Adhyaya 5
Vīrabhadra Destroys Dakṣa’s Sacrifice (Dakṣa-yajña-vināśa)
ដោយបានឮពីនារទមុនីអំពីមរណភាពរបស់ព្រះនាងសតី និងការប្រមាថរបស់ទក្ស ព្រះសិវៈបានបង្កើតវីរភទ្រចេញពីព្រះកេសារបស់ទ្រង់។ វីរភទ្រ និងពួកគណៈបានបំផ្លាញពិធីយជ្ញរបស់ទក្ស ធ្វើឱ្យភគៈងងឹតភ្នែក បំបាក់ធ្មេញរបស់បូសៈ និងកាត់ក្បាលទក្សបោះចូលក្នុងភ្លើងទិសខាងត្បូង មុនពេលត្រឡប់ទៅភ្នំកៃលាសវិញ។
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच भवो भवान्या निधनं प्रजापते- रसत्कृताया अवगम्य नारदात् । स्वपार्षदसैन्यं च तदध्वरर्भुभि- र्विद्रावितं क्रोधमपारमादधे ॥ १ ॥
មៃត្រេយៈបាននិយាយថា ពេលព្រះសិវៈបានឮពីនារទថា សតី ភរិយារបស់ព្រះអង្គ បានស្លាប់ដោយសារការប្រមាថរបស់ប្រជាបតិទក្ស និងកងទ័ពបរិវាររបស់ព្រះអង្គត្រូវទេវតា “ឫភុ” បណ្តេញចេញ ព្រះសិវៈក៏កើតកំហឹងដ៏អសীম។
Verse 2
क्रुद्ध: सुदष्टौष्ठपुट: स धूर्जटि- र्जटां तडिद्वह्निसटोग्ररोचिषम् । उत्कृत्य रुद्र: सहसोत्थितो हसन् गम्भीरनादो विससर्ज तां भुवि ॥ २ ॥
ដោយកំហឹងខ្លាំង ព្រះសិវៈ (ធូរជដិ) ខាំបបូរមាត់រឹត ហើយទាញយកសរសៃជដាមួយចេញពីក្បាល ដែលភ្លឺឆេះដូចរន្ទះ និងភ្លើង។ ព្រះអង្គឈរឡើងភ្លាមៗ សើចដូចអ្នកឆ្កួត ហើយបោះជដានោះចុះលើផែនដីជាមួយសំឡេងគំហុកជ្រៅ។
Verse 3
ततोऽतिकायस्तनुवा स्पृशन्दिवं सहस्रबाहुर्घनरुक् त्रिसूर्यदृक् । करालदंष्ट्रो ज्वलदग्निमूर्धज: कपालमाली विविधोद्यतायुध: ॥ ३ ॥
បន្ទាប់មក បានកើតមានអារក្សខ្មៅដ៏គួរឱ្យខ្លាច មហាកាយខ្ពស់ប៉ះមេឃ ភ្លឺចែងចាំងដូចព្រះអាទិត្យបី។ ធ្មេញវាខ្លាំងគួរភ័យ ខ្សែសក់លើក្បាលឆេះដូចភ្លើង; វាមានដៃរាប់ពាន់ កាន់អាវុធនានា ហើយពាក់មាលាធ្វើពីក្បាលមនុស្ស។
Verse 4
तं किं करोमीति गृणन्तमाह बद्धाञ्जलिं भगवान् भूतनाथ: । दक्षं सयज्ञं जहि मद्भटानां त्वमग्रणी रुद्र भटांशको मे ॥ ४ ॥
