Adhyaya 17

Verse 1

राजोवाच । विचित्रमिदमाख्यानं त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं मया । दृष्ट्वा नारायणं शक्रं नारदो मंदरे गिरौ

王は言った。「あなたのご加護により私が聞いたこの物語は、まことに奇瑞である。ナーラーヤナとシャクラ（帝釈天）を拝した後、マンダラ山においてナーラダは何をしたのか。」

Verse 2

किं चकार मुनींद्रोऽथ तन्मे विस्तरतो मुने । वद संसारसरणोद्भूतमायाप्रपीडितम् । कथामृतजलौघेन वितृषं कुरु मां प्रभो

「さて、その仙人たちの主は何をなされたのですか。聖者よ、詳しくお語りください。輪廻（サンサーラ）の道より生じた幻力（マーヤー）に私は圧されております—甘露のごとき聖なる物語の奔流によって、我が渇きを鎮めてください、尊き御方よ。」

Verse 3

सारस्वत उवाच । अथासौ नारदो देवं ज्ञात्वा शप्तं द्विजन्मना । भृगुणा च तथा पूर्वं नान्यथैतद्भविष्यति

サーラスヴァタは言った。「そのときナーラダは、その神が“二度生まれし者”（バラモン）によって呪詛され、さらに以前にもブリグによって同様に呪われていたと知り、これが他の結末にはならぬと悟った。」

Verse 4

भविष्यं यद्भवं देव वर्तमानं विचिंत्यताम् । अयं च वामनो भूत्वा विष्णुर्यास्यति तां पुरीम्

「神よ、来たるべきことと今あることとを熟慮なされよ。このヴィシュヌはヴァーマナとなって、かの都へ赴かれる。」

Verse 5

निग्रहं स बलेः पश्चात्करिष्यति मम प्रियम् । युद्धं विना कथं स्थेयं वर्तमानं महोल्बणम्

「その後、彼はバリを抑え、我が願いにかなうことを成し遂げられる。だが、このあまりに凄烈な現状を、戦いなくしていかに耐え得ようか。」

Verse 6

देवदानवयुद्धानि दैत्यगन्धर्व रक्षसाम् । निवारितानि सर्वाणि सरीसृपपतत्रिणाम्

「神々とダーナヴァの戦い、ダイティヤ・ガンダルヴァ・ラクシャサの戦い—さらには爬虫と鳥との争いに至るまで—あらゆる戦はことごとく抑えられ、止められた。」

Verse 7

सापत्नजः कलिर्नास्ति मम भाग्यपरिक्षये । देवेन्द्रो गुरुणा पूर्वं वारितः किं करोम्यहम्

「我が福運が衰えるとき、嫉みより生じる争いはもはや我に残らぬ。天帝インドラでさえ、かつて師（グル）に制止された—されば我はいかにすべきか。」

Verse 8

माननीयो गुरुर्मेऽयमतस्तं न शपाम्यहम् । युद्धार्थं तु ततो यत्नो न सिध्यति करोमि किम्

「この我が師は敬うべきお方、ゆえに我は呪わぬ。されど戦いのための我が努力は成就せず—いかにすべきか。」

Verse 9

केनापि दैवयोगेन पुरुषार्थो न सिध्यति । तथापि यत्नः कर्तव्यः पुरुषार्थे विपश्चिता । दैवं पुरुषकारेण विनापि फलति क्वचित्

「ただ宿命のみでは人の目的は成就しない。されど賢者は、正しき人の努めたるプルシャールタに励むべし。運命は、たとえ自らの精進なくとも、果を結ぶのは時に限られる。」

Verse 10

यदुक्तं तद्वचो व्यर्थं यतः सिद्धिः प्रयत्नतः । बलिं गत्वा भणिष्यामि यथा युद्धं करिष्यति

「語られたその言葉は空しい。成就は努力より生ずるゆえ。われはバリのもとへ赴き、いかに戦うべきかを告げよう。」

Verse 11

न श्रोष्यति स चेद्वाक्यं निश्चितं तं शपाम्यहम् । इत्युक्त्वा स ययौ वेगान्नारदो बलिमंदिरे । निमेषांतरमात्रेण शिष्याभ्यां गगने स्थितः

「もし彼が我が言葉を聞かぬなら、必ずや彼を呪わん！」そう言い終えるや、ナーラダは疾くバリの宮殿へ向かった。瞬きほどの間に、二人の弟子とともに虚空に立っていた。

Verse 12

प्रासादे शैलसंकाशे सप्तभौमे महोज्ज्वले । तस्योपरि सभा दिव्या निर्मिता विश्वकर्मणा

山のごとき宮殿は七層にして燦然と輝き、その上にはヴィシュヴァカルマンの造りたる天上の सभा（集会殿）が設けられていた。

Verse 13

तस्यां सिंहासनं दिव्यं तत्रासीनो बलिर्नृप । दैत्यैः परिवृतः सर्वैः प्रौढिहास्यकथापरैः

そこに天なる獅子座（シンハーサナ）があり、王バリはその上に坐した。周囲にはすべてのダイティヤが取り巻き、豪胆な戯れ言と誇り高き語らいに耽っていた。

Verse 14

ऋषिभिर्ब्राह्मणैः शांतैस्त थैवोशनसा स्वयम् । पुत्रमित्रकलत्रैश्च संवृतो दिव्यमन्दिरे

その天なる宮殿において、静謐なるリシたちとブラーフマナたち、さらにウシャナス自らが侍し、また子ら・友・妃たちにも囲まれていた。

Verse 15

देवांगनाकरग्राहगृहीतैर्दिव्यचामरैः । संवीज्यमानो दैत्येन्द्रः स्तूयमानः स चारणैः

ダイティヤの王は、天女の手に握られた神妙なるチャーマラにて扇がれ、またチャーラナたちにより讃歌をもって称えられていた。

Verse 16

यावदास्ते मदोन्मत्ता मन्त्रयंति परस्परम् । दैत्यदानवमुख्या ये ते सर्वे युद्धकांक्षिणः

彼がそこに坐し、驕りに酔いしれている間、彼らは互いに議し合った――ダイティヤとダーナヴァの首領たちは皆、戦を希求していた。

Verse 17

उत्थायोत्थाय भाषंते प्रगल्भंते सुरैः सह । अस्मदीयमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सांप्रतं गतम्

彼らは幾度も立ち上がり、傲慢に語って諸天に対してますます大胆となり言った。「この三界のすべては、今や我らの権勢のもとに帰した。」

Verse 18

शुक्रबुद्ध्या विना युद्धं प्राप्स्यते किं महोदयः । दैत्येन्द्रो देवराजेन स्नेहं च कुरुतो यदि

シュクラの教えなくして、いかでこの大いなる戦の事業が成就しようか。とりわけ、ダイティヤの主が諸天の王と親交を結ぶならなおさらである。

Verse 19

ऐरावणं सदा मत्तं कथं नो याचते बलिः । चतुरं तुरगं कस्मान्नार्पयति दिवाकरः

「常に発情して狂えるアイラーヴァナを、なぜバリは我らに求めぬのか。さらに、太陽神はなぜその俊敏で賢き馬を彼に捧げぬのか。」

Verse 20

यावन्नाक्रम्यते लुब्धो धनाध्यक्षो रणाजिरे । तावन्नार्पयते वित्तं यदा तत्संचितं सुरैः

「戦場にて貪欲なる財宝の主を攻めぬかぎり、彼は富を差し出さぬ——その宝が諸天によって蓄えられたものであっても。」

Verse 21

न दर्शयति रत्नानि जलराशी रसातलात् । यावन्न मन्दरं क्षिप्त्वा विमथ्नीमो वयं च तम्

「海の大いなる水塊は、ラサータラの深みより宝珠を現さぬ——我らがマンダラ山を投じ、これを攪拌して乳海をかき回すまでは。」

Verse 22

यथामृतकलाश्चन्द्राद्भुज्यन्ते क्रमशः सुरैः । एवं भागं बलेः कस्मान्न ददाति जलात्मकः

月より流れ出る甘露の分け前を神々が順に味わうように—なぜ水性の者は、バリにその正当な取り分を与えぬのか。

Verse 23

स्वर्धुनी शीतलो वातः पद्मर्किजल्कवासितः । स्वर्गे वाति शनैर्यद्वत्तथा न बलिमंदिरे

天のガンガー（スヴァルドゥニー）の涼風は、日光に温められた蓮の糸の香を帯びて、天界にゆるやかに吹く—だがバリの御殿には、その風が吹かぬようだ。

Verse 24

इन्द्रचापोद्यता मेघा जलं मुंचंति भूतले । बलिखङ्गोद्धुताः स्वर्गं पुनस्ते यांति भूतलात्

インドラの弓（虹）を掲げた雲は地上に雨を注ぐ。だがバリの剣に押し上げられると、雲は地より再び天へと帰ってゆく。

Verse 25

अस्मदीये धरापृष्ठे यमो मारयते जनम् । नैवं स्वर्गे न पाताले पश्याहो कार्यकारणम्

この我らの地の面では、ヤマが人々を打ち倒す。天にもパーターラにもそのようではない—ああ、因と果の不思議なる連なりを見よ。

Verse 26

आयुर्वृत्तिं सुतान्सौख्यमस्माकं लिखति स्वयम् । ललाटे चित्रगुप्तोऽसौ न देवानां तु तत्समम्

