Adhyaya 4
Aftermath of Gajendra’s Deliverance: Hūhū’s Release, Indradyumna’s Curse, and Sārūpya-mukti
បន្ទាប់ពីព្រះអម្ចាស់បានសង្គ្រោះគជេន្រ្ទ្រា ពិភពលោកទាំងមូលអបអរសាទរ៖ ទេវតា ឥសី គន្ធರ್ವ ចារ៉ណ និងសិទ្ធ សរសើរ ពុរុសោត្តម ដោយស្គរ ចម្រៀង និងផ្កាធ្លាក់។ ក្រពើត្រូវបង្ហាញថាជាព្រះរាជា ហូហូ គន្ធર્વ ដែលត្រូវឥសី ទេវលា ដាក់បណ្តាសា; ពេលបានរំដោះដោយព្រះអម្ចាស់ គាត់បានទទួលរូបទេវតាវិញ អធិស្ឋាន វិលជុំជុំវិញព្រះអម្ចាស់ ហើយត្រឡប់ទៅគន្ធರ್ವលោកដោយបរិសុទ្ធ។ គជេន្រ្ទ្រា ត្រូវព្រះភគវានប៉ះដោយផ្ទាល់ ដាច់ពីអវិទ្យា និងចំណង ហើយទទួលសារូប្យមុក្តិ—រូបបួនដៃ ស្លៀកពណ៌លឿងដូចព្រះអម្ចាស់។ សុកទេវ ប្រាប់អតីតជាតិថា គជេន្រ្ទ្រា គឺព្រះរាជា វៃಷ്ണវ ឥន្ទ្រទ្យុម្ន នៃបណ្ឌ្យ ក្នុងដ្រាវិឌា ដែលការបូជាខ្លាំង និងវ្រតស្ងៀមធ្វើឲ្យ អគស្ត្យ ខឹង ហើយបណ្តាសាឲ្យក្លាយជាដំរី; អ្នកប भक्त ទទួលយកជាព្រះបំណង និងរក្សាចងចាំភក្តិ។ ព្រះអម្ចាស់ត្រឡប់ទៅធម៌ដ្ឋានលើ គរុឌ ដោយនាំគជេន្រ្ទ្រាទៅជាមួយ។ ការស្តាប់រឿងនេះផ្តល់មង្គល ការពារពីកលិយុគ និងបំបាត់សុបិនអាក្រក់ គួរអានពេលព្រឹក; ចុងជំពូកបង្ហាញព្រះអម្ចាស់ត្រៀមប្រទានពរដល់គជេន្រ្ទ្រា មុខសភាទាំងអស់។
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तदा देवर्षिगन्धर्वा ब्रह्मेशानपुरोगमा: । मुमुचु: कुसुमासारं शंसन्त: कर्म तद्धरे: ॥ १ ॥
ព្រះស្រីសុកទេវ គោស្វាមី បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ នៅពេលព្រះអម្ចាស់បានសង្គ្រោះកជេន្ទ្រៈ នោះទេវតា ឥសី និងគន្ធព៌ ដែលមានព្រះព្រហ្ម និងព្រះសិវៈជាមេដឹកនាំ បានសរសើរកិច្ចការរបស់ព្រះហរិ ហើយបាញ់ផ្កាធ្លាក់លើព្រះអម្ចាស់ និងកជេន្ទ្រៈ។
Verse 2
नेदुर्दुन्दुभयो दिव्या गन्धर्वा ननृतुर्जगु: । ऋषयश्चारणा: सिद्धास्तुष्टुवु: पुरुषोत्तमम् ॥ २ ॥
ស្គរទិព្វបានលាន់ឮ ខណៈគន្ធព៌រាំ និងច្រៀង។ ឥសី ចារណៈ និងសិទ្ធៈ បានសូត្រសរសើរ ព្រះបុរសោត្តម។
Verse 3
योऽसौ ग्राह: स वै सद्य: परमाश्चर्यरूपधृक् । मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तम: ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् । अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
ស្តេចហូហូ ដែលជាគន្ធព៌ដ៏ប្រសើរ ត្រូវសាបដោយមុនីទេវលា ហើយក្លាយជាក្រពើ។ ឥឡូវនេះ ដោយបានរួចផុតតាមព្រះគុណរបស់ព្រះអម្ចាស់ដ៏អធិរាជ គាត់បានទទួលរូបគន្ធព៌ដ៏ស្រស់ស្អាតអស្ចារ្យភ្លាមៗ។ ដឹងថាវាបានកើតឡើងដោយព្រះមហាករុណារបស់អ្នកណា គាត់បានកោតក្បាលគោរពចំពោះព្រះអម្ចាស់អវិនាស “ឧត្តមស្លោក” ហើយច្រៀងសរសើរព្រះយស ដោយពាក្យសមរម្យចំពោះគុណធម៌ដែលគួរឲ្យកីរតនៈ។