អសុរធំនោះលើកដៃបួងសួងថា «ព្រះអម្ចាស់ ខ្ញុំគួរធ្វើអ្វី?» ព្រះសិវៈជាភូតនាថ បានបញ្ជាថា «អ្នកកើតពីរាងកាយរបស់យើង និងជាមេដឹកនាំកណៈរបស់យើង; ដូច្នេះ ចូរសម្លាប់ទក្ខ និងទ័ពរបស់គាត់នៅក្នុងពិធីយជ្ញ»។
Verse 5
आज्ञप्त एवं कुपितेन मन्युना स देवदेवं परिचक्रमे विभुम् । मेने तदात्मानमसङ्गरंहसा महीयसां तात सह: सहिष्णुम् ॥ ५ ॥
ពេលទទួលបញ្ជាពីកំហឹងដ៏ក្តៅគគុក គាត់បានដើរវង់ជុំវិញរុទ្រៈ ព្រះទេវទេវ និងមហាវិភូ។ គាត់គិតថាខ្លួនមានកម្លាំងល្បឿនមិនអាចទប់ទល់ បានសមត្ថភាពប្រឈមសូម្បីតែភាពអត់ធ្មត់របស់មហាបុរស។
Verse 6
अन्वीयमान: स तु रुद्रपार्षदै- र्भृशं नदद्भिर्व्यनदत्सुभैरवम् । उद्यम्य शूलं जगदन्तकान्तकं सम्प्राद्रवद् घोषणभूषणाङ्घ्रि: ॥ ६ ॥
ពួកបរិវាររបស់រុទ្រៈបានតាមក្រោយ ដោយស្រែកហ៊ោរំខានយ៉ាងខ្លាំង បង្កើតសំឡេងគួរឱ្យភ័យ។ គាត់លើកត្រីសូលដ៏សាហាវ ដែលអាចសម្លាប់សូម្បីតែមរណៈ ហើយរត់ប្រញាប់ទៅមុខ; កងជើងរបស់គាត់ដូចជាគ្រហឹមរំខាន។
Verse 7
अथर्त्विजो यजमान: सदस्या: ककुभ्युदीच्यां प्रसमीक्ष्य रेणुम् । तम: किमेतत्कुत एतद्रजोऽभू- दिति द्विजा द्विजपत्न्यश्च दध्यु: ॥ ७ ॥
នៅពេលនោះ ក្នុងសាលាពិធីយជ្ញ ពួកឫត្វិជ យជមាន សមាជិកសភា ព្រហ្មណ៍ និងភរិយារបស់ពួកគេ បានមើលឃើញធូលីឡើងពីទិសជើង ហើយគិតថា «ភាពងងឹតនេះជាអ្វី? ធូលីនេះកើតពីណា?»
Verse 8
वाता न वान्ति न हि सन्ति दस्यव: प्राचीनबर्हिर्जीवति होग्रदण्ड: । गावो न काल्यन्त इदं कुतो रजो लोकोऽधुना किं प्रलयाय कल्पते ॥ ८ ॥
ពួកគេពិចារណាថា «គ្មានខ្យល់បក់ គ្មានចោរប្លន់ទេ; ហើយព្រះបាទប្រាចីនបរហិ ដែលមានទណ្ឌកម្មតឹងរឹង ក៏នៅរស់។ គោមិនបានដើរឆ្លងកាត់ទេ; ដូច្នេះធូលីនេះមកពីណា? តើពិភពលោកកំពុងត្រៀមចូលទៅកាន់ព្រាល័យឬ?»