我らの寿命・生業・子ら・安楽は、チトラグプタ自らが額に書き記す。だが神々のうちには、それに比すべきものはない。

Verse 27

वर्षाशीतातपाः काला वर्तंते भुवि सांप्रतम् । न स्वर्गे नैव पाताले भीता भूमौ भ्रमंति हि

いま地上には、雨季・寒季・暑季の時がめぐっている。天界にもパーターラにもあらず—恐れに震え、彼らはまことに地上をさまよい歩く。

Verse 28

एकवीर्योद्भवा यूयं स्वस्रीया देवदानवाः । भूमौ स्थिता वयं कस्माद्देवाः केनोपरिकृताः

汝ら—デーヴァとダーナヴァ—は同じ勇なる源より生まれ、姉妹を介して親族でもある。しかるに、なぜ我らは地上に置かれ、誰によって神々は上位（我らの上）に据えられたのか。

Verse 29

समुद्रे मथ्यमाने तु दैत्येन्द्रो वंचितः सुरैः । एकतः सर्वदेवाश्च बलिश्चैवैकतः स्थितः

大海が攪拌されていたとき、ダーナヴァの王バリはデーヴァたちに欺かれた。一方にはすべての神々が共に立ち、他方にはバリがただ独り立っていた。

Verse 30

उत्पन्नेषु च रत्नेषु भाग्यं वै यस्य यादृशम् । गजाश्वकल्पवृक्षाद्याश्चंद्रगोगणदंतिनः

そして宝が生じたとき、各々は自らの福分の量に応じて分け前を得た—象、馬、カルパヴリクシャ（願いを叶える樹）など、さらに種々の霊妙なる存在と財宝である。

Verse 31

गृहीत्वा ह्यमृतं देवैर्वयं पाने नियोजिताः । एतया चूर्णिता यूयं न जानीथातिगर्विताः

「デーヴァたちがアムリタを奪い取った後、我らに課されたのはただ飲むことのみ。驕りに膨れた汝らは、彼女（欺き）によって打ち砕かれたことを知らぬのだ。」

Verse 32

पीतावशेषं पीयूषं सत्यलोके धृतं सुरैः । अहोतिकुटिला देवाः कस्माच्छेषं न दीयते

飲み残された甘露は、神々によってサティヤローカに保たれている。ああ、なんと狡猾なデーヴァたちよ！なぜ残りを我らに与えぬのか。

Verse 33

सुरामृतमिति ज्ञात्वा पीयूषाद्वंचिता वयम् । तिलतैलमेवमिष्टं यैर्न दृष्टं घृतं क्वचित्

それを「デーヴァたちの甘露」と知って、我らは真の甘露を欺かれて失った。酥油（ギー）を見たことがないゆえに胡麻油を好む者のように、我らも迷妄に陥った。

Verse 34

विष्णोर्वक्रचरित्राणां संख्या कर्तु न शक्यते । तथापि कथ्यते तुष्टैर्हृष्टैस्तैर्यदनुष्ठितम्

ヴィシュヌの驚異にして巧みなる御業は、数え尽くすことができない。それでも、歓喜し高揚した者たちが成し遂げたことが語り伝えられる。

Verse 35

गौरांगी सुन्दरी सुभ्रूः पीनोन्नतपयोधरा । सुकेशा चंद्रवदना कर्णासक्तविलोचना

白く輝く肢体をもち、麗しく、眉は美しく整い、胸は豊かに高く、髪は艶やかで、顔は月のごとく、眼差しは優雅に耳元へと伸びていた——

Verse 36

वलित्रयांकिता मध्ये बाला मुष्ट्यापि गृह्यते । स्थलारविंदचरणा लतेव भुजभूषिता

その腰には優美な三つの折り目が刻まれ、拳にさえ収まるほどに細かった。足は堅き地に咲く蓮華のごとく、腕は若き蔓草のようにしなやかに飾られていた。

Verse 37

सा सर्वाभरणोपेता सर्वलक्षणसंयुता । त्रैलोक्यमोहिनी देवी संजाताऽमृतमन्थने

その女神は、あらゆる装身具に飾られ、あらゆる吉祥の相を具え、三界を惑わす魅惑の女神として、甘露（アムリタ）を求めて海を攪拌した時に出現した。

Verse 38

अमृतादुत्थिता पूर्वं यस्य सा तस्य तद्ध्रुवम् । त्रैलोक्यं वशगं तस्य यस्य सा चारुलोचना

甘露（アムリタ）から最初に誰のもとへ現れ出たか、その者にこそ彼女は必ず属する。さらに、その麗しい眼の女神を得た者には、三界がことごとく従う。

Verse 39

तया संमोहिताः सर्वे देवदानवराक्षसाः । विमुच्य मन्थनं सर्वे तां ग्रहीतुं समुद्यताः

彼女に惑わされたため、デーヴァ、ダーナヴァ、ラークシャサのすべては攪拌そのものを捨て、彼女を掴み取ろうと勇み立って一斉に駆け寄った。

Verse 40

एका स्त्री बहवो देवा दानवादैत्यराक्षसाः । विवादः सुमहाञ्जातः कथमत्र भविष्यति

女はただ一人、されど神々、ダーナヴァ、ダイティヤ、ラークシャサはあまりに多い。大いなる争いが起こったが、ここでいかに決着するのか。

Verse 41

आगत्य विष्णुना सर्वे भुजे धृत्वा निवारिताः । अस्यार्थे किमहो वादः क्रियते भोः परस्परम्

そのときヴィシュヌが来臨し、両腕で皆を押しとどめて言った。「このことのために、なぜ互いに争いを起こすのか。」

Verse 42

अमृतार्थे समारम्भो महिलार्थे विनश्यति । संकेतं प्रथमं कृत्वा विष्णुना चुंबिता पुनः

「甘露のために始めた企ては、女に向けてしまえば滅びる。」まず合意のしるしを定めてから、彼女は再びヴィシュヌに口づけられた。

Verse 43

दिव्यरूपधरः स्रग्वी वनमालाविभूषितः । कौस्तुभोद्द्योतिततनुः शंखचक्रगदाधरः

神妙なる御姿を現し、花鬘を掛け、森の花環（ヴァナマーラー）に荘厳され、カウストゥバ宝珠の光に身は輝き、法螺貝・円盤・棍棒を携えていた。

Verse 44

तस्या हस्ते शुभां मालां दत्त्वा विष्णुः पुरः स्थितः । उद्धृत्य बाहुं सर्वेषां बभाषे वचनं हरिः

ヴィシュヌは吉祥の花鬘を彼女の手に授け、衆の前に立たれた。ついでハリは皆の腕を挙げさせ、次の言葉を告げた。

Verse 45

कुर्वंतु कुण्डलं सर्वे तिष्ठन्तु स्वयमासने । विलोक्य स्वेच्छया लक्ष्मीर्वरमालां प्रयच्छतु

「皆は輪を作り、それぞれ自らの座にとどまれ。ラクシュミーは見定めたのち、みずからの御心のままに、選びし者へヴァラマーラー（選婿の花鬘）を授けよ。」

Verse 46

स्वयंवरविभेदं यः करिष्यत्यतिलंपटः । स वध्यः सहितैः सर्वैः परस्त्रीलुब्धको यथा

「貪欲に駆られてこのスヴァヤンヴァラを乱そうとする者は、皆が力を合わせて討ち果たせ。まさに他人の妻を欲する男のごとく。」

Verse 47

परदारकृतं पापं स्त्रीवध्या तस्य जायताम् । अन्योऽपि यः करोत्येवमेवमस्तु तदुच्यताम्

他人の婚姻を侵すことから生じる罪は、女を害して罰を受くべき者の上に降りかかれ。もし他にも同じように行う者があるなら、その者にもまた同様であると宣言されよ。

Verse 48

साधारणं हरिं ज्ञात्वा तथेत्युक्त्वा तथा कृतम् । देवदानवदैत्यानां गंधर्वोरगरक्षसाम् । मध्ये योऽभिमतो भर्ता स ते सत्यं भवेदिति

ハリ（Hari）を偏りなき裁定者と知り、彼らは「然り」と答えてそのとおりに行った。「デーヴァ、ダーナヴァ、ダイティヤ、ガンダルヴァ、ナーガ、ラークシャサの中より、汝が夫として望む者——その者がまことに汝の夫となるように。」

Verse 49

तेनासौ मोहिता पूर्वं दृष्टिदानेन कर्षिता । आद्यं संमोहनं स्त्रीणां चक्रे दृष्टिनिरीक्षणम्

彼によって彼女はすでに以前から惑わされ、「まなざしの賜（たまもの）」に引き寄せられていた。かくして女を魅了する最初の術として、彼は見ることの力を用い、ただ一目で心を奪った。

Verse 50

एवमेवेति तत्कर्णे हस्तं दत्त्वा यदुच्यते । दधाति हृदि यं नारी कामबाणप्रपीडिता

「そのとおり、そのとおり」と添えて、手で覆いながら耳元にささやかれる言葉——それこそが、カーマ（Kāma）の矢に責められる女の胸に固く宿る。

Verse 51

तमेव वरयेदत्र कश्चिन्नास्त्येव संशयः । संजाते कलहे पूर्वं हरिणा तं निवर्तितुम्

ここでは彼女はただ彼のみを選ぶであろう——疑いはない。だが以前に争いが起こったとき、ハリ（Hari）はそれを抑え、事態を引き戻して争端を避けさせた。

Verse 52

यदा गृहीता सर्वैः सा हरिं नैव विमुंचति । त्वमेव भर्ता साऽचष्टे मुंच मां व्रज दूरतः