Verse 4
योऽसौ ग्राह: स वै सद्य: परमाश्चर्यरूपधृक् । मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तम: ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् । अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
ស្តេចហូហូ ដែលជាគន្ធព៌ដ៏ប្រសើរ ត្រូវសាបដោយមុនីទេវលា ហើយក្លាយជាក្រពើ។ ឥឡូវនេះ ដោយបានរួចផុតតាមព្រះគុណរបស់ព្រះអម្ចាស់ដ៏អធិរាជ គាត់បានទទួលរូបគន្ធព៌ដ៏ស្រស់ស្អាតអស្ចារ្យភ្លាមៗ។ ដឹងថាវាបានកើតឡើងដោយព្រះមហាករុណារបស់អ្នកណា គាត់បានកោតក្បាលគោរពចំពោះព្រះអម្ចាស់អវិនាស “ឧត្តមស្លោក” ហើយច្រៀងសរសើរព្រះយស ដោយពាក្យសមរម្យចំពោះគុណធម៌ដែលគួរឲ្យកីរតនៈ។
Verse 5
सोऽनुकम्पित ईशेन परिक्रम्य प्रणम्य तम् । लोकस्य पश्यतो लोकं स्वमगान्मुक्तकिल्बिष: ॥ ५ ॥
ដោយព្រះមហាករុណាដែលគ្មានហេតុរបស់ព្រះអម្ចាស់ដ៏ឧត្តម និងបានទទួលរូបដើមវិញ ព្រះរាជា ហូហូ បានដើរវ័ន្តជុំវិញព្រះអង្គ ហើយក្រាបបង្គំ។ បន្ទាប់មក នៅមុខទេវតាទាំងឡាយដែលមានព្រះព្រហ្មជាមេដឹកនាំ គាត់បានត្រឡប់ទៅកាន់គន្ធರ್ವលោក ហើយបានរួចផុតពីផលបាបទាំងអស់។
Verse 6
गजेन्द्रो भगवत्स्पर्शाद् विमुक्तोऽज्ञानबन्धनात् । प्राप्तो भगवतो रूपं पीतवासाश्चतुर्भुज: ॥ ६ ॥
ដោយសារតែបានប៉ះដោយព្រះហស្តរបស់ព្រះអម្ចាស់ដ៏ឧត្តមដោយផ្ទាល់ គជេន្រ្ទ្រា ព្រះរាជានៃដំរី បានរួចផុតភ្លាមៗពីចំណងអវិជ្ជា និងការចងក្រងវត្ថុ។ ដូច្នេះគាត់បានទទួលសារូប្យមុគ្តិ មានរូបកាយស្រដៀងព្រះអង្គ ពាក់ពណ៌លឿង និងមានដៃបួន។
Verse 7
स वै पूर्वमभूद् राजा पाण्ड्यो द्रविडसत्तम: । इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो विष्णुव्रतपरायण: ॥ ७ ॥
គជេន្រ្ទ្រនេះ កាលពីមុនធ្លាប់ជាវៃષ્ણវ និងជាព្រះរាជានៃប្រទេសប៉ាណ្ឌ្យ ក្នុងដែនដ្រាវិឌ។ ក្នុងជីវិតមុន គាត់មាននាមថា ព្រះមហារាជា ឥន្ទ្រទ្យុម្ន ដែលឧស្សាហ៍ក្នុងវ្រតៈដល់ព្រះវិષ્ણុ។
Verse 8
स एकदाराधनकाल आत्मवान् गृहीतमौनव्रत ईश्वरं हरिम् । जटाधरस्तापस आप्लुतोऽच्युतं समर्चयामास कुलाचलाश्रम: ॥ ८ ॥
ព្រះមហារាជា ឥន្ទ្រទ្យុម្ន បានលះបង់ជីវិតគ្រួសារ ហើយទៅស្នាក់នៅអាស្រាមលើភ្នំកុលាចល (ភ្នំមលយ)។ គាត់ពាក់សក់ជាចងជតា ជាតាបស បំពេញតបៈជានិច្ច។ ម្តងមួយ ខណៈកាន់វ្រតៈស្ងៀមស្ងាត់ គាត់បានលះលង់ទាំងស្រុងក្នុងការបូជាព្រះហរិ អច្យុត ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ភក្តិដ៏រីករាយ។
Verse 9
यदृच्छया तत्र महायशा मुनि: समागमच्छिष्यगणै: परिश्रित: । तं वीक्ष्य तूष्णीमकृतार्हणादिकं रहस्युपासीनमृषिश्चुकोप ह ॥ ९ ॥
