Adhyaya 10
Dhruva’s War with the Yakṣas and the Protection of the Holy Name
បន្ទាប់ពី ព្រះធ្រុវៈ បានរៀបអភិសេកនិងមានបុត្រ ព្រះអនុជរបស់ទ្រង់គឺ ឧត្តមៈ ត្រូវបានសម្លាប់ដោយ យក្ស នៅក្នុងព្រៃហិមពាន្ត។ ដោយសេចក្តីក្រោធ ព្រះធ្រុវៈ បានលើកទ័ពទៅកាន់ក្រុង អាលកាបុរី និងកម្ទេចកងទ័ពយក្សយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ រហូតដល់ពួកគេប្រើ មាយា (ការបំភាន់) បង្កើតជាព្យុះនិងសត្វសាហាវ។ ពួក ឥសី បានណែនាំ ព្រះធ្រុវៈ ឱ្យរំលឹកដល់ ព្រះវិស្ណុ (Śārṅgadhanvā) និងពឹងផ្អែកលើ ព្រះនាមដ៏ស័ក្តិសិទ្ធិ ដើម្បីកម្ចាត់មាយានោះ និងទទួលបានជ័យជំនះ។
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच प्रजापतेर्दुहितरं शिशुमारस्य वै ध्रुव: । उपयेमे भ्रमिं नाम तत्सुतौ कल्पवत्सरौ ॥ १ ॥
មៃត្រេយៈបាននិយាយថា—ឱ វិទុរ! បន្ទាប់មក ធ្រុវមហារាជ បានរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយ ភ្រមិ កូនស្រីរបស់ប្រជាបតិ សិឝុមារ; នាងបានបង្កើតកូនប្រុសពីរនាក់ឈ្មោះ កល្ប និង វត្សរ។
Verse 2
इलायामपि भार्यायां वायो: पुत्र्यां महाबल: । पुत्रमुत्कलनामानं योषिद्रत्नमजीजनत् ॥ २ ॥
ធ្រុវមហារាជ ដែលមានកម្លាំងខ្លាំង មានភរិយាម្នាក់ទៀតឈ្មោះ អិឡា កូនស្រីរបស់ទេវតា វាយុ។ ព្រះអង្គបានមានកូនប្រុសឈ្មោះ ឧត្កល និងកូនស្រីមួយរូបស្រស់ស្អាតយ៉ាងខ្លាំង។
Verse 3
उत्तमस्त्वकृतोद्वाहो मृगयायां बलीयसा । हत: पुण्यजनेनाद्रौ तन्मातास्य गतिं गता ॥ ३ ॥
ឧត្តម ប្អូនប្រុសរបស់ធ្រុវមហារាជ ដែលនៅមិនទាន់រៀបការ ម្តងមួយបានទៅប្រមាញ់ ហើយត្រូវយក្សាដ៏ខ្លាំងសម្លាប់នៅភ្នំហិមាល័យ។ ម្តាយរបស់គាត់ សុរុចិ ក៏បានដើរតាមផ្លូវរបស់កូនប្រុស (ស្លាប់) ដែរ។
Verse 4
ध्रुवो भ्रातृवधं श्रुत्वा कोपामर्षशुचार्पित: । जैत्रं स्यन्दनमास्थाय गत: पुण्यजनालयम् ॥ ४ ॥
ពេលធ្រុវមហារាជបានឮអំពីការសម្លាប់ប្អូនប្រុស ឧត្តម ព្រះអង្គត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយទុក្ខសោក និងកំហឹង។ ព្រះអង្គឡើងលើរទេះជ័យជម្នះ ហើយចេញទៅកាន់ទីក្រុងយក្សា អលកាបុរី ដើម្បីឈ្នះ។
Verse 5
गत्वोदीचीं दिशं राजा रुद्रानुचरसेविताम् । ददर्श हिमवद्द्रोण्यां पुरीं गुह्यकसङ्कुलाम् ॥ ५ ॥
ព្រះរាជា ធ្រុវ មហារាជ បានយាងទៅទិសខាងជើងកាន់តំបន់ហិមាល័យ ដែលមានអ្នកបម្រើរបស់ព្រះរុទ្រ សេវាកម្ម ហើយបានឃើញទីក្រុងមួយក្នុងជ្រលងហិមវត ដែលពេញទៅដោយពួកគុហ្យក។
Verse 6