たとえ皆に取り押さえられても、彼女は決してハリ（Hari）を放さなかった。「あなたこそ我が夫。どうか私を放し、遠くへ去ってください」と彼女は言い放った。

Verse 53

मुक्त्वा दूरं ततो विष्णुः प्रविष्टः सुरमण्डले । तदा सर्वे च मामुक्त्वा यथास्थानं स्वयं गताः

その後、ヴィシュヌ（Viṣṇu）は身を解いて遠くへ去り、神々の集会へ入った。すると彼らもまた私を放し、それぞれ自らの場所へと帰っていった。

Verse 54

आचष्ट विजया पूर्वं सर्वान्देवान्यथाक्रमम् । सा च निरीक्षते पश्चात्तं विचार्य विमुञ्चति

ヴィジャヤー（Vijayā）はまず、順序に従ってすべての神々を指し示した。次いで彼を見つめ、思案ののちに放した。

Verse 55

उदासीनः शिवः शांतो गौरीकांतस्त्रिलोचनः । नान्यां निरीक्षते नित्यं ध्यानासक्तस्त्रिलोचनः

シヴァ（Śiva）は静謐にして超然、ガウリー（Gaurī）の愛しき方、三つ目の御方。ほかの者に目を向けることなく、常に禅定（ディヤーナ）に没入し、三眼尊は内に定まっている。

Verse 56

पितामहोयमित्युक्तं यदा सख्या तदा तया । नमस्कृत्य गतं दूरे कृत्वा मौनं न पश्यति

友が「これはピターマハ（Pitāmaha、すなわちブラフマー）です」と告げると、彼女は礼拝して拝した。やがて彼が遠く去ると、沈黙を守り、振り返って見なかった。

Verse 57

आदित्यं पद्मकं मुञ्च दहनं दहनात्मकम् । वाति वातो गता दूरे वरुणो मे पिता यतः

「アーディティヤ（太陽神）とパドマカ、そして本性が火であるダハナを解き放て。風は吹き、遠くへ去った—ヴァルナこそ我が父であるゆえに。」

Verse 58

पौलोमीवदनासक्तो देवेन्द्रो मे न रोचते

神々の主インドラは、わたしの心を喜ばせない—その心がパウローミーの顔に執着しているからである。

Verse 59

वधबंधकृतच्छेदभेददण्डविकर्ष णम् । कुर्वन्न कुरुते सौम्यं रूपं वैवस्वतो यमः

殺し、縛り、断ち、裂き、罰し、引きずり去ることを行うときでさえ、ヴァイヴァスヴァタのヤマは柔和な姿を取らぬ、善き者よ。

Verse 60

देवदानवगंधर्वदैत्यपन्नगराक्षसान्

神々、ダーナヴァ、ガンダルヴァ、ダイティヤ、ナーガ、そしてラークシャサたち—

Verse 61

दृष्ट्वात्युग्रांस्ततो याति दृष्टोऽसौ पुरुषो त्तमः । कर्णांतलोचनभ्रांतवक्त्रं दृष्ट्यावलोक्य तम्

それら極めて恐るべき者どもを見て、プルショत्तマ（至上の御方）は去りゆく。しかも彼らが御方を仰ぎ見るや、ただその光景のゆえに顔は歪み、眼は耳の端へと転じて乱れる。

Verse 62

सौभाग्यातिशयाक्रांतं रम्यं काममनोहरम् । संजातपुलकोद्भेदस्वेदवारिकणांकितम्

彼は比類なき吉祥の福徳に満ち—麗しく、心を魅了する者となった。身には鳥肌が立ち、汗と水の滴が生じてその身をしるした。

Verse 63

देवदानवदैत्येन्द्रक्रोधदृष्टिनिरीक्षितम् । रम्यं रामा वरं चक्रे ददौ मालां ततः स्वयम्

天神・ダーナヴァ・ダイティヤの王たちの怒りの眼差しに見守られる中、麗しきラーマーは彼を婿として選び、ついで自ら花鬘をその身に掛けた。

Verse 64

दैत्याः परस्परं प्रोचुः प्रेक्ष्य तत्सुरचेष्टितम् । विभागं पश्य देवानां स्वर्गे सर्वे स्वयं गताः

ダイティヤたちは神々のその振る舞いを見て互いに言った。「見よ、神々の取り計らいを——皆それぞれ自ら天界へ赴いたのだ！」

Verse 65

पातालस्य तले यूयं मानवा धरणीतले । देवास्त्रिभुवने यांतु न वयं स्वर्गगामिनः

「汝らはパーターラの底に属し、人間は地上に属する。神々は三界を巡ればよい——だが我らは天に往く定めではない。」

Verse 66

मानवाः क्षत्रिया राज्यं कुर्वंतु पृथिवीतले । पातालं तु परित्यज्य धात्री यदि तु रक्ष्यते

「人間のクシャトリヤが地上で王権を治めよ。だが、パーターラを捨ててでも大地母神を守らねばならぬのなら——」

Verse 67

दैत्यदानवजैः कैश्चिद्राक्षसैस्तन्न शोभनम् । अथ किं बहुनोक्तेन राजा त्रिभुवने बलिः

だが、あるダイティヤやダーナヴァ、ラクシャサたちが大地を守るのはふさわしくない。多言は要らぬ。三界の王はバリである。

Verse 68

संविभज्याथ रत्नानि समं राज्यं विधीयताम् । यावदेवं प्रगल्भंते तावत्पश्यंति नारदम्

それゆえ宝を分け、国を等しく治めるよう定めよ。彼らがそのように大胆に語っていると、そこにナーラダが現れた。

Verse 69

गगनात्समुपायांतं द्वितीयमिव भास्करम् । ब्रह्मदंडकरासक्तयुद्धपुस्तकधारिणम्

虚空より降り来たり、第二の太陽のごとく輝いた。手にはバラモンの杖を執り、聖なる規律の徴—智慧の書と、ダルマのために争う備え—を携えていた。

Verse 70

कृष्णाजिनधरं शांतं छत्रवीणाकमण्डलून् । मौंजीगुणत्रयासक्तग्रंथिप्रवरमेखलम्

黒羚羊の皮をまとい静謐なる彼は、傘蓋とヴィーナー、カマンダル（水瓶）を携えた。腰にはムンジャ草の紐で作られた見事な帯があり、三重の撚り糸で結び目堅く締められていた。

Verse 71

ब्रह्मरूपधरं शांतं दिव्यरुद्राक्षभूषितम् । गत कल्पकृतग्रंथिसूत्रमालावलंबितम्

梵天のごとき相を取り、静けさに満ち、天なるルドラークシャの珠で飾られていた。太古に結ばれた結び目をもつ聖糸の花環を垂らし、時代を越えて保たれていた。

Verse 72

विरंचिहरसंवादो जन्माहंकारगर्वितः । संक्रुद्धैः क्रियते कोऽद्य चिंतातत्परमानसम्

「ヴィランチ（梵天）とハラ（シヴァ）との論争は、生まれの誇りと我執の驕りにより膨れ上がった。今日、誰が怒りをもってそれを再びかき立て、憂いに心を尽くしているのか。」

Verse 73

आयातं नारदं दृष्ट्वा विस्मिताः समुपस्थिताः । प्रभो प्रसादः क्रियतामागंतव्यं गृहे मम

ナーラダが来たのを見て、彼らは驚いて立ち上がり言った。「主よ、どうかご慈悲を—わが家へお越しください。」

Verse 74

धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं यस्य मे त्वं गृहागतः । इत्युक्तो बलिना विप्रो विवेशासुरमंदिरे । आसनं पाद्यमर्घ्यं च दत्त्वा संपूजितो द्विजः

バリは言った。「私は幸いである、まことに功徳ある者である。あなたが我が家に来られたのだから。」そう言われて、バラモンはアスラの宮殿へ入った。座と足洗いの水、そしてアルギャを捧げられ、二度生まれの者はしかるべく礼拝され敬われた。

Verse 75

प्रविश्य सहिताः सर्वे संविष्टा दैत्यदानवाः । शुक्रेण सहितो दैत्यो बभाषे नारदं बलिः

皆が連れ立って入り、ダイティヤとダーナヴァはことごとく座に就いた。すると、シュクラを伴うダイティヤ王バリが、ナーラダに語りかけた。

Verse 76

इदं राज्यमिमे दारा इमे पुत्रा अहं बलिः । ब्रूहि येनात्र ते कार्यं दानं मे प्रथमं व्रतम्

「これが我が国、これらが我が妻たち、これらが我が息子たち—我はバリである。ここで汝が要するものを告げよ。布施（ダーナ）こそ我が第一の誓戒である。」

Verse 77

नारद उवाच । भक्त्या तुष्यंति ये विप्रास्ते विप्रा भूमिदेवताः । न तु ये पूजिताः शक्त्या पुनर्याचंति तेऽधमाः

ナーラダは言った。「信愛（バクティ）によって満ち足りるバラモンたちは、まことに『地上の神々』である。だが、力の及ぶ限り供養されてもなお重ねて求める者は、卑しき者である。」

