Adhyaya 3

Verse 1

सनक उवाच । भगवन्नरुणाद्रीश माहात्म्यमिदमद्भुतम् । श्रुतं शिवप्रसादेन दयया ते जगद्गुरोः

サナカは言った。「福徳具わる御主よ、アルナードリの主よ。この驚くべき大いなる功徳を、シヴァの恩寵と、あなたの慈悲によって、世の師よ、私は聴聞いたしました。」

Verse 2

आश्चर्यमेतन्माहात्म्यं सर्वपापविनाशनम् । आराधयन्पुनः के वा वरदं शोणपर्वतम्

この功徳はまことに驚嘆すべく、あらゆる罪を滅する。願いを授けるショーナ山を礼拝したのち、いったい誰がその信愛から退くであろうか。

Verse 3

अनादिरंतरहितः शिवः शोणचलाकृतिः । युवयोस्तपसा देव वरदानाय संस्थितः

シヴァは無始にして内に隔てなく、ショーナーチャラの姿として立ち現れる。主よ、汝ら二人の苦行の力により、彼はそこで恩寵を授けんがために在す。

Verse 4

सकृत्संकीर्तिते नाम्नि शोणाद्रिरिति मुक्तिदे । सन्निधिः सर्वकामानां जायते चाघनाशनम्

「ショーナードリ」とその名をただ一度称え奉るだけで、解脱を授かる。あらゆる願いを成就させる霊妙なる臨在が生じ、罪は滅せられる。

Verse 5

शिवशब्दामृतास्वादः शिवार्चनकथाक्रमः । इति तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवः पितामहः

かくしてサナカは、「シヴァ」という御名の甘露を味わい、シヴァ礼拝の次第を語り広げた。その言葉を聞いて、神々の神たる祖父ピターマハ（梵天）は（応えた）。

Verse 6

उवाच करुणामूर्तिररुणाद्रीशमानमन् । ब्रह्मोवाच । श्रूयतां वत्स पार्वत्याश्चरितं यत्पुरातनम्

そのとき、慈悲の御姿にしてアルナードリの主を敬う梵天は語った。「愛しき子よ、パールヴァティーの古き聖なる物語を聞きなさい。」

Verse 7

अरुणाद्रीशमाश्रित्य यथा सा निर्वृताभवत् । आससाद महादेवः कदाचित्पार्वतीपतिः

アルナードリの主に帰依して、彼女がいかに深い満ち足りを得たか—それを語ろう。ある時、パールヴァティーの夫たるマハーデーヴァが（彼女に）近づいた。

Verse 8

रत्नसिंहासनं दिव्यं रत्नतोरणसंयुतम् । रत्नपुष्पफलोपेत कल्पद्रुममनोहरम्

そこには宝玉の天なる獅子座があり、宝石のトーラナ（門飾り）を備えていた。如意樹カルパドゥルマが愛でらしく、宝の花と宝の実をたわわに付けていた。

Verse 9

परार्ध्य दृषदास्तीर्णं बद्धमुक्तावितानकम् । विमुक्तपुष्पप्रकरदिव्यधूपोरुसौरभम्

そこは比類なき貴石の敷石で覆われ、結び留めた真珠の連なりが天蓋となって垂れていた。天上の香の濃やかな薫りと、撒き散らされたばかりの花々の群れが満ちていた。

Verse 10

प्रलंबमालिकाजालनिनदद्भृंगसंकुलम् । दिव्यतूर्यघनारावप्रनृत्यद्गुहवाहनम्

垂れ下がる花鬘の網のあいだに、蜂の羽音が群がって鳴りひびき、さらに天上の楽器の雷鳴のごとき轟きに合わせて、グハの乗り物は歓喜して舞い踊った。

Verse 11

पार्वतीसिंहसंचारपरित्रस्तमहागजम् । अप्सरोभिः प्रनर्त्ताभिर्गायंतीभिश्च केवलम्

パールヴァティーの獅子が行き来すると、大象たちはおびえて身をすくめた。あたり一面にはただアプサラスたちがいて、舞い、歌っていた。

Verse 12

आसेवितपुरोरंगं दिक्पालकनिषेवितम् । ऋग्यजुःसामजैर्मंत्रैः स्तुवद्भिर्मुनिपुंगवैः

最上の広間は恭しく奉仕され、方位を護る神々にも仕えられていた。そこを、リグ・ヤジュス・サーマの真言を唱える最勝の牟尼たちが讃嘆した。

Verse 13

ब्रह्मर्षिभिस्तथा देवैः सिद्धै राजर्षिभिवृतम् । गणैश्च विविधाकारैर्भस्मालंकृतविग्रहैः