दध्मौ शङ्खं बृहद्बाहु: खं दिशश्चानुनादयन् । येनोद्विग्नदृश: क्षत्तरुपदेव्योऽत्रसन्भृशम् ॥ ६ ॥
មៃត្រេយៈបាននិយាយថា—ឱ វិទុរ ពេលធ្រុវ មហារាជ មកដល់អលកាបុរីភ្លាម ព្រះអង្គបានផ្លុំស័ង្ខភ្លាមៗ សំឡេងនោះរំញ័រទៅទូទាំងមេឃ និងគ្រប់ទិស។ ភរិយារបស់យក្សៈភ័យខ្លាំងណាស់ ហើយការព្រួយបារម្ភបង្ហាញច្បាស់ក្នុងភ្នែករបស់ពួកនាង។
Verse 7
ततो निष्क्रम्य बलिन उपदेवमहाभटा: । असहन्तस्तन्निनादमभिपेतुरुदायुधा: ॥ ७ ॥
ឱ វិទុរ វីរបុរស, បន្ទាប់មក វីរជនយក្សៈដ៏មានកម្លាំងខ្លាំង ដែលមានឈ្មោះ អុបទេវ ជាមហាភដ មិនអាចទ្រាំសំឡេងនោះបាន ទើបចេញពីទីក្រុង កាន់អាវុធ ហើយវាយប្រហារលើធ្រុវ។
Verse 8
स तानापततो वीर उग्रधन्वा महारथ: । एकैकं युगपत्सर्वानहन् बाणैस्त्रिभिस्त्रिभि: ॥ ८ ॥
ធ្រុវ មហារាជ ដែលជាមហារថី និងអ្នកកាន់ធ្នូដ៏ខ្លាំងក្លា បានចាប់ផ្តើមសម្លាប់ពួកដែលវាយប្រហារចូលមក ដោយបាញ់ព្រួញម្តងละបីព្រួញព្រមគ្នា ហើយបំបាក់ពួកគេម្នាក់ម្តង។
Verse 9
ते वै ललाटलग्नैस्तैरिषुभि: सर्व एव हि । मत्वा निरस्तमात्मानमाशंसन् कर्म तस्य तत् ॥ ९ ॥
ពេលវីរជនយក្សៈឃើញថាព្រួញរបស់ធ្រុវ មហារាជ ប៉ះជាប់លើថ្ងាសរបស់ពួកគេទាំងអស់ ពួកគេយល់ថាការបរាជ័យរបស់ខ្លួនជារឿងប្រាកដ។ ទោះយ៉ាងណា តាមធម៌វីរបុរស ពួកគេនៅតែសរសើរការប្រព្រឹត្តដ៏ក្លាហានរបស់ធ្រុវ។
Verse 10
तेऽपि चामुममृष्यन्त: पादस्पर्शमिवोरगा: । शरैरविध्यन् युगपद् द्विगुणं प्रचिकीर्षव: ॥ १० ॥
ដូចពស់ដែលមិនអាចអត់ធ្មត់ការត្រូវជាន់ដោយជើងបាន យក្សៈមិនអាចទ្រាំទ្រពលានុភាពដ៏អស្ចារ្យរបស់ធ្រុវមហារាជបានទេ ដូច្នេះពួកគេបាញ់ព្រួញទ្វេដងក្នុងពេលតែមួយ ដើម្បីបង្ហាញវីរភាព។
Verse 11
तत: परिघनिस्त्रिंशै: प्रासशूलपरश्वधै: । शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिश्चित्रवाजै: शरैरपि ॥ ११ ॥ अभ्यवर्षन् प्रकुपिता: सरथं सहसारथिम् । इच्छन्तस्तत्प्रतीकर्तुमयुतानां त्रयोदश ॥ १२ ॥
បន្ទាប់មក យក្សៈដែលខឹងក្រហម បានបាញ់រំលោភលើធ្រុវមហារាជ—រួមទាំងរទេះ និងអ្នកបើករទេះ—ដោយព្រួញមានស្លាបពណ៌ចម្រុះ ព្រមទាំងអាវុធពរិឃៈ និស្ត្រិំឝៈ ប្រាស-ឝូលៈ បរៈឝ្វធៈ ឝក្តិ ឫଷ្តិ និងភូឝុណ្ឌី ដូចភ្លៀង។
Verse 12
तत: परिघनिस्त्रिंशै: प्रासशूलपरश्वधै: । शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिश्चित्रवाजै: शरैरपि ॥ ११ ॥ अभ्यवर्षन् प्रकुपिता: सरथं सहसारथिम् । इच्छन्तस्तत्प्रतीकर्तुमयुतानां त्रयोदश ॥ १२ ॥