Verse 78

त्वयाऽहं पूजितो हृष्टो न वित्तैर्मे प्रयोजनम् । हृष्टोऽहं तव राज्येन यज्ञैर्दानैर्व्रतैस्तथा

「汝は我を供養し、我は歓喜する。財宝は我に要らぬ。汝の正法にかなう統治、また祭祀（ヤジュニャ）、布施、誓戒（ヴラタ）をも我は喜ぶ。」

Verse 79

देवैः कृतं विप्रियं ते किंचित्पश्याम्यहं बले । त्वया संपूज्यमानोऽपि देवराजो न तुष्यति

おおバリよ、諸天が汝に対して何か不快なることをなしたのが我には見える。汝が天帝—神々の王—をしかと供養しても、なお彼は満足しない。

Verse 80

न क्षमंति सुराः सर्वे तव राज्यं धरातले । स्वर्गे मे तापको जातो देवानां तव विग्रहे

諸天は皆、地上における汝の主権を耐えがたく思っている。神々が汝に敵対するゆえ、天上にある我にさえ灼ける憂いが生じた。

Verse 81

संनह्य प्रथमं याति यः सैन्यं शत्रुभूमिषु । स क्षत्रियो विजयते तस्य राज्यं च वर्धते

まず武装を整え、軍を率いて敵地へ進むクシャトリヤは勝利を得、その王国はさらに栄え増す。

Verse 82

उच्छेदस्तव राज्यस्य भविष्यति श्रुतं मया । एवं ज्ञात्वा यथायुक्तं तच्छीघ्रं तु विधीयताम्

汝の王国の滅亡が起こると、我は聞き及んだ。これを知ったなら、法にかなうことを遅れなく、ただちに整えよ。

Verse 83

बलिरुवाच । यैर्गुणैः कुरुते राज्यं राजा तान्वद मे विभो । दानं पात्रे प्रदातव्यं मया त्वमपि तं वद

バリは言った。「大いなる御力ある方よ、王が真に国を治めるための徳を我に告げよ。また、我はいかなる者に布施すべきか—受けるにふさわしい器とは何かも説き示したまえ。」

Verse 84

नारद उवाच । षड्विंशद्गुणसंपन्नो राजा राज्यं करोति च । स राज्यफलमाप्नोति शृणु तत्कथयाम्यहम्

ナーラダは言った。「二十六の徳を具えた王こそ、まことに王権を支える。彼は正法の統治の果を得る。聞け—今よりその徳を説き明かそう。」

Verse 85

चरेद्धर्मानकटुको मुंचेत्स्नेहमनास्तिके । अनृशंसश्चरेदर्थं चरेत्काममनुद्धतः

苛烈ならずして法（ダルマ）を修め、信なき者への執着を捨てよ。残忍ならずして財を求め、驕らずして正しき歓楽を味わえ。

Verse 86

प्रियं ब्रूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः । दाता चाऽयामवर्जः स्यात्प्रगल्भः स्यादनिष्ठुरः

愛語を語り、吝嗇を離れよ。勇ましくとも誇らず、施しをなして労を避けるな。胆力を備えつつ、決して残酷であってはならぬ。

Verse 87

संदधीत न चानार्यान्विगृह्णीयान्न बंधुभिः । नानाप्तैश्चारयेच्चारान्कुर्यात्कार्यमपीडयन्

同盟は結ぶべし、されど卑しき者とは結ぶな。自らの親族と争うな。信頼できる者を介して密偵を用い、他を虐げずに事を成し遂げよ。

Verse 88

अर्थान्ब्रूयान्न चापत्सु गुणान्ब्रूयान्न चात्मनः । आदद्यान्न च साधुभ्यो नासत्पुरुषमाश्रयेत्

財と政道を語るべし、されど危急の時に語るな。徳を語るべし、されど己が徳を誇るな。善人から奪うな、悪人に寄り頼むな。

Verse 89

नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं न च मंत्रं प्रकाशयेत् । विसृजेन्न च लुब्धेभ्यो विश्वसेन्नापकारिषु

よく吟味せずに罰を下すな、秘めたる策を漏らすな。貪欲な者に事を任せるな、害をなした者を信ずるな。

Verse 90

आप्तैः सुगुप्तदारः स्याद्रक्ष्यश्चान्यो घृणी नृपः । स्त्रियं सेवेत नात्यर्थं मृष्टं भुंजीत नाऽहितम्

王は信頼できる者により内廷を堅く守らせ、また慈悲をもって他を護れ。欲楽に溺れすぎるな。清らかで滋養ある美食を取り、害あるものを食すな。

Verse 91

अस्तेयः पूजयेन्मान्यान्गुरुं सेवेदमायया । अर्च्यो देवो न दम्भेन श्रियमिच्छेदकुत्सिताम्

盗みを離れよ。尊ぶべき人を敬い、欺きなくグル（師）に仕えよ。偽りなく神を礼拝し、卑しからぬ繁栄を願え。

Verse 92

सेवेत प्रणयं कृत्वा दक्षः स्यादथ कालवित् । सांत्ववाक्यं सदा वाच्यमनुगृह्णन्न चाक्षिपेत्

まず親愛の情を結び、巧みに行い、時機をわきまえよ。常に和解へ導く言葉を語り、恩恵を示し、荒い言葉や侮辱を口にしてはならない。

Verse 93

प्रहरेन्न च विप्राय हत्वा शत्रून्न शेषयेत् । क्रोधं कुर्यान्न चाकस्मान्मृदुः स्यान्नापकारिषु

ブラーフマナを打ってはならない。敵を討ち伏せたなら、再び起こらぬよう残してはならぬ。理由なく怒るな、しかし害をなす者に対しては柔弱であってはならない。

Verse 94

एवं राज्ये चिरं स्थेयं यदि श्रेय इहेच्छसि । तपःस्वाध्यायदानानि तीर्थयात्राऽश्रमाणि च

この世において福祉を望むなら、このようにして王権に久しく堅くとどまれ。苦行（タパス）、聖典の学習（スヴァーディヤーヤ）、布施を修し、さらにティールタへの巡礼とアーシュラマへの参詣も行え。

Verse 95

योगेनात्मप्रबोधस्य कलां नार्हंति षोडशीम् । त्वया संसारवैराग्यं कर्त्तव्यं विप्रपूजनम्

ヨーガによっても、真の自己覚醒の十六分の一すら得られない。ゆえに汝は輪廻（サンサーラ）への離欲を養い、ブラーフマナを礼拝し敬うべきである。

Verse 96

यष्टव्यं विविधैर्यज्ञैर्ध्येयो नारायणो हरिः । प्रसंगेन समायातो यास्ये रैवतके गिरौ

さまざまな祭祀（ヤジュニャ）を修し、ナーラーヤナ・ハリを観想せよ。幸いな因縁によりここへ来たゆえ、我はライヴァタカ山へ赴く。

Verse 97

तत्रास्ते भगवान्विष्णुर्नदी त्रैलोक्यपावनी । तत्रास्ते च शिवावृक्षो बहुपुष्पफलान्वितः । तत्र गत्वा करिष्यामि व्रतं तद्विष्णुवल्लभम्

そこには世尊ヴィシュヌがまします。また三界を清める聖なる河がある。さらに花と実に満ちたシヴァー樹も立っている。そこへ赴き、ヴィシュヌに愛されるその誓戒（ヴラタ）を私は修めよう。

Verse 98

बलिरुवाच । कोऽयं रैवतकोनाम व्रतं किं विष्णुवल्लभम् । शिवावृक्षास्तु के प्रोक्तास्तत्कथं कथयस्व मे

バリは言った。「このライヴァタカ（Raivataka）という地は何なのか。ヴィシュヌに愛される誓戒（ヴラタ）とは何か。さらにシヴァーヴリクシャ（Śivāvṛkṣa）と呼ばれる樹々とは何か。どういうことか私に説き明かしてくれ。」

Verse 99

नारद उवाच । पुरा युगादौ दैत्येन्द्र सपक्षाः पर्वताः कृताः । संचिंत्य ब्रह्मणा पश्चादचलास्ते कृताः पुनः

ナーラダは語った。「いにしえ、ユガの初めに、ダイティヤの王よ、山々は翼をもって造られた。のちにブラフマーは熟慮し、それらの山を再び翼なき不動のものとした。」

Verse 100

उत्पतंति महाकाया निपतंति यदृच्छया । मेरुमंदरकैलासा वचसा संस्थिताः स्थिराः

その巨体の山々は、飛び上がっては気ままに落ちた。だがメール（Meru）とマンダラ（Mandara）とカイラーサ（Kailāsa）は、神聖なる命（みことのり）によって堅固に据えられ、揺るぎなく定まった。

Verse 101

वारिता न स्थिता ये तु त इंद्रेण स्थिरीकृताः । मेरोर्दक्षिण शृंगे तु कुमुदेति स पर्वतः

抑えられてもなお定まらぬ山々を、インドラは堅く鎮めた。メール（Meru）の南の峰には、クムダ（Kumuda）と名づけられた山がある。

Verse 102

दिव्यः सपक्षः सौवर्णो दिव्यवृक्षैः समावृतः । तस्योपरि पुरी दिव्या वैष्णवी विष्णुना कृता

それは天上のものにして翼を備え、黄金に輝き、神妙なる樹々に囲まれている。その上には、ヴィシュヌが造り給うた天の都――ヴァイシュナヴィー――がある。

Verse 103

तस्या मध्ये गृहं दिव्यं यस्मिल्लंक्ष्मीः सदा स्थिता । मेरोः शृंगे पुरी रम्या गृहं तत्र मनोरमम्

