Previous Verse
Next Verse

Shloka 51

इक्ष्वाकुवंश-प्रसङ्गः, पुरंजय-दैवसाहाय्य-कथा, युवनाश्व-मांधातृ-उत्पत्तिः, सौभरि-वैराग्योपदेशः

यद्य् एवं तदादिश्यताम् अस्माकं प्रवेशाय कन्यान्तःपुरवर्षवरः । यदि कन्यैव काचिन् माम् अभिलषति तदाहं दारसंग्रहं करिष्यामीत्य् अन्यथा चेत् तद् अलम् अस्माकम् एतेनातीतकालारम्भेनेत्य् उक्त्वा विरराम ॥

yady evaṃ tadādiśyatām asmākaṃ praveśāya kanyāntaḥpuravarṣavaraḥ | yadi kanyaiva kācin mām abhilaṣati tadāhaṃ dārasaṃgrahaṃ kariṣyāmīty anyathā cet tad alam asmākam etenātītakālārambhenety uktvā virarāma ||

「もしそうなら、乙女たちの宮殿の侍従長に私たちを中に入れるよう指示せよ。もしある乙女が自ら私を望むなら、私は妻を迎えよう。しかし、もしそうでなければ、もう十分だ。過ぎ去った時の始まりは、私たちにとってこれでもう十分だ。」こう言って、彼は黙り込んだ。

yadiif
yadi:
Śarta (Condition)
TypeIndeclinable
Rootyadi (अव्यय)
Formशर्तार्थक अव्यय (if)
evamthus
evam:
Prakāra (Manner)
TypeIndeclinable
Rootevam (अव्यय)
Formप्रकारवाचक अव्यय
tadthen
tad:
Anvaya (Then)
TypeIndeclinable
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् निर्देशार्थे (then/that being so)
ādiśyatāmlet it be instructed/ordered
ādiśyatām:
Kriyā (Command)
TypeVerb
Rootā-√diś (धातु)
Formलोट् (Imperative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि/विध्यर्थे—'let it be ordered'
asmākamof us/our
asmākam:
Sambandha (Possessor)
TypeNoun
Rootasmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन; सर्वनाम
praveśāyafor entry/admission
praveśāya:
Sampradāna (Purpose/for)
TypeNoun
Rootpraveśa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन
kanyā-antaḥpura-varṣa-varaḥthe best among the years (i.e., the most suitable time) for entering the girls' inner apartments
kanyā-antaḥpura-varṣa-varaḥ:
Karta (Subject)
TypeNoun
Rootkanyā (प्रातिपदिक) + antaḥpura (प्रातिपदिक) + varṣa (प्रातिपदिक) + vara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषणवत्—(कोऽपि) 'श्रेष्ठः'
yadiif
yadi:
Śarta (Condition)
TypeIndeclinable
Rootyadi (अव्यय)
Formशर्तार्थक अव्यय
kanyāa maiden
kanyā:
Karta (Subject)
TypeNoun
Rootkanyā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
evaindeed/only
eva:
Avadhāraṇa (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअवधारणार्थक अव्यय
kācinsome (girl)
kācin:
Karta (Subject)
TypeNoun
Rootkācid (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अनिश्चितवाचक सर्वनाम
māmme
mām:
Karma (Object)
TypeNoun
Rootasmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formद्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; सर्वनाम
abhilaṣatidesires/longs for
abhilaṣati:
Kriyā (Verb)
TypeVerb
Rootabhi-√laṣ (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
tadāthen
tadā:
Kāla (Time)
TypeIndeclinable
Roottadā (अव्यय)
Formकालवाचक अव्यय (then)
ahamI
aham:
Karta (Subject)
TypeNoun
Rootasmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
dāra-saṃgrahamacceptance of a wife/marriage
dāra-saṃgraham:
Karma (Object)
TypeNoun
Rootdāra (प्रातिपदिक) + saṃgraha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
kariṣyāmiI will do
kariṣyāmi:
Kriyā (Verb)
TypeVerb
Root√kṛ (धातु)
Formलृट् (Simple Future), उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
itithus
iti:
Vākyārtha (Quotation marker)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formइति (quotative)
anyathāotherwise
anyathā:
Prakāra (Manner)
TypeIndeclinable
Rootanyathā (अव्यय)
Formप्रकारवाचक अव्यय (otherwise)
cetif (on the other hand)
cet:
Śarta (Condition)
TypeIndeclinable
Rootcet (अव्यय)
Formशर्त/विकल्पार्थक अव्यय (if, but if)
tadthat
tad:
Karma/Anvaya (That)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम
alamenough
alam:
Pratiṣedha (Enough/stop)
TypeIndeclinable
Rootalam (अव्यय)
Formपर्याप्ति/निषेधार्थक अव्यय (enough; no need)
asmākamfor us/of us
asmākam:
Sambandha (For us)
TypeNoun
Rootasmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी, बहुवचन; सर्वनाम
etenawith this/by this
etena:
Karaṇa (Means)
TypeNoun
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; सर्वनाम
atīta-kāla-ārambhenaby beginning with past time (i.e., by this old/late start)
atīta-kāla-ārambhena:
Karaṇa (Means)
TypeNoun
Rootatīta (प्रातिपदिक) + kāla (प्रातिपदिक) + ārambha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
itithus
iti:
Vākyārtha (Quotation marker)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formइति (quotative)
uktvāhaving said
uktvā:
Pūrvakāla-kriyā (Prior action)
TypeVerb
Root√vac (धातु) + क्त्वा
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund)
virarāmaceased/stopped
virarāma:
Kriyā (Verb)
TypeVerb
Rootvi-√ram (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

A royal suitor/king (a male protagonist within the dynasty narrative) speaking in a courtly context; the verse is reported by Sage Parāśara to Maitreya.

S
Sage Parāśara
M
Maitreya
A
A king/suitor
M
Maidens (kanyāḥ)
W
Women’s inner apartments (antaḥpura)

FAQs

They function as turning points for lineage formation—who becomes a consort determines succession, alliances, and the continuity of a royal house within the larger Purāṇic genealogy.

The speaker sets a condition—he will marry only if a maiden freely desires him—implying that lineage events proceed not merely by force but through consent and timely dharma, as narrated within Parāśara’s larger account to Maitreya.

Even when Vishnu is not explicitly named, Ansha 4 frames royal histories as unfolding within Vishnu’s ordered cosmos—dynastic continuity, social norms, and rightful rule are implicitly grounded in the Supreme Lord’s sustaining sovereignty.