そこはブラフマリシたち、神々、シッダたち、そして王仙たちに囲まれていた。さらに、聖なる灰を身にまとい、さまざまな姿をもつシヴァのガナたちも集っていた。

Verse 14

रुद्राक्षधारसुभगैरापूर्णं शिवतत्परैः । वीणावेणुमृदंगादितौर्यत्रिकजनिस्वनैः

そこはシヴァにひたすら帰依する信者で満ち、ルドラークシャの数珠の美しさに彩られていた。さらに、ヴィーナー、笛、ムリダンガなど、三種の楽の響きが鳴り渡っていた。

Verse 15

घंटाटंकारसुभगैर्वेदध्वनिविमिश्रितैः । मनोहरं महादिव्यमासनं पार्वतीसखः

鐘の快い響きがヴェーダの聖音と溶け合う中、パールヴァティーの伴侶たるシヴァは、その御座を驚くべきもの、至上に神聖なるものと成した。

Verse 16

अलंचकार भगवन्भक्तानुग्रहकाम्यया । आस्थाय विमलं रूपं सर्वतेजोमयं शिवम्

福徳の主は、帰依者に恩寵を垂れんと欲して、汚れなき清浄の御姿を現した――あらゆる光輝の輝きより成るシヴァとして。

Verse 17

अंबिकासहितः श्रीमान्विजहार दयानिधिः । संगीतेन कथाभेदैर्द्यूतक्रीडाविकल्पनैः

栄光ある慈悲の大海は、アンビカーと共に戯れた――音楽により、さまざまな物語により、そして賽（さい）の遊びの趣向によって。

Verse 18

गणानां विकटैर्नृत्यै रमयामास पार्वतीम् । विसृज्य सकलान्देवानृषींश्चापि सभासदः

彼はガナたちの奇妙にして躍動する舞によってパールヴァティーを喜ばせ、さらに広間に居合わせた諸天と仙賢をことごとく退かせて、安らかに憩われた。

Verse 19

वरान्प्रदाय विविधान्भक्तलोकाय वाञ्छितान् । आगमेषु विचित्रेषु सर्वर्तुकुसुमेषु च

帰依の衆に望みのまま多様な恩寵を授けつつ、彼は奇しき聖なる境域と、四季の花が咲き満つる園において歓喜された。

Verse 20

विजहारोमया सार्द्धं रत्नप्रासादपंक्तिषु । वापिकासु मनोज्ञासु रत्नसोपानपंक्तिषु

ウマーとともに、彼は宝玉のごとき宮殿の列のあいだで戯れ、また宝石の階段が連なる麗しい池のほとりで遊びたもうた。

Verse 21

केलिपर्वतशृंगेषु हेमरंभावनांतरे । गंगातरंगशीतेन फुल्लपंकजगंधिना

戯楽の山の峰々にて、黄金の芭蕉林の奥、ガンガーのさざ波の冷ややかさに涼み、咲き満つ蓮華の香に包まれて——

Verse 22

वातेन मंदगतिना विहारविहतश्रमः । स्वकामतः स्वयं देवः प्रेयसीमभ्यनन्दयत्

逍遥ののち、ゆるやかに吹く風が疲れを払うと、主みずから、甘き御心のままに、愛しき人を歓ばせた。

Verse 23

रतिरूपां शिवां देवीं सर्वसौभाग्यसुन्दरीम् । कदाचिद्रहसि प्रीता निजाज्ञावशवर्त्तिनम्

恋の姿なる女神シヴァ、あらゆる吉祥の幸を具えた美の極みなる御方は、あるとき密やかに、悦びつつ、彼が自らの命に従うのを見いだした。

Verse 24

रमणं जानती मुग्धा पश्चादभ्येत्य सादरम् । कराभ्यां कमलाभाभ्यां त्रिणेत्राणि जगद्गुरोः

彼をわが恋人と知る可憐なる者は、後ろより情深く近づき、蓮華のごとき両の手で、世界の師の三つの眼を覆った。

Verse 25

पिदधे लीलया शंभोः किमेतदिति कौतुकात् । चन्द्रादित्याग्निरूपेण पिहितेष्वक्षिषु क्रमात्