その都の中央には、ラクシュミーが常に住まう天なる御殿がある。須弥山（メル）の峰には麗しき都があり、そこにまた、ことのほか心奪う住まいがある。

Verse 104

तत्रास्ते स भवो देवो भवानी यत्र संस्थिता । सभा माहेश्वरी रम्या सौवर्णी रत्नमंडिता

そこにはバヴァ神（シヴァ）が坐し、バヴァーニーもまた鎮まり給う。さらに、宝玉をちりばめた黄金の、麗しきマーヘーシュヴァリーの सभा（集会殿）がある。

Verse 105

तत्रास्ते भगवान्विष्णुर्देवैर्ब्रह्मादिभिर्वृतः । तस्यां विष्णुः सदा याति देवं द्रष्टुं महेश्वरम्

そこにはまた、梵天をはじめとする神々に囲まれて、世尊ヴィシュヌも坐し給う。その地においてヴィシュヌは常に、大自在天マヘーシュヴァラ（シヴァ）を拝しに赴く。

Verse 106

सौवर्णैः कुमुदैर्यस्मादसौ सर्वत्र मंडितः । कुमुदेति कृतं नाम देवैस्तत्र समागतैः

至るところが黄金のクムダ（睡蓮）により荘厳されているゆえ、そこに集いし神々はその名を「クムダ」と定めた。

Verse 107

एकदा भगवान्रुद्रो गिरौ तस्मिन्समागतः । द्रष्टुं तच्छिखरे रम्ये तां पुरीं विष्णुपालिताम्

ある時、福徳なるルドラはその山に来たり、麗しき峰の頂にある、ヴィシュヌに護られた都を拝観せんとした。

Verse 108

गृहागतं हरं दृष्ट्वा हरिणा स तु पूजितः । लक्ष्म्या संपूजिता गौरी हर्षिता तत्र संस्थिता

ハリ（ヴィシュヌ）は、ハラ（シヴァ）が自らの住まいに到来したのを見て、恭しく供養し礼拝した。ラクシュミーにより正しく敬われたガウリー（パールヴァティー）は、歓喜してそこに留まった。

Verse 109

एकासनोपविष्टौ तौ मंत्रयंतौ परस्परम् । हरेण कारणं ज्ञात्वा तत्सर्वं कथितं हरेः

二柱は同じ座に並び坐して互いに語り合った。ハラ（シヴァ）によってその理由を悟ったのち、ハリ（ヴィシュヌ）はその一切をハラに語り告げた。

Verse 110

त्वयेयं नगरी कार्या मंदरे पर्वतोत्तमे । प्रष्टव्यः कारणं नाहमवश्यं तद्भविष्यति

「この都は汝によって建立されるべし、最勝の山マンダラよ。理由については我に問うな—必ずやそれは成就する。」

Verse 111

हर एव विजानाति कारणं कतमोऽपि न । एवं तथेति तौ प्रोक्त्वा संस्थितौ पर्वतोऽपि सः

「理由を知るのはハラのみ、他には誰一人知らぬ。」かく語りて「然り、しかあれ」と言い、二柱は留まり、かの山もまた堅固に立ち続けた。

Verse 112

तं दृष्ट्वा संगतं रुद्रं कुमुदः स्वयमाययौ । धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं यस्य मे गृहमागतौ

ルドラが伴を連れて来臨したのを見て、クムダは自ら進み出て言った。「ああ、我は幸いなるかな、功徳に満ちたるかな。汝ら二柱が我が家にお越し下さったのだから。」

Verse 113

द्वाभ्यामुक्तो गिरिवरो ददाव किं वरं तव । इत्युक्तः पर्वतस्ताभ्यां वरं वव्रे स मूढधीः

二柱に問いかけられると、すぐれた山は言った。「汝らにいかなる恩寵を授けようか。」そう告げられて、迷える思慮のその山は一つの願いを選び取った。

Verse 114

भविष्यत्कार्यहेतुत्वाद्भविष्यति न तद्वृथा । यत्राहं तत्र वस्तव्यं भवद्भ्यामस्तु मे वरः

「これは未来の務めの因となるゆえ、決して空しくはならぬ。われの在るところ、そこに汝ら二柱も住まうべし—これを我が願いの恩寵とせよ。」

Verse 116

मत्सन्निधौ समागत्य स्थातव्यं ब्रह्मवासरम् । तथेत्युक्त्वा सपत्नीकौ गतौ हरिहरावुभौ

「我がもとに来て、ブラフマーの一日（梵天日）を満つるまで留まれ。」そう告げられ、「然り」と答えて、ハリとハラの二柱は、それぞれ妃を伴い去って行った。

Verse 117

ऋषिरासीन्महाभाग ऋतवागिति विश्रुतः । तस्यापुत्रस्य पुत्रोऽभूद्रेवत्यन्ते महात्मनः

大いに幸いなる仙人がいて、名をリタヴァーク（Ṛtavāk）と称して知られていた。子なき身であったが、レーヴァティー（Revatī）宿の終わりに、その大魂のもとに一子が生まれた。

Verse 118

स तस्य विधिवच्चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः । तथोपनयनाद्याश्च स चाशीलोऽभवन्नृप

彼は規定の作法に従い、ジャータカルマ（誕生の儀）に始まる諸儀礼を行い、またウパナヤナ（入門・授戒）の儀に始まる諸儀礼も執り行った。されどその少年は素行の悪い者となった、王よ。

Verse 119

यतः प्रभृति जातोऽसौ ततः प्रभृत्यसावृषिः । दीर्घरोगपरामर्शमवापातीव दुर्द्धरम्

その子が生まれた時より、まさにその時から、聖仙は耐え難い長病の触れに侵されたかのようであった。

Verse 120

माता चास्य परामार्तिं कुष्ठरोगाभिपीडिता । जगाम चिन्तां स ऋषिः किमेतदिति दुःखितः

またその母も、クシュタ（癩病）にひどく責め苦しめられ、極みの苦患に沈んだ。これを見た聖仙は痛み嘆き、「これは何事か—なぜこのようになったのか」と憂い思案に沈んだ。

Verse 121

मूर्खस्तु मंदधीः पुत्रो दुःखं जनयते पितुः । अमार्गगो विशेषेण दुःखाद्दुःखतरं हि तत्

愚かで鈍い知の子は、父に悲しみを生じさせる。しかも不法（アダルマ）の道を歩むなら、その悲しみはまことに悲しみ以上の悲しみとなる。

Verse 122

अपुत्रता मनुष्याणां श्रेयसे न कुपुत्रता । सुहृदां नोपकाराय पितॄणां नापि तृप्तये

人にとっては、悪しき子を持つよりも、子なきことの方が身のためである。友に益なく、祖霊（祖先）をも満足させ得ぬからである。

Verse 123

सुपुत्रो हृदयेऽभ्येति मातापित्रोर्दिनेदिने । पित्रोर्दुःखाय धिग्जन्म तस्य दुष्कृतकर्मणः

善き子は日ごとに母と父の心の奥へと深く入りゆく。だが――両親に苦しみのみをもたらす悪行の者、その生まれには恥あれ。

Verse 124

धन्यास्ते तनया ये स्युः सवर्लोकाभिसंमताः । परोपकारिणः शांताः साधुकर्मण्यनुव्रताः

幸いなるかな、あらゆる世界に称えられる子ら――他者の益のために働き、心静かに、正しき行いに篤く従う者たち。

Verse 125

अनिर्वृतं निरानंदं दुःखशोकपरिप्लुतम् । नरकाय न स्वर्गाय कुपुत्रत्वं हि जन्मिनः

安らぎなく歓びなく、苦と憂いに満ちて――悪しき子を持つことは、人を天ではなく地獄へと導く。

Verse 126

करोति सुहृदां दैन्यमहितानां तथा मुदम् । अकाले तु जरां पित्रोः कुपुत्रः कुरुते किल

悪しき子は善意の友に窮乏をもたらし、また敵には歓びを与える。まことに、両親を時ならぬうちに老いさせるという。

Verse 127

नारद उवाच । एवं सोऽत्यन्तदुष्टस्य पुत्रस्य चरितैर्मुनिः । दह्यमानमनोवृत्तिर्वृद्धगर्गमपृच्छत

ナーラダは言った。「このように、極悪なる我が子の所業により内奥で責め苛まれ、心が憂苦の炎に焼かれるその聖仙は、老いたガルガに問いかけた。」

Verse 128

ऋतवागुवाच । सुव्रतेन पुरा वेदा अधीता विधिना मया । समाप्य विद्या विधवत्कृतो दारपरिग्रहः

リタヴァークは言った。「昔、堅き誓戒をもって、規則に従いヴェーダを学んだ。学業を法のごとく成就してのち、しかるべく妻を迎え、家住の道に入った。」

Verse 129

सदारेण हि याः कार्याः श्रौतस्मार्त्तादिकाः क्रियाः । ताः कृताश्च विधानेन कामं समनुरुध्य च

まことに、妻と共に修すべき諸儀礼――ヴェーダの祭式（śrauta）、伝統の作法（smārta）など――それらもまた正しい次第に従って行い、人生の正当なる目的をも満たした。