នៅពេលនោះ ដោយចៃដន្យ ព្រះឥសីអគស្ត្យៈ ដែលមានកិត្តិយសធំ បានមកដល់ទីនោះ ដោយមានសិស្សជាច្រើនព័ទ្ធជុំវិញ។ ពេលឃើញព្រះមហារាជា ឥន្ទ្រទ្យុម្ន អង្គុយនៅកន្លែងស្ងាត់ ស្ងៀមស្ងាត់ ហើយមិនបានធ្វើពិធីទទួលស្វាគមន៍តាមមរណីយធម៌ទេ ព្រះឥសីក៏ខឹងខ្លាំងណាស់។
Verse 10
तस्मा इमं शापमदादसाधु- रयं दुरात्माकृतबुद्धिरद्य । विप्रावमन्ता विशतां तमिस्रं यथा गज: स्तब्धमति: स एव ॥ १० ॥
បន្ទាប់មក ព្រះឥសី អគស្ត្យ បានដាក់បណ្តាសាលើព្រះរាជា៖ ព្រះរាជានេះមិនសុភាពទេ មានចិត្តអាក្រក់ និងបញ្ញាទាប បានប្រមាថព្រះព្រាហ្មណ៍; ដូច្នេះ សូមឲ្យគាត់ចូលទៅក្នុងលោកងងឹត និងទទួលបានរាងកាយជាដំរីដែលស្ដើងស្ងៀម និងទន់ខ្សោយ។
Verse 11
श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुग: । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥ आपन्न: कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृति: ॥ १२ ॥
ព្រះសុកទេវ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ ឱ ព្រះរាជា បន្ទាប់ពីដាក់បណ្តាសាដូច្នេះ ព្រះឥសីអគស្ត្យ (ជាព្រះបរិសុទ្ធ) បានចាកចេញទៅជាមួយសិស្សទាំងឡាយ។ រីឯព្រះរាជឥសី ឥន្ទ្រទ្យុម្ន ក៏យល់ថា នេះជាព្រះបំណងរបស់ព្រះបុគ្គលភាពដ៏អធិឧត្តម ហើយទទួលយកបណ្តាសានោះដោយចិត្តរីករាយ។
Verse 12
श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुग: । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥ आपन्न: कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृति: ॥ १२ ॥
បន្ទាប់មក គាត់បានកើតក្នុងយោនីដំរី ដែលជាទីកំណើតបំផ្លាញការចងចាំខ្លួនឯង។ ទោះយ៉ាងណា ដោយអานุភាពនៃភក្តិ—ការអរចនាព្រះហរិ—សូម្បីតែនៅក្នុងរាងកាយដំរី គាត់ក៏នៅតែចងចាំរបៀបបូជានិងអធិស្ឋានសរសើរព្រះអម្ចាស់។
Verse 13
एवं विमोक्ष्य गजयूथपमब्जनाभ- स्तेनापि पार्षदगतिं गमितेन युक्त: । गन्धर्वसिद्धविबुधैरुपगीयमान- कर्माद्भुतं स्वभवनं गरुडासनोऽगात् ॥ १३ ॥
ក្រោយពេលព្រះអម្ចាស់អំបជនាភៈ បានរំដោះស្តេចដំរីពីក្រញ៉ាំក្រពើ និងពីសំសារដែលដូចក្រពើ ព្រះองค์បានប្រទានសារូប្យមុក្កិ និងស្ថានភាពជាបរិវាររបស់ព្រះองค์។ នៅមុខគន្ធರ್ವ សិទ្ធ និងទេវតាដែលច្រៀងសរសើរកម្មអស្ចារ្យរបស់ព្រះองค์ ព្រះអម្ចាស់ជាអ្នកអង្គុយលើគរុឌៈ បានត្រឡប់ទៅធាមដ៏អស្ចារ្យរបស់ព្រះองค์ ហើយនាំកជេន្រ្ទ្រទៅជាមួយ។
Verse 14
एतन्महाराज तवेरितो मया कृष्णानुभावो गजराजमोक्षणम् । स्वर्ग्यं यशस्यं कलिकल्मषापहं दु:स्वप्ननाशं कुरुवर्य शृण्वताम् ॥ १४ ॥