ទ័ពយក្សៈមានចំនួនមួយសែនបីម៉ឺននាក់ សុទ្ធតែខឹងខ្លាំង និងចង់បំបាក់សកម្មភាពដ៏អស្ចារ្យរបស់ធ្រុវមហារាជ; ដោយកម្លាំងពេញទំហឹង ពួកគេបានបាញ់រំលោភអាវុធ និងព្រួញលើព្រះអង្គ—រួមទាំងរទេះ និងអ្នកបើករទេះ—ដូចភ្លៀង។
Verse 13
औत्तानपादि: स तदा शस्त्रवर्षेण भूरिणा । न एवादृश्यताच्छन्न आसारेण यथा गिरि: ॥ १३ ॥
នៅពេលនោះ ធ្រុវមហារាជ ព្រះរាជបុត្ររបស់ឧត្តានបាទ ត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយភ្លៀងអាវុធដ៏ក្រាស់ក្រអូប រហូតមិនអាចមើលឃើញ ដូចភ្នំដែលត្រូវភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំងបាំងបិទ។
Verse 14
हाहाकारस्तदैवासीत्सिद्धानां दिवि पश्यताम् । हतोऽयं मानव: सूर्यो मग्न: पुण्यजनार्णवे ॥ १४ ॥
នៅពេលនោះ សិទ្ធៈដែលកំពុងមើលការប្រយុទ្ធពីលើមេឃ បានស្រែកហ៊ោហា—«ធ្រុវ ចៅប្រុសរបស់មនុ ដូចព្រះអាទិត្យ; ឥឡូវបានលិចចូលក្នុងសមុទ្ររបស់យក្សៈ ដូចថ្ងៃលិច!»
Verse 15
नदत्सु यातुधानेषु जयकाशिष्वथो मृधे । उदतिष्ठद्रथस्तस्य नीहारादिव भास्कर: ॥ १५ ॥
នៅពេលយក្សៈនៅក្នុងសមរភូមិហែកថា «យើងឈ្នះហើយ» នោះរទេះសង្គ្រាមរបស់ធ្រុវមហារាជបានលេចឡើងភ្លាមៗ ដូចព្រះអាទិត្យលេចចេញពីអ័ព្ទ។
Verse 16
धनुर्विस्फूर्जयन्दिव्यं द्विषतां खेदमुद्वहन् । अस्त्रौघं व्यधमद्बाणैर्घनानीकमिवानिल: ॥ १६ ॥
ធ្រុវមហារាជធ្វើឲ្យធ្នូទិព្វរបស់ព្រះអង្គក្រហឹមក្រហាញ បង្កឲ្យសត្រូវមានទុក្ខក្នុងចិត្ត។ ព្រះអង្គបាញ់ព្រួញមិនឈប់ បំបែកអាវុធទាំងឡាយរបស់ពួកគេ ដូចខ្យល់កន្ត្រាក់បំបែកពពកជាក្រុម។
Verse 17
तस्य ते चापनिर्मुक्ता भित्त्वा वर्माणि रक्षसाम् । कायानाविविशुस्तिग्मा गिरीनशनयो यथा ॥ १७ ॥
ព្រួញមុតដែលធ្រុវមហារាជបាញ់ចេញពីធ្នូ បានចោះក盾 និងអាវក្រោះរបស់រាក្សស ហើយចូលទៅក្នុងរាងកាយពួកគេ ដូចវជ្រៈរបស់ឥន្ទ្រាដែលបំបាក់រាងកាយភ្នំ។
Verse 18
भल्लै: सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलै: । ऊरुभिर्हेमतालाभैर्दोर्भिर्वलयवल्गुभि: ॥ १८ ॥ हारकेयूरमुकुटैरुष्णीषैश्च महाधनै: । आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीरमनोहरा: ॥ १९ ॥
ព្រះឥសីមៃត្រេយៈបានបន្តថា—ឱ វិទុរៈ! ក្បាលរបស់អ្នកដែលត្រូវព្រួញ «ភល្ល» របស់ធ្រុវមហារាជកាត់ផ្តាច់ ត្រូវបានតុបតែងយ៉ាងស្រស់ស្អាតដោយក្រវិល និងក្រណាត់ពាក់ក្បាល។ ភ្លៅរបស់ពួកគេដូចដើមត្នោតមាស ដៃតុបតែងដោយកងដៃ និងកេយូរមាស ហើយលើក្បាលមានមកុដ និងមួកសឹកមានតម្លៃខ្ពស់ប្រដាប់មាស។ សមរភូមិដែលពោរពេញដោយអលង្ការទាំងនេះ ស្រស់ស្អាតទាក់ទាញ ដល់ថ្នាក់អាចធ្វើឲ្យចិត្តវីរបុរសស្រវឹងបាន។