Verse 9
प्रसूतिमिश्रा: स्त्रिय उद्विग्नचित्ता ऊचुर्विपाको वृजिनस्यैव तस्य । यत्पश्यन्तीनां दुहितृणां प्रजेश: सुतां सतीमवदध्यावनागाम् ॥ ९ ॥
ប្រសូតិ ភរិយារបស់ទក្ខ និងស្ត្រីទាំងឡាយមានចិត្តក្តៅក្រហាយ ហើយនិយាយថា៖ គ្រោះថ្នាក់នេះជាផលបាបរបស់ទក្ខ; សតីដែលគ្មានកំហុសបានលះបង់កាយនៅមុខបងប្អូនស្រី ហើយទៅកាន់សួគ៌។
Verse 10
यस्त्वन्तकाले व्युप्तजटाकलाप: स्वशूलसूच्यर्पितदिग्गजेन्द्र: । वितत्य नृत्यत्युदितास्त्रदोर्ध्वजान् उच्चाट्टहासस्तनयित्नुभिन्नदिक् ॥ १० ॥
នៅពេលប្រល័យ ព្រះសិវៈមានសក់ជតាចែកចាយ ហើយប្រើត្រីសូលចាក់ព្រះអធិបតីទិសទាំងឡាយ។ ព្រះองค์សើចអট্টហាស និងរាំដោយអំណាច លើកដៃដូចទង់ជ័យ ដូចសូរសន្ធឹកផ្គរលាន់រំញ័រទិសទាំងមូល។
Verse 11
अमर्षयित्वा तमसह्यतेजसं मन्युप्लुतं दुर्निरीक्ष्यं भ्रुकुट्या । करालदंष्ट्राभिरुदस्तभागणं स्यात्स्वस्ति किं कोपयतो विधातु: ॥ ११ ॥
បុរសខ្មៅមហិមាដែលមានតេជៈមិនអាចទ្រាំបាន ពោរពេញដោយកំហឹង និងមើលទៅគួរភ័យ បានបង្ហាញធ្មេញដ៏សាហាវ។ ដោយការខ្មួតចិញ្ចើម គេបានបំបែកពន្លឺនៃផ្កាយលើមេឃ ហើយគ្របដណ្ដប់ដោយតេជៈមុតរបស់ខ្លួន—នៅមុខវិធាតាដែលកំពុងខឹង តើនរណានឹងបានសុខសាន្ត?
Verse 12
बह्वेवमुद्विग्नदृशोच्यमाने जनेन दक्षस्य मुहुर्महात्मन: । उत्पेतुरुत्पाततमा: सहस्रशो भयावहा दिवि भूमौ च पर्यक् ॥ १२ ॥
ខណៈដែលមនុស្សទាំងឡាយនិយាយគ្នាដោយភ្នែកក្តៅក្រហាយ មហាត្មា ទក្ខ បានឃើញសញ្ញាអពមង្គលដ៏គួរភ័យរាប់ពាន់កើតឡើងពីគ្រប់ទិស ទាំងលើមេឃ និងលើដី។
Verse 13
तावत्स रुद्रानुचरैर्महामखो नानायुधैर्वामनकैरुदायुधै: । पिङ्गै: पिशङ्गैर्मकरोदराननै: पर्याद्रवद्भिर्विदुरान्वरुध्यत ॥ १३ ॥
ឱ វិទូរ! នៅពេលនោះ អ្នកតាមរុទ្រៈបានព័ទ្ធវេទិកាយញ្ញ ហើយរត់វង់ជុំវិញ។ ពួកគេមានរាងទាប កាន់អាវុធនានា; រាងកាយដូចត្រីឆ្លាម មានពណ៌ខ្មៅលាយលឿង ហើយចាប់ផ្តើមបង្កការរំខានក្នុងពិធីយញ្ញ។
Verse 14
केचिद्बभञ्जु: प्राग्वंशं पत्नीशालां तथापरे । सद आग्नीध्रशालां च तद्विहारं महानसम् ॥ १४ ॥
ទាហានខ្លះបានបំផ្លាញសសរដែលគាំទ្រមណ្ឌបយជ្ញា និងរបងខាងមុខ; ខ្លះចូលទៅកាន់ទីស្នាក់ស្ត្រី; ខ្លះបំផ្លាញសាលាអគ្នីធ្រ និងទីប្រជុំយជ្ញា; ហើយខ្លះបំផ្លាញផ្ទះបាយ និងទីលំនៅ។
Verse 15
रुरुजुर्यज्ञपात्राणि तथैकेऽग्नीननाशयन् । कुण्डेष्वमूत्रयन् केचिद्बिभिदुर्वेदिमेखला: ॥ १५ ॥
ពួកគេបានបំបែកភាជនៈសម្រាប់យជ្ញា; ខ្លះព្យាយាមពន្លត់ភ្លើងបូជា; ខ្លះនោមចូលក្នុងកុណ្ឌ; ហើយខ្លះបំផ្លាញខ្សែព្រំដែន (មេខលា) ជុំវិញវេទី។
Verse 16
अबाधन्त मुनीनन्ये एके पत्नीरतर्जयन् । अपरे जगृहुर्देवान् प्रत्यासन्नान् पलायितान् ॥ १६ ॥
