तद्धि नान्यथा ॥ १७ ॥
ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា៖ អ្នកដែលបង្ហាញសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលដូចមិត្តភក្តិគ្នា តែធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ គឺជាមនុស្សអាត្មានិយម។ នៅទីនោះគ្មានមិត្តភាពពិត និងគ្មានធម៌។ បើគ្មានផលប្រយោជន៍ខ្លួន ពួកគេមិនឆ្លើយតបឡើយ។
Verse 18
भजन्त्यभजतो ये वै करुणा: पितरौ यथा । धर्मो निरपवादोऽत्र सौहृदं च सुमध्यमा: ॥ १८ ॥
ឱ គោពីចង្កេះស្រឡូន អ្នកខ្លះបម្រើដោយភក្តិ សូម្បីចំពោះអ្នកដែលមិនឆ្លើយតប; ពួកគេមានមេត្តាករុណាពិត ដូចសេចក្តីស្រឡាញ់ធម្មជាតិរបស់ឪពុកម្តាយ។ មនុស្សដូច្នេះដើរតាមធម៌ដ៏គ្មានកំហុស ហើយជាអ្នកប្រាថ្នាល្អពិតប្រាកដ។
Verse 19
भजतोऽपि न वै केचिद् भजन्त्यभजत: कुत: । आत्मारामा ह्याप्तकामा अकृतज्ञा गुरुद्रुह: ॥ १९ ॥
មានមនុស្សខ្លះដែលមិនស្រឡាញ់សូម្បីអ្នកដែលស្រឡាញ់ពួកគេ; ចុះអ្នកដែលជាសត្រូវវិញទៀត! ពួកគេអាចជាអាត្មារាម (ពេញចិត្តក្នុងខ្លួន), អាប្តកាម (ពេញបំណង), ឬមានសម្បត្តិនិស្ស័យមិនដឹងគុណ និងច嫉ចំពោះអ្នកលើសលប់។
Verse 20
नाहं तु सख्यो भजतोऽपि जन्तून् भजाम्यमीषामनुवृत्तिवृत्तये । यथाधनो लब्धधने विनष्टे तच्चिन्तयान्यन्निभृतो न वेद ॥ २० ॥
ឱ សហាយគោពី មូលហេតុដែលខ្ញុំមិនឆ្លើយតបភ្លាមៗ ទោះបីសត្វលោកបូជាខ្ញុំក៏ដោយ គឺដើម្បីធ្វើឲ្យភក្តិប្រកបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់របស់ពួកគេកាន់តែខ្លាំង។ ពួកគេដូចមនុស្សក្រីក្រ ដែលបានទ្រព្យហើយបាត់វាទៅវិញ; ដោយការព្រួយបារម្ភ គេមិនអាចគិតអ្វីក្រៅពីវាបានទេ។
Verse 21
एवं मदर्थोज्झितलोकवेद- स्वानां हि वो मय्यनुवृत्तयेऽबला: । मयापरोक्षं भजता तिरोहितं मासूयितुं मार्हथ तत् प्रियं प्रिया: ॥ २१ ॥
ឱ កោពីជាទីស្រឡាញ់ទាំងឡាយ! ដោយសារខ្ញុំ អ្នកបានបោះបង់ទាំងការយល់ឃើញរបស់លោក ការប្រកាន់តាមវេដ និងមតិរបស់សាច់ញាតិ។ ខ្ញុំបានលាក់ខ្លួនពីភ្នែកអ្នកមួយភ្លែត ដើម្បីបង្កើនសេចក្តីភក្តីស្រឡាញ់របស់អ្នកចំពោះខ្ញុំ ប៉ុន្តែសេចក្តីស្រឡាញ់របស់ខ្ញុំចំពោះអ្នកមិនដែលថយចុះឡើយ។ ដូច្នេះ សូមកុំមានចិត្តអាក្រក់ចំពោះខ្ញុំឡើយ។
Verse 22
न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजां स्वसाधुकृत्यं विबुधायुषापि व: । या माभजन् दुर्जरगेहशृङ्खला: संवृश्च्य तद् व: प्रतियातु साधुना ॥ २२ ॥
ខ្ញុំមិនអាចសងបំណុលនៃសេវាកម្មដ៏បរិសុទ្ធឥតខ្ចោះរបស់អ្នកបានទេ ទោះបីមានអាយុកាលដូចព្រះព្រហ្មក៏ដោយ។ អ្នកបានបូជាខ្ញុំដោយកាត់ផ្តាច់ខ្សែចងក្រងនៃគ្រួសារដែលពិបាកបំបែក។ ដូច្នេះ សូមឲ្យកិច្ចការល្អដ៏រុងរឿងរបស់អ្នកឯងក្លាយជាការសងតបសម្រាប់អ្នក។
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s disappearance functions as an intensifier of bhakti: by removing His visible presence, He concentrates the gopīs’ consciousness exclusively upon Him, converting desire into single-pointed prema. His return signifies divine validation of their surrender—He restores their life and reveals that His apparent withdrawal was not neglect but a pedagogical mercy meant to deepen attachment (āsakti) and love (prema).
The text presents multiple devotional psychologies (bhāvas) as equally centered on Kṛṣṇa: some serve externally (pāda-sevā), some express māna (loving pique) that presupposes intimacy, and some internalize Him through the eyes into the heart, resembling yogic dhyāna. The Bhāgavata’s point is that Kṛṣṇa is the object of both yoga and bhakti, yet in Vraja the same absorption is propelled by love rather than austerity.
He explains that delayed reciprocation can be an act of grace: it intensifies longing until the devotee’s mind cannot rest in anything else, making devotion irrevocable and exclusive. The analogy is a poor person who gains wealth and loses it—anxiety fixes the mind; similarly, separation fixes the heart on Kṛṣṇa, purifying motivation from mixed desires.
First are those who reciprocate only for self-benefit (transactional friendship). Second are those naturally compassionate—like parents—who serve even without return (faultless dharma). Third are those who do not love even those who love them, due to self-satisfaction, material fullness, ingratitude, or envy of superiors. Kṛṣṇa uses this typology to clarify that His own apparent non-reciprocation is neither selfish nor envious but purposeful for elevating devotion.
Because their devotion is described as spotless and total: they cut through difficult domestic bonds and social/Vedic constraints solely for His sake, offering themselves without calculation. In bhakti theology, such prema places Bhagavān in a position of loving ‘debt’ (ṛṇa), underscoring that pure devotion conquers the unconquerable and is valued above all cosmic reward.