Verse 19
भल्लै: सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलै: । ऊरुभिर्हेमतालाभैर्दोर्भिर्वलयवल्गुभि: ॥ १८ ॥ हारकेयूरमुकुटैरुष्णीषैश्च महाधनै: । आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीरमनोहरा: ॥ १९ ॥
ព្រះឥសីមៃត្រេយៈបានបន្តថា—ឱ វិទុរៈ! ក្បាលរបស់អ្នកដែលត្រូវព្រួញ «ភល្ល» របស់ធ្រុវមហារាជកាត់ផ្តាច់ ត្រូវបានតុបតែងយ៉ាងស្រស់ស្អាតដោយក្រវិល និងក្រណាត់ពាក់ក្បាល។ ភ្លៅរបស់ពួកគេដូចដើមត្នោតមាស ដៃតុបតែងដោយកងដៃ និងកេយូរមាស ហើយលើក្បាលមានមកុដ និងមួកសឹកមានតម្លៃខ្ពស់ប្រដាប់មាស។ សមរភូមិដែលពោរពេញដោយអលង្ការទាំងនេះ ស្រស់ស្អាតទាក់ទាញ ដល់ថ្នាក់អាចធ្វើឲ្យចិត្តវីរបុរសស្រវឹងបាន។
Verse 20
हतावशिष्टा इतरे रणाजिराद् रक्षोगणा: क्षत्रियवर्यसायकै: । प्रायो विवृक्णावयवा विदुद्रुवु- र्मृगेन्द्रविक्रीडितयूथपा इव ॥ २० ॥
ពួកយក្សដែលនៅសេសសល់មិនត្រូវបានសម្លាប់ មានអវយវៈដាច់ដោយសារព្រួញរបស់មហាក្សត្រ ធ្រុវ ។ ពួកគេចាប់ផ្តើមរត់គេច ដូចដំរីដែលរត់គេចពេលចាញ់តោ។
Verse 21
अपश्यमान: स तदाततायिनं महामृधे कञ्चन मानवोत्तम: । पुरीं दिदृक्षन्नपि नाविशद्द्विषां न मायिनां वेद चिकीर्षितं जन: ॥ २१ ॥
មហាក្សត្រ ធ្រុវ ដែលជាមនុស្សដ៏ប្រសើរ បានសង្កេតឃើញថា នៅក្នុងសមរភូមិដ៏ធំនោះ គ្មានទាហានសត្រូវណាម្នាក់នៅសល់ឡើយ។ ទ្រង់ចង់ទស្សនាទីក្រុង អាឡាកាពុរី ប៉ុន្តែទ្រង់គិតថា "គ្មាននរណាម្នាក់ដឹងពីផែនការរបស់ពួកយក្សដែលមានមន្តអាគមឡើយ"។
Verse 22
इति ब्रुवंश्चित्ररथ: स्वसारथिं यत्त: परेषां प्रतियोगशङ्कित: । शुश्राव शब्दं जलधेरिवेरितं नभस्वतो दिक्षु रजोऽन्वदृश्यत ॥ २२ ॥
ក្នុងពេលនោះ ខណៈដែលមហាក្សត្រ ធ្រុវ កំពុងសន្ទនាជាមួយអ្នកបររទេះ ដោយមានការសង្ស័យចំពោះសត្រូវដែលមានមន្តអាគម ពួកគេបានឮសំឡេងដ៏ខ្លាំងក្លា ហាក់ដូចជាសំឡេងមហាសមុទ្រ ហើយឃើញព្យុះធូលីដ៏ធំមួយកំពុងបក់មកពីលើមេឃគ្រប់ទិសទី។
Verse 23
क्षणेनाच्छादितं व्योम घनानीकेन सर्वत: । विस्फुरत्तडिता दिक्षु त्रासयत्स्तनयित्नुना ॥ २३ ॥
មួយរំពេចនោះ មេឃទាំងមូលត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយពពក យ៉ាងក្រាស់ ហើយមានផ្គរលាន់យ៉ាងខ្លាំង។ មានផ្លេកបន្ទោរ និងភ្លៀងធ្លាក់យ៉ាងខ្លាំង។
Verse 24
ववृषू रुधिरौघासृक्पूयविण्मूत्रमेदस: । निपेतुर्गगनादस्य कबन्धान्यग्रतोऽनघ ॥ २४ ॥