ឱ មហារាជា ខ្ញុំបានពណ៌នាអំពីអานุភាពដ៏អស្ចារ្យរបស់ព្រះក្រឹស្ណ—រឿងរំដោះកជរាជ—ជូនព្រះអង្គហើយ។ ឱ អ្នកប្រសើរនៃវង្សកុរុ អ្នកណាដែលស្តាប់រឿងនេះ នឹងសមស្របទៅកាន់លោកសួគ៌ ទទួលកេរ្តិ៍ឈ្មោះជាភក្ត, រួចផុតពីមលិនកាលិយុគ និងបំបាត់សុបិនអាក្រក់។
Verse 15
यथानुकीर्तयन्त्येतच्छ्रेयस्कामा द्विजातय: । शुचय: प्रातरुत्थाय दु:स्वप्नाद्युपशान्तये ॥ १५ ॥
ដូច្នេះ អ្នកដែលប្រាថ្នាសេចក្តីសុខមង្គលរបស់ខ្លួន—ជាពិសេសទ្វិជៈសុចរិត និងជាពិសេសបំផុតព្រះព្រាហ្មណ៍វៃෂ្ណវៈ—គួរតែភ្ញាក់ពីគ្រែព្រឹកមួយ ហើយសូត្រកថាពិសិដ្ឋនេះតាមដើម ដោយមិនបំភ្លៃ ដើម្បីបំបាត់ទុក្ខពីសុបិនអាក្រក់ជាដើម។
Verse 16
इदमाह हरि: प्रीतो गजेन्द्रं कुरुसत्तम । शृण्वतां सर्वभूतानां सर्वभूतमयो विभु: ॥ १६ ॥
ឱ កុរុសត្តម! ព្រះហរិ ជាព្រះអម្ចាស់ដ៏គ្រប់គ្រង និងជាព្រះអាត្មាធំដែលស្ថិតនៅក្នុងសត្វទាំងអស់ ព្រះអង្គពេញព្រះហឫទ័យហើយ ទ្រង់បានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់គជេន្ទ្រា នៅមុខសត្វទាំងឡាយដែលកំពុងស្តាប់។
Frequently Asked Questions
The crocodile was King Hūhū, a Gandharva cursed by Devala Muni. The Bhāgavata presents his animal embodiment as the karmic and juridical effect of a brāhmaṇa’s śāpa, yet his deliverance shows that contact with the Lord overrides accumulated reactions and restores the soul’s higher destiny.
Sārūpya-mukti is liberation in which the devotee attains a form resembling the Lord’s, here described as four-armed and clad in yellow garments. Gajendra receives it because the Lord personally touches and rescues him, indicating both the intensity of his surrender and the Lord’s independent bestowal of grace upon a devotee.
The narrative frames the curse as arising from a perceived breach of etiquette toward Agastya Muni, but it also emphasizes divine orchestration: Indradyumna, being a devotee, accepts the curse as the Lord’s will. The theological point is that bhakti is not destroyed by adverse karma; rather, devotion can persist and mature through it.
Śukadeva states that hearing this account makes one fit for higher destinations, grants a devotional reputation, protects from Kali-yuga’s contamination, and prevents bad dreams. The text further recommends morning recitation—especially by the varṇas and particularly brāhmaṇa Vaiṣṇavas—as a practical śāstric remedy rooted in śravaṇa and smṛti.