Verse 130

पुत्रार्थं जनितश्चायं पुंनाम्नो विच्युतौ मुने । सोऽयं किमात्मदोषेण मातुर्दोषेण किं मम । अस्मद्दुःखावहो जातो दौःशील्याद्वद कोविद

「おお牟尼よ、この子は男子を得んがため、また『プム・ナーマ』と呼ばれる地獄からの救済のために授かった。しかるに、なぜ我が家に悲しみをもたらす者となったのか。これは我が過失か、母の過失か。賢者よ、この悪しき行いはどこより起こったのか、告げ給え。」

Verse 131

गर्ग उवाच । रेवत्यन्ते मुनिश्रेष्ठ जातोऽयं तनयस्तव । तेन दुःखाय ते दुष्टे काले यस्मादजायत

ガルガは言った。「牟尼の中の最勝よ、汝のこの子はレーヴァティー（Revatī）の終わりの接合の時に生まれた。ゆえに不吉なる時に出生したため、汝にとって憂いの因となったのだ。」

Verse 132

तवापचारो नैवास्य मातुर्नापि कुलस्य च । अन्यद्दौःशील्यहेतुत्वं रेवत्यंत उपागतम्

「これは汝の咎によるのでも、母の咎によるのでも、また家系の咎によるのでもない。むしろこの悪しき性の因は、レーヴァティー（Revatī）終端の接合の時より来たのである。」

Verse 133

रेवती अश्विनोर्मध्यमाश्लेषामघयोस्तथा । ज्येष्ठामूलर्क्षयोः प्रोक्तं गंडांतं तु भयावहम्

恐るべきものと宣せられる結節「ガンダーンタ（Gaṇḍānta）」は、レーヴァティー（Revatī）の終わりとアシュヴィニー（Aśvinī）の始まりにあり、またアーシュレーシャー（Āśleṣā）とマガー（Maghā）の間、さらにジェーシュター（Jyeṣṭhā）とムーラ（Mūla）の間にもある。

Verse 134

गंडत्रये तु ये जाता नरनारीतुरंगमाः । तिष्ठंति न चिरं गेहे तिष्ठन्तोऽपि भयंकराः । एवमुक्तोऽथ गर्गेण चुक्रोधातीव कोपनः

しかしこの三つのガンダーンタに生まれた者—男も女も、さらには馬でさえ—家に長く留まらず、留まっていても恐れの因となる。ガルガがこのように語ると、気性の激しい者は激怒した。

Verse 135

ऋतवागुवाच । यस्मान्ममैक पुत्रस्य रेवत्यन्ते समुद्भवः

リタヴァーグは言った。「我がただ一人の息子が、レーヴァティーの終わりの境に生まれたゆえに……」

Verse 136

रेवती किं न जानाति मां विप्रः शापयिष्यति । जाज्वल्यमाना गगनात्तस्मात्पततु रेवती

「レーヴァティーは、婆羅門が我を呪うことを知らぬのか。ゆえに、燃えさかりつつレーヴァティーよ、天より落ちよ！」

Verse 137

नारद उवाच । तेनैवं व्याहृते वाक्ये रेवत्यृक्षं पपात ह पश्यतः सर्वलोकस्य विस्मयाविष्टचेतसः

ナーラダは言った。「その言葉がこのように発せられるや、レーヴァティーの星はまことに落ちた。あらゆる世界が見守る中、心は驚愕にとらわれていた。」

Verse 138

ईश्वरेच्छाप्रभावेन पतिता गिरिमूर्द्धनि । रेवत्यृक्षं निपतितं कुमुदाद्रौ समन्ततः

主の御意志の威力によって、それは山の頂に落ちた。レーヴァティーの星宿は、クムダ山の四方を囲むように降り立った。

Verse 139

सुराष्ट्रदेशे स प्राप्तः पतितो भूतले शुभे । हिमाचलस्य पुत्रो य उज्जयंतो गिरिर्महान्

それはスラーシュトラの国に至り、吉祥なる大地に落ちた—ヒマーチャラの子と称される大いなる山、ウッジャヤンタの上に。

Verse 140

कुमुदेन समं मैत्री कृता पूर्वं परस्परम् । यत्र त्वं स्थास्यसे स्थाता तत्राहमपि निश्चितम्

かつてクムダと私は互いに友情を結んだ。汝—不動の者—がどこに定住しようとも、そこに私もまた固く決して留まろう。

Verse 141

इति कृत्वा गृहीत्वाथ गंगावारि सयामुनम् । सारस्वतं तथा पुण्यं सिंचितुं तं समागतः

かくして彼は、ガンガーの水をヤムナーの水とともに、さらに清浄なるサラスヴァティーの聖水を携え、そこへ赴き、その聖水によって彼を灌頂し、散水して清めようとした。

Verse 142

आहूतसंप्लवं यावत्संस्थितौ तौ परस्परम् । कुमुदाद्रिश्च तत्पातात्ख्यातो रैवतकोऽभवत्

呼び寄せられた洪水が鎮まるまで、二者は互いにそこにとどまった。そしてその降下によって、クムダ山は「ライヴァタカ」という名で知られるようになった。

Verse 143

अतीव रम्यः सर्वस्यां पृथिव्यां पृथिवीपते । कुमुदाद्रिश्च सौवर्णो रेवतीच्यवनात्पुनः

おお大地の主よ、クムダ山は全世界においてこの上なく麗しかった。さらにレーヴァティーの流れが下り注いだゆえに、再び黄金の輝きを帯びた。

Verse 144

पंकजाभः स बाह्येन जातो वर्णेन भूपते । मेरुवर्णः स मध्ये तु सौवर्णः पर्वतोत्तमः

王よ、その最勝の山は外側には蓮華のごとき色を帯び、しかし中ほどには須弥山の色—まことに黄金の色—を宿し、山々の中の第一であった。

Verse 145

ततः सञ्जनयामास कन्यां रैवतको गिरिः । रेवतीकांति संभूतां रेवतीसदृशाननाम्

その後、ライヴァタカ山は一人の乙女を生み出した。レーヴァティーの光輝より生じ、顔立ちはレーヴァティーに似ていた。

Verse 146

प्रमुचो नाम राजर्षिस्तेन दृष्टा वरांगना । पितृवद्रेवतीनाम कृतं तस्या नृपोत्तम

プラムチャという王仙が、その優れた乙女を見た。最上の王よ、彼は父のように彼女に「レーヴァティー」と名を授けた。

Verse 147

रेवतीति च विख्याता सा सर्वत्र वरांगना । सर्वतेजोमयं स्थानं सर्वतीर्थजलाश्रयम्

彼女は「レーヴァティー」として遍く知られるようになった、その優れた乙女である。（その地は）あらゆる光明に満ちた霊地であり、すべてのティールタの水を宿す水の蔵である。

Verse 148

गंगाजलप्रवाहैश्च संयुक्तं यामुनैस्तथा । स्थितं सारस्वतं तोयं तत्र गर्तेषु तत्त्रयम्

そこではサラスヴァティーの水がとどまり、流れゆくガンガーの水、またヤムナーの水と合流していた。そこにある窪地には、その三つの聖なる水がともに集い立っていた。

Verse 149

विख्यातं रेवतीकुंडं यत्र जाता च रेवती । स्मरणाद्दर्शनात्स्नानात्सर्वपापक्षयो भवेत्

名高いのはレーヴァティー・クンダであり、そこにレーヴァティーは生まれた。これを念じ、拝し、そこで沐浴すれば、あらゆる罪は滅び去る。

Verse 150

सा बाला वर्द्धिता तेन प्रमुंचेन महात्मना । यौवनं तु तया प्राप्तं तस्मिन्रैवतके गिरौ

その少女は大徳の聖仙プラムンチャによって養い育てられ、ラーヴァタカの山において青春の齢に達した。

Verse 151

तां तु यौवनसंपन्नां दृष्ट्वाऽथ प्रमुचो मुनि । एकांते चिन्तयामास कोऽस्या भर्ता भविष्यति

彼女が青春の美徳を備えたのを見て、聖仙プラムンチャはひそかに思案した。「この娘の夫となるのは誰であろうか。」

Verse 152

हूत्वाहूत्वा स पप्रच्छ गुरुं वह्निं द्विजोत्तमः । प्रसादं कुरु मे ब्रूहि कोऽस्या भर्ता भविष्यति

彼は幾度も呼びかけ、最勝のバラモンは自らの師である火神に問うた。「どうか我に恩寵を垂れ、告げ給え。彼女の夫となるのは誰か。」

Verse 153

अन्योऽस्याः सदृशः कोऽपि वंशे नास्ति करोमि किम् । वह्निकुण्डात्समुत्थाय प्रोक्तवान्हव्यवाहनः

「彼女の家系には、彼女に比肩する者は誰もいない——我はいかにすべきか。」そう言って、供物を運ぶ火神ハヴィヤヴァーハナ（アグニ）は火坑より立ち上がった。

Verse 154

शृणु मे वचनं विप्र योऽस्या भर्ता भविष्यति । प्रियव्रतान्वयभवो महाबलपराक्रमः

「我が言葉を聞け、婆羅門よ。彼女の未来の夫はプリヤヴラタの系統に生まれ、大いなる力と武勇を具えるであろう。」

Verse 155

पुत्रो विक्रमशीलस्य कालिंदीजठरोद्भवः । दुर्दमो नाम भविता भर्ता ह्यस्या महीपतिः

「彼はヴィクラマシーラの子として、カーリンドīの胎より生まれる。名をドゥルダマといい、まことに彼女の夫となって、大地の主たる王となる。」

Verse 156

अत्रांतरे समायातो दुर्दमः स महीपतिः । गिरौ मृगवधाकांक्षी मुनिं गेहे न पश्यति । प्रियेऽयि तातः क्व गत एहि सत्यं ब्रवीहि मे