ឱ វិទុរៈ ដ៏បរិសុទ្ធអើយ នៅក្នុងភ្លៀងនោះមាន ឈាម ស្លេស្ម ខ្ទុះ លាមក ទឹកនោម និងខួរឆ្អឹង ធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំងនៅចំពោះមុខ មហាក្សត្រ ធ្រុវ ហើយមានដងខ្លួនឥតក្បាលធ្លាក់ចុះពីលើមេឃ។
Verse 25
तत: खेऽदृश्यत गिरिर्निपेतु: सर्वतोदिशम् । गदापरिघनिस्त्रिंशमुसला: साश्मवर्षिण: ॥ २५ ॥
បន្ទាប់មក ភ្នំដ៏ធំមួយបានលេចឡើងលើមេឃ ហើយពីគ្រប់ទិសមានព្រិលកកធ្លាក់ចុះ ជាមួយលំពែង ក្លឹប ដាវ ដំបងដែក និងដុំថ្មធំៗ។
Verse 26
अहयोऽशनिनि:श्वासा वमन्तोऽग्निं रुषाक्षिभि: । अभ्यधावन् गजा मत्ता: सिंहव्याघ्राश्च यूथश: ॥ २६ ॥
ធ្រុវ មហារាជ ក៏បានឃើញពស់ធំៗភ្នែកកំហឹង ដកដង្ហើមដូចផ្គរលាន់ ហើយ吐ភ្លើង រត់មកដើម្បីលេបគាត់; ព្រមទាំងហ្វូងដំរីឆ្កួត និងក្រុមសត្វសិង្ហនិងខ្លា។
Verse 27
समुद्र ऊर्मिभिर्भीम: प्लावयन् सर्वतो भुवम् । आससाद महाह्राद: कल्पान्त इव भीषण: ॥ २७ ॥
បន្ទាប់មក ដូចជាពេលវេលានៃការលាយលះពិភពលោក សមុទ្រដ៏សាហាវមានរលកពពុះ និងសំឡេងគំហុកធំ បានលេចមកមុខគាត់ ព្រមទាំងលិចលង់ដីគ្រប់ទិស។
Verse 28
एवंविधान्यनेकानि त्रासनान्यमनस्विनाम् । ससृजुस्तिग्मगतय आसुर्या माययासुरा: ॥ २८ ॥
ដូច្នេះ ដើម្បីបំភ័យអ្នកមានប្រាជ្ញាតិច យក្សៈដែលមានសភាពអសុរ និងរហ័សរហួន បានប្រើអំណាចម៉ាយា បង្កើតបាតុភូតចម្លែកៗជាច្រើនដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាច ព្រោះតាមធម្មជាតិពួកគេឃោរឃៅ។
Verse 29
ध्रुवे प्रयुक्तामसुरैस्तां मायामतिदुस्तराम् । निशम्य तस्य मुनय: शमाशंसन् समागता: ॥ २९ ॥
ពេលព្រះមហាឥសីទាំងឡាយបានឮថា ធ្រុវ មហារាជ ត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយម៉ាយាដ៏លំបាកឆ្លងកាត់ ដែលអសុរាបានប្រើប្រាស់ ពួកគាត់បានប្រមូលផ្តុំមកភ្លាមៗ ដើម្បីផ្តល់ការលើកទឹកចិត្តដ៏មង្គល និងសេចក្តីស្ងប់សុខ។
Verse 30
मुनय ऊचु: औत्तानपाद भगवांस्तव शार्ङ्गधन्वा देव: क्षिणोत्ववनतार्तिहरो विपक्षान् । यन्नामधेयमभिधाय निशम्य चाद्धा लोकोऽञ्जसा तरति दुस्तरमङ्ग मृत्युम् ॥ ३० ॥
ព្រះមុនីទាំងឡាយបាននិយាយថា៖ «ឱ ធ្រុវៈ កូនរបស់ព្រះរាជា ឧត្តានបាទ! សូមព្រះភគវាន “សារង្គធន្វា” អ្នកលះបង់ទុក្ខរបស់ភក្តា បំផ្លាញសត្រូវដែលគំរាមកំហែងអ្នក។ ព្រះនាមបរិសុទ្ធមានអំណាចដូចព្រះអង្គឯង; ដោយសូត្រ និងស្តាប់ព្រះនាម មនុស្សអាចឆ្លងកាត់មរណភាពដ៏លំបាកបានដោយងាយ និងត្រូវបានការពារ»
Frequently Asked Questions