ខ្លះរារាំងផ្លូវព្រះមុនីដែលកំពុងរត់គេច; ខ្លះគំរាមស្ត្រីដែលមកប្រមូលផ្តុំ; ហើយខ្លះចាប់ពួកទេវតាដែលរត់ចេញពីមណ្ឌប។
Verse 17
भृगुं बबन्ध मणिमान् वीरभद्र: प्रजापतिम् । चण्डेश: पूषणं देवं भगं नन्दीश्वरोऽग्रहीत् ॥ १७ ॥
មណិមាន អ្នកបម្រើព្រះសិវៈ បានចាប់ចងភ្រឹគុមុនី; វីរភទ្រៈបានចាប់ប្រជាបតិទក្ស; ចណ្ឌេសៈបានចាប់ទេវៈពូษា; និងនន្ទីឥશ્વរៈបានចាប់ទេវៈភគ។
Verse 18
सर्व एवर्त्विजो दृष्ट्वा सदस्या: सदिवौकस: । तैरर्द्यमाना: सुभृशं ग्रावभिर्नैकधाद्रवन् ॥ १८ ॥
មានភ្លៀងថ្មធ្លាក់មិនដាច់។ ព្រះបូជាចារ្យ អ្នកចូលរួម និងទេវតាទាំងអស់នៅក្នុងយជ្ញា ត្រូវទទួលទុក្ខយ៉ាងខ្លាំង; ដោយខ្លាចបាត់បង់ជីវិត ពួកគេរត់ខ្ចាត់ខ្ចាយទៅទិសផ្សេងៗ។
Verse 19
जुह्वत: स्रुवहस्तस्य श्मश्रूणि भगवान् भव: । भृगोर्लुलुञ्चे सदसि योऽहसच्छ्मश्रु दर्शयन् ॥ १९ ॥
វីរភទ្រ បានដកពុកមាត់របស់ ព្រឹឃុ ដែលកំពុងកាន់វែកបូជាក្នុងដៃ ព្រោះគាត់បានសើចចំអកឱ្យ ព្រះសិវៈ ដោយបង្ហាញពុកមាត់របស់គាត់។
Verse 20
भगस्य नेत्रे भगवान् पातितस्य रुषा भुवि । उज्जहार सदस्थोऽक्ष्णा य: शपन्तमसूसुचत् ॥ २० ॥
វីរភទ្រ បានចាប់ ភគ បោកទៅនឹងដីដោយកំហឹង ហើយខ្វេះភ្នែករបស់គាត់ចេញ ព្រោះគាត់បានធ្វើសញ្ញាភ្នែកគាំទ្រនៅពេល ទក្ស កំពុងដាក់קלឡ ព្រះសិវៈ។
Verse 21
पूष्णो ह्यपातयद्दन्तान् कालिङ्गस्य यथा बल: । शप्यमाने गरिमणि योऽहसद्दर्शयन्दत: ॥ २१ ॥
ដូចជា ពលរាម បានវាយបំបាក់ធ្មេញស្តេច កាលិង្គ ដែរ វីរភទ្រ បានវាយបំបាក់ធ្មេញរបស់ ពូសៈ ដែលបានសើចបង្ហាញធ្មេញនៅពេល ព្រះសិវៈ ត្រូវបានគេដាក់קלឡ។
Verse 22
आक्रम्योरसि दक्षस्य शितधारेण हेतिना । छिन्दन्नपि तदुद्धर्तुं नाशक्नोत् त्र्यम्बकस्तदा ॥ २२ ॥
បន្ទាប់មក វីរភទ្រ បានអង្គុយលើទ្រូងរបស់ ទក្ស ហើយព្យាយាមកាត់ក្បាលរបស់គាត់ដោយអាវុធដ៏មុតស្រួច ប៉ុន្តែមិនអាចកាត់ផ្តាច់បានឡើយ។
Verse 23
शस्त्रैरस्त्रान्वितैरेवमनिर्भिन्नत्वचं हर: । विस्मयं परमापन्नो दध्यौ पशुपतिश्चिरम् ॥ २३ ॥
គាត់បានព្យាយាមកាត់ក្បាលរបស់ ទក្ស ដោយប្រើមន្តអាគមនិងអាវុធ ប៉ុន្តែសូម្បីតែស្បែកក៏មិនដាច់ដែរ ធ្វើឱ្យ វីរភទ្រ ងឿងឆ្ងល់យ៉ាងខ្លាំង។
Verse 24
दृष्ट्वा संज्ञपनं योगं पशूनां स पतिर्मखे । यजमानपशो: कस्य कायात्तेनाहरच्छिर: ॥ २४ ॥
បន្ទាប់មក វីរភទ្រ បានឃើញឧបករណ៍ឈើនៅក្នុងទីលានបូជានោះ ដែលប្រើសម្រាប់សម្លាប់សត្វ។ ទ្រង់បានឆ្លៀតឱកាសនោះ កាត់ក្បាលរបស់ ទក្ស ចេញ។
Verse 25
साधुवादस्तदा तेषां कर्म तत्तस्य पश्यताम् । भूतप्रेतपिशाचानां अन्येषां तद्विपर्यय: ॥ २५ ॥