戯れの好奇心にて「これは何ぞ」と、彼女はシャンブ（シヴァ）の御眼を覆った。すると月・日・火の相をなすその御眼が、次々と閉ざされていった。

Verse 26

अन्धकारोऽभवत्तत्र चिरकालं भयंकरः । निमिषार्द्धेन देवस्य जग्मुर्वत्सरकोटयः

そのとき、恐るべき闇が久しくそこに満ちた。しかも主のまばたき半つの間に、億千万の歳月が過ぎ去った。

Verse 27

देवीलीलासमुत्थेन तमसाभूज्जगत्क्षयः । तमसा पूरितं विश्वमपारेण समन्ततः

女神の戯れ（リーラー）より生じた闇によって、世界は滅尽へと傾いた。宇宙は四方ことごとく、果てなき暗黒に満たされた。

Verse 28

शून्यं ज्योतिः प्रचारेण विनाशं प्रत्यपद्यत । न व्यजृंभत विबुधा न च वेदाश्चकाशिरे

光輝が失せると、光の広がりさえ虚空のごとく空となり、滅びへと向かった。神々は働くことかなわず、ヴェーダさえも輝きを現さなかった。

Verse 29

नापि जीवाः समभवन्नव्यक्तं केवलं स्थितम् । जगतामपि सर्वेषामकाले वीक्ष्य संक्षयम्

いまだ有身の衆生は生じておらず、ただ不顕現（アヴィヤクタ）のみが存していた。あらゆる世界の時ならぬ滅尽を見て、聖仙たちはこの秘義を思惟した。

Verse 30

तपसा लब्धस्फूर्तीनां विचारः समपद्यत । किमेतत्तमसो जन्म भुवनक्षयकारणम्

苦行によって内なる明澄を得た者たちのうちに、一つの問いが結ばれた。「この闇の出生とは何か。世界滅亡の原因とは何か。」

Verse 31

भगवानपि सर्वात्मा न नूनं कालमाक्षिपत् । देवी विनोदरूपेण पिधत्ते पुरजिद्दृशः

万有の自己たる世尊でさえ、まことに時を放ったのではない。むしろ女神が戯れ（リーラー）の姿となって、三城を滅ぼす者（シヴァ）の聖なる視界を覆い隠した。

Verse 32

तेनेदमखिलं जातं निस्तेजो भुवनत्रयम् । अकालतमसा व्याप्ते सकले भुवनत्रये

それよりこの一切が生じ、三界は光輝を失った。時ならぬ闇が、三界のすみずみまで遍満した。

Verse 33

का गतिर्लब्धराज्यानां तपसो देवजन्मनाम् । न यज्ञाः संप्रवर्तंते न पूज्यन्ते सुरा भुवि

苦行によって王権を得た者、神々として生まれた者の行く末はどうなるのか。祭祀（ヤジュニャ）はもはや営まれず、地上で神々は礼拝されない。

Verse 34

इति निश्चित्य मनसा वीक्ष्य ते ज्ञानचक्षुषा । नित्यास्ते सूरयो भक्त्या शंभुमागम्य तुष्टुवुः

かく心に定め、智慧の眼で真実を観じたのち、永遠の聖仙たちは信愛をもってシャンブ（シヴァ）に近づき、讃嘆した。

Verse 35

नमः सर्वजगत्कर्त्रे शिवाय परमात्मने । मायया शक्तिरूपेण पृथग्भावमुपेयुषे

全宇宙の創造主にして至上の自己なるシヴァに敬礼する——マーヤーをシャクティの相として、差別と多様を顕現なさる御方に。

Verse 36

अविनाभाविनी शक्तिराद्यैका शिवरूपिणी । लीलया जगदुत्पत्तिरक्षासंहृतिकारिणी

離れ得ぬそのシャクティは——太初にして唯一、シヴァそのものの本性——神なる戯れ（リーラー）により、世界の創成・護持・融解をなす。

Verse 37

अर्धांगी सा तव देव शिवशक्त्यात्मकं वपुः । एक एव महादेवो न परे त्वद्विना विभो

彼女は汝の半身、神シヴァよ。汝の御身はシヴァとシャクティの本質である。汝ただ一人がマハーデーヴァ、汝を離れて他はない、威光ある主よ。

Verse 38

लीलया तव लोकोयमकाले प्रलयं गतः । करुणा तव निर्व्याजा वर्द्धतां लोकवर्द्धनी

汝のリーラーにより、この世界は時ならぬ滅尽へと落ちた。願わくは、理由なき汝の慈悲が増し広がれ——その恩寵により諸世界を栄えさせる御方よ。

Verse 39

भवतो निमिषार्द्धेन तेजसामुपसंहृतेः । गतान्यनेकवर्षाणि जगतां नाशहेतवे

汝の威光がただ半瞬のまばたきほど引き収められたゆえに、数えきれぬ歳月が過ぎ去り——諸世界は滅亡の瀬戸際へと至った。