Dhruva attacks because his brother Uttama is killed by a Yakṣa during a Himalayan hunt, and Dhruva becomes overwhelmed by lamentation and anger. The narrative presents a realistic kṣatriya response to perceived injustice, while simultaneously setting up the Bhāgavata’s corrective theme: power and retaliation must be checked by devotion and saintly guidance so that duty does not degrade into adharma.
Yakṣas are a class of powerful beings often associated with wealth, guardianship, and in some contexts fierce or demoniac conduct. In this episode they function as formidable opponents skilled in mystic deception. Alakāpurī is their city in the Himalayan region, depicted as a stronghold populated by ghostly persons and followers linked with Lord Śiva’s sphere, emphasizing the atmosphere of occult power and illusion.
When direct combat fails, the Yakṣas project terrifying illusory phenomena: dust storms, thunderclouds, unnatural rainfall containing blood and impurities, falling body parts, hail and weapons from the sky, fire-breathing serpents, predatory beasts, and an ocean-like deluge resembling cosmic dissolution. The purpose is to destabilize Dhruva’s mind and frighten a less intelligent opponent, showing māyā as a weapon that targets perception and courage.
The sages’ counsel frames the decisive protection (rakṣā) not as mere martial superiority but as surrender to Bhagavān through nāma. They affirm that the Lord’s name is non-different from the Lord in potency, and that chanting and hearing can protect devotees even in life-threatening conditions. Theologically, this reinforces poṣaṇa—the Lord’s special care for His devotee—and redirects Dhruva’s crisis from anger-driven action to bhakti-centered refuge.
Śārṅgadhanvā is a name of Lord Viṣṇu, “He who holds the Śārṅga bow.” The sages invoke Him because Dhruva is facing both physical assault and illusionary threats; Viṣṇu is celebrated as the reliever of devotee distress and the ultimate protector. The epithet also resonates with the battlefield context—divine sovereignty over all weapons and all forms of fear.