その折、地の主たる王ドゥルダマが、山で狩りを望んでそこへ来た。家の中に牟尼の姿が見えぬので言った。「愛しき者よ——汝の父はどこへ行ったのか。来て、真実を我に告げよ。」

Verse 157

नारद उवाच । अग्निशालास्थितेनैव तच्छ्रुतं वचनं प्रियम् । प्रियेत्यामन्त्रणं कोऽयं करोति मम वेश्मनि

ナーラダは言った。火の間に留まっていた彼は、その親愛の言葉を聞いた。「誰であろう、我が住まいにて『愛しき者よ』と呼びかけるのは」と彼は思った。

Verse 158

स ददर्श महात्मानं राजानं दुर्दमं मुनिः । जहर्ष दुर्दमं दृष्ट्वा मुनिः प्राह स गौतमम्

聖仙は大いなる魂をもつ王ドゥルダマを見た。ドゥルダマを見て歓喜し、敬って「おお、ガウタマよ」と語りかけた。

Verse 159

शिष्यं विनयसम्पन्नमर्घ्यं पाद्यं समानय । एकं तावदयं भूपश्चिरकालादुपागतः

「よく戒律を備えた我が弟子を呼び、アルギャ（供水）と足を洗う水を持って来なさい。この王は久しく隔てて、今ここへ来たのだ。」

Verse 160

जामाता सांप्रतं राजा योग्यास्य च सुता मम । ततः स चिंतयामास राजा जामातृ कारणम्

「今やこの王は我が婿となるべきであり、我が娘もまた彼にふさわしい。」そこで王は、婿となる所以とその道筋を思い巡らし始めた。

Verse 161

मौनेन विधिना राजा जगृहेऽर्घ्यं द्विजाज्ञया । तमासनगतं विप्रो गृहीतार्घ्यं महामुनिः

「沈黙の作法に従い、王は婆羅門の命によりアルギャを受けた。大聖なる婆羅門は、アルギャを受け取ると、その座に安坐したままであった。」

Verse 162

प्रस्तुतं प्राह राजेन्द्रं नृपते कुशलं पुरे । कोशे बले च मित्रे च भृत्यामात्य प्रजासु च । तथात्मनि महाबाहो यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्

それから彼はふさわしく諸王の主に語りかけた。「王よ、都は安泰か—宝庫、軍勢、盟友、従者と大臣、そして民はどうか。さらに、万事の拠り所たる大いなる腕の勇者よ、あなたご自身は安らかであるか。」

Verse 163

पत्नी च ते कुशलिनी याऽत्र स्थाने हि तिष्ठति । अन्यासां कुशलं ब्रूहि याः संति तव मंदिरे

そして、この場所に住まう汝の妃はつつがなくおられるか。さらに、汝の宮殿にいる他の御婦人たちの安否も告げよ。

Verse 164

राजोवाच । त्वत्प्रसादादकुशलं नास्ति राज्ये क्वचिन्मम । जातकौतूहलोऽस्म्यस्मि मम भार्याऽत्र का मुने

王は言った。「汝の恩寵により、我が国にはいずこにも不幸はない。されど我は好奇に満ちる—おお牟尼よ—この地において我が妃とは誰なのか。」

Verse 165

प्रमुच उवाच । रेवती ते वरा भार्या किं न वेत्सि नृपोत्तम । त्रैलोक्यसुन्दरी या तु कथं सा विस्मृता तव

プラムチャは言った。「レーヴァティこそ汝の最上の妃である。なぜ知らぬのか、王の中の王よ。三界の美と称えられる彼女を、いかで汝は忘れ得たのか。」

Verse 166

राजोवाच । सुभद्रां शांतपापां च कावेरीतनयां तथा । सूरात्मजानुजातां च कदंबां च वरप्रजाम्

王は言った。「（我は覚えている）スバドラ、シャーンタパーパー、またカーヴェーリータナヤー。さらにスーラートマジャーヌジャーター、そしてカダンバーも—優れた子を授かった者たちを。」

Verse 168

ऋषिरुवाच । प्रियेति सांप्रतं प्रोक्ता रेवती सा प्रिया तव । तदन्यथा न भविता वचनं नृपसत्तम

仙者は言った。「ただいま彼女は『愛しき者』と称された。そのレーヴァティこそ、まさしく汝の愛しき妃である。この言葉が他となることはない、王の中の最上よ。」

Verse 169

राजोवाच । नास्ति भावकृतो दोषः क्षम्यतां तद्वचो मम । विनिर्गतं वचोवक्त्रान्नाहं जाने द्विजोत्तम

王は言った。「真に故意から生じた過ちはございません。どうか我が言葉をお赦しください。ひとたび言葉が口を出れば、もはや私はそれを完全には知り得ず、制し得ません。おお、婆羅門の中の最勝者よ。」

Verse 170

ऋषिरुवाच । नास्ति भावकृतो दोषः परिवेद्मि कुरुष्व तत् । वह्निना कथितस्त्वं मे जामाताद्य भविष्यसि

聖仙は言った。「故意より生じた罪はない。よく分かった。しかるべきように行いなさい。火神アグニが汝のことを私に告げたゆえ、今日、汝は我が婿となる。」

Verse 171

इत्यादिवचनै राजा भार्या मेने स रेवतीम् । ऋषिस्तथोद्यतः कर्तुं विवाहं विधि पूर्वकम् । उवाच कन्या पितरं किञ्चिन्मे श्रूयतां पितः

そのような言葉によって、王はレーヴァティーを妻として受け入れた。聖仙はまた、正しい作法に従い婚礼を執り行おうと整えた。すると娘は父に言った。「父上、少し私の願いをお聞きください。」

Verse 172

यदि मे पतिना तात विवाहं कर्तुमिच्छसि । रेवत्यृक्षं विवाहं मे तत्करोतु प्रसादतः

「父上、もしこの夫と私の婚姻をお望みなら、どうかご慈悲によって、私の婚礼をレーヴァティー宿（ナクシャトラ）のもとで執り行ってください。」

Verse 173

ऋषिरुवाच । रेवत्यृक्षश्च न वै भद्रे चन्द्रयोगे दिवि स्थितम् । ऋक्षाण्यन्यान्यपि संति सुभ्रूर्वैवाहकानि च

聖仙は言った。「おお、やさしき娘よ。レーヴァティー宿は今、月と相応して天に位置してはいない。されど他の宿星もあるのだ、眉麗しき乙女よ、婚姻にふさわしいものが。」

Verse 174

कन्योवाच । तात तेन विना कालो विकलः प्रतिभाति मे । विवाहो विकले तात मद्विधायाः कथं भवेत्

乙女は言った。「父上、あの（レーヴァティーにかなう時刻）がなければ、時そのものが私には欠けて見えます。父上、時が未だ満ちぬのに、私のような者の婚姻がどうして正しく成就できましょうか。」

Verse 175

प्रमुञ्च उवाच । ऋतवागिति विख्यातस्तपस्वी रेवतीं प्रति । चकार कोपं क्रुद्धेन तेनर्क्षं तन्निपातितम्

プラムンチャは言った。「『リタヴァーク』と名高い苦行者が、レーヴァティーのことに関して怒りを起こし、その憤怒によって、あの星宿を落としたのだ。」

Verse 176

मया चास्मै प्रतिज्ञाता भार्येति विदितं तव । न चेच्छसि विवाहं त्वं संकटं नः समागतम्

「そして私は、お前を彼の妻として与えると約束した――お前もよく知っている。もし婚姻を望まぬなら、我らに大きな難儀が降りかかるのだ。」

Verse 177

कन्योवाच । ऋतवागेव स मुनिः किमेतत्तप्तवान्स्वयम् । न त्वया मम तातेन ब्रह्मबन्धोः सुताऽस्मि किम्

乙女は言った。「その牟尼はまことにリタヴァークなのでしょうか――かくも厳しい苦行を自ら修したのですか。あるいは父上、あなたのゆえに、私は『ブラフマ・バンドゥ』――名ばかりの婆羅門の娘として扱われているのですか。」

Verse 178

ऋषिरुवाच । ब्रह्मबन्धोः सुता न त्वं तपस्वी नास्ति मेऽधिकः । सुता त्वं च मया देया नान्यत्कर्तुं समुत्सहे

仙人は言った。「お前はブラフマ・バンドゥの娘ではない。私に勝る苦行者は存在しない。そしてお前は私によって（婚姻として）与えられねばならぬ。ほかの道を取る決意は私にはない。」

Verse 179

कन्योवाच । तपस्वी यदि मे तातस्तत्किमृक्षमिदं दिवि । समारोप्य विवाहो मे कस्मान्न क्रियते पुनः

乙女は言った。「父上、もし彼がまことの苦行者なら、天に見えるこの星宿はいったい何なのですか。すでに元に戻されたのなら、なぜ私の婚礼はしかるべき時に改めて執り行われないのですか。」

Verse 180

ऋषिरुवाच एवं भवतु भद्रं ते भद्रे प्रीतिमती भव । आरोपयामीन्दुमार्गे रेवत्यृक्षं कृते तव

聖仙は言った。「そのようにしよう。幸いが汝にあれ、やさしき者よ—歓喜に満たされよ。汝のために、レーヴァティーの星宿を月の道に据えよう。」

Verse 181

ततस्तपःप्रभावेन रेवत्यृक्षं महामुनिः । यथा पूर्वं तथा चक्रे सोमयोगि द्विजोत्तमः । विवाहं दुहितुः कृत्वा जामातरमुवाच ह

その後、苦行の威力によって、その大牟尼—ソーマ・ヨーガに安住する最勝の二度生まれ—は、レーヴァティーの月宿を以前のとおりに復した。娘の婚礼を執り行ったのち、彼は婿に語りかけた。

Verse 182

औद्वाहिकं ते भूपाल कथ्यतां किं ददाम्यहम् । दुष्प्रापमपि दास्यामि विद्यते मे महत्तपः

「王よ、汝の望む婚礼の贈り物を告げよ—何を与えようか。得がたいものとて授けよう。わが身には大いなる苦行の力がある。」

Verse 183

राजोवाच । मनोः स्वायंभुवस्याहमुत्पन्नः संततौ मुने । मन्वंतराधिपं पुत्रं त्वत्प्रसादाद्वृणोम्यहम्

王は言った。「牟尼よ、我はスヴァーヤンブヴァ・マヌの系譜に生まれた。あなたのご加護により、願いとして選ぶのは、マヌヴァンタラの主となる पुत्र（息子）である。」

Verse 184

ऋषिरुवाच । भविष्यति महीपालो महाबलपराक्रमः । रेवती रेवतीकुण्डे स्नात्वा पुत्रं जनिष्यति

聖仙は語った。「大いなる力と武勇を備えた地上の王が、まことに生まれ出るであろう。レーヴァティーはレーヴァティー・クンダにて沐浴し、男児を産む。」

Verse 185

एवं कृत्वा गतो राजा सा च पुत्रमजीजनत् । रैवतेति कृतं नाम बभूव स मनुर्नृपः

かくして事を成し、王は去り、彼女は男児を産んだ。その王たるマヌには「ライヴァタ（Raivata）」という名が授けられた。

Verse 186

अमुना च तदा प्रोक्तमस्मिन्रैवतके गिरौ । स्त्रियः स्नानं करिष्यंति तासां पुत्रा महाबलाः । दीर्घायुषो भविष्यंति दुःखदारिद्र्यवर्जिताः

そしてその時、このライヴァタカ山において彼は宣言した。「ここで沐浴する女たちは大いなる力を備えた息子を得る。彼らは長寿にして、憂いと貧しさを離れるであろう。」

Verse 187

नारद उवाच । इत्युक्ते पर्वतो राजन्दीर्घो भूत्वा पपात सः । एतौ तौ संस्मृतौ देवौ सभार्यौ हरिशंकरौ

ナーラダは語った。「その言葉が告げられるや、王よ、山は長く伸び、やがて崩れ落ちた。そこで二柱の神—ハリとシャンカラ—が、その妃たちとともに想起され、招請された。」

Verse 188

स्मृतमात्रौ तदाऽयातौ तेन बद्धौ पुरा यतः । यत्राहं तत्र स्थातव्यं भवद्भ्यामिति निश्चितम्

想起されたその瞬間、二神はただちに来臨した。かつて彼によって縛られていたからである。しかと定められていたのだ。「我が在るところに、汝ら二柱もまた留まるべし」と。

Verse 189

अतो विष्णुहरौ देवौ स्थितौ तौ पर्वतोत्तमे । गिरौ रैवतके रम्ये स्वर्णरेखानदीजले । आराधयद्धरिं देवं रेवती तां च सोब्रवीत्

かくして二柱の神—ヴィシュヌとハラ（シヴァ）—は、最上の山たる麗しきライヴァタカ山に、スヴァルナレーഖー河の水辺でとどまった。そこでレーヴァティーは主ハリを礼拝し、主は彼女に語りかけた。

Verse 190

भवताच्चंद्रयोगस्ते गगने ब्राह्मणाज्ञया । अन्यद्वृणीष्व तुष्टोऽहं वरं मनसि यत्स्थितम्

「ブラーフマナの命により、汝の月との結びつきは天において成就した。いま、さらに別の恩寵を選べ—我は満足した。心に宿る願いを求めよ。」

Verse 191

रेवत्युवाच । गिरौ रैवतके देव स्थातव्यं भवता सदा । मया स्नानं कृतं यत्र तत्र स्नास्यंति ये जनाः

レーヴァティーは言った。「主よ、どうか常にライヴァタカ山に住まわれよ。わたしが聖なる沐浴を行ったその場所で、人々もまた沐浴するでしょう。」

Verse 192

तेषां विष्णुपुरे वासो भवत्विति वृतं मया । एवमस्तु तदा प्रोच्य गिरौ रैवतके स्थितः । दामोदरश्चतुर्बाहुः स्वयं रुद्रोपि संस्थितः

「その人々にはヴィシュヌの都に住まいがあらんことを」—これがわたしの誓願である。主は「そのとおりになれ」と告げ、四臂の主ダーモダラはライヴァタカ山に確立してとどまった。ルドラ（シヴァ）自身もまたそこに鎮座した。

Verse 193

गंगाद्याः सरितः सर्वाः संस्थिता विष्णुना सह । क्षीरोदे मथ्यमाने तु यदा वृक्षः समुत्थितः

ガンガーをはじめとするすべての河川は、ヴィシュヌとともにその地に現れた。乳海攪拌の折、聖なる樹がそこから湧き上がった時である。

Verse 194

आमर्द्दे देवदैत्यानां तेन सामर्दकी स्मृता । अस्मिन्वृक्षे स्थिता लक्ष्मीः सदा पितृगृहे नृप

神々と阿修羅との押し潰すほどの闘争のさなかに生じたゆえ、これは「サーマルダキー」と記憶される。この樹には吉祥天ラクシュミーが常に宿り給う、王よ、まるで祖霊の家におられるかのように。

Verse 195

शिवालक्ष्मीः स्मृतो वृक्षः सेव्यते सुरसत्तमैः । देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैर्वृक्षोऽसौ वैष्णवः स्मृतः

その樹は「シヴァーラクシュミー」と称えられ、神々のうち最勝の者たちにより恭しく奉仕される。梵天をはじめとする一切の神々によって、その樹はまことにヴァイシュナヴァの性を具えると宣言される。

Verse 196

सर्वैः संचिंत्य मुक्तोऽसौ गिरौ रैवतके पुरा । अस्य वृक्षस्य यात्रां ये करिष्यंति हरेर्दिने

一切が熟慮したのち、それ（この樹／聖なる臨在）は昔、ライヴァタカ山に安置された。ハリ（ヴィシュヌ）の御日（聖日）に、この樹への巡礼を行う者は……

Verse 197

फाल्गुने च सिते पक्ष एकादश्यां नृपोत्तम । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च भविष्यंति गुणाधिकाः । प्रांते विष्णुपुरे वासो जायतेनात्र संशयः

パールグナ月の白分、エーカーダシーの日に、王の中の最勝よ――その信心者たちの子らと孫らは徳に富む者となり、そして終にはヴィシュヌの都に住まう果報を得る。これに疑いはない。

Verse 198

बलिरुवाच । कथमेतद्व्रतं कार्यं वैष्णवं विष्णुवल्लभम् । रात्रौ जागरणं कार्यं विधिना केन तद्वद

バリは言った。「ヴィシュヌに愛されるこのヴァイシュナヴァの誓戒（ヴラタ）は、いかにして行うべきか。また夜の जागरण（徹夜の守り）は、いかなる規則に従って修すべきか。どうかそれを語ってください。」

Verse 199

नारद उवाच । फाल्गुनस्य सिते पक्ष एकादश्यामुपोषितः । स्नात्वा नद्यां तडागे वा वाप्यां कूपे गृहेऽपि वा

ナーラダは言った。「パールグナ月の白分のエーカーダシーには断食し、そして沐浴せよ――川でも、池でも、貯水池でも、井戸でも、あるいは家においてさえよい。」

Verse 200

गत्वा गिरौ वने वाऽपि यत्र सा प्राप्यते शिवा । पूज्या पुष्पैः शुभै रात्रौ कार्यं जागरणं नरैः

山へ、あるいは森へ赴き、吉祥なるシヴァー（聖なる臨在）が得られるその地にて、清らかな花をもって礼拝せよ。夜には人々はジャーガラナ（徹夜の覚醒）を行うべきである。

Verse 201

अष्टाधिकशतैः कार्या फलैस्तस्याः प्रदक्षिणा । प्रदक्षिणीकृत्य नगं भोक्तव्यं तु फलं नरैः

彼女へのプラダクシナー（右繞の巡礼）は百八つの果実をもって行うべきである。かくして聖なる樹を巡ったのち、人々はその果実をいただくがよい。

Verse 202

करकं जलपूर्णं तु कर्त्तव्यं पात्रसंयुतम् । हविष्यान्नं तु कर्त्तव्यं दीपः कार्यो विधानतः

水を満たした水瓶を、ふさわしい器とともに整えるべきである。またハヴィシュヤ（haviṣya）の供食を調え、規定に従って灯明を供えるべきである。