នៅពេលឃើញសកម្មភាពរបស់ វីរភទ្រ ក្រុមរបស់ព្រះសិវៈមានសេចក្តីសោមនស្សរីករាយ និងស្រែកហ៊ោ ហើយពួក ភូត ខ្មោច និងបិសាចទាំងអស់បានបង្កើតសំឡេងយ៉ាងកងរំពង។ ផ្ទុយទៅវិញ ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលទទួលបន្ទុកពិธีបូជាបានយំសោកចំពោះការស្លាប់របស់ ទក្ស។
Verse 26
जुहावैतच्छिरस्तस्मिन्दक्षिणाग्नावमर्षित: । तद्देवयजनं दग्ध्वा प्रातिष्ठद् गुह्यकालयम् ॥ २६ ॥
បន្ទាប់មក វីរភទ្រ បានយកក្បាលនោះ ហើយដោយកំហឹងយ៉ាងខ្លាំង បានបោះវាទៅក្នុងភ្លើងបូជាទិសខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពីដុតបំផ្លាញទីលានទាំងមូល ពួកគេបានចាកចេញទៅកាន់លំនៅរបស់ចៅហ្វាយនាយ គឺភ្នំកៃលាស។
Frequently Asked Questions
Śiva manifests Vīrabhadra after learning that Satī gave up her body due to Dakṣa’s grievous insult and that Śiva’s attendants were driven away. Vīrabhadra functions as the instrument of cosmic justice: to chastise sacrificial arrogance and protect the dignity of a great devotee (Śiva). The episode teaches that offenses to exalted beings and to sacred relationships destabilize ritual merit and invite severe reaction.
The chapter portrays yajña as spiritually hollow when driven by pride and disregard for devotees. Although Dakṣa’s rite is externally elaborate, it collapses under the weight of aparādha; the very structure of sacrifice—pillars, fires, and implements—becomes a theater for moral reckoning. Bhāgavata theology thereby prioritizes devotion, humility, and honoring Vaiṣṇavas/Śaivas over mere ritual performance.
Vīrabhadra targets figures implicated in the assembly’s complicity: Bhṛgu is humiliated for his role in the sacrificial antagonism; Bhaga is blinded for his expressive participation during censure of Śiva; Pūṣā loses his teeth for smiling in support; and Dakṣa is ultimately beheaded as the principal offender. The narrative frames these punishments as proportional responses to collective endorsement of insult and sectarian contempt.
Casting Dakṣa’s head into the southern side of the fire symbolizes the inversion of a pride-based yajña: the performer becomes the oblation. It underscores that ritual power is not autonomous; it is subordinate to dharma and divine oversight. The act also dramatizes how adharmic sacrifice can devolve into a parody of itself, requiring later rectification and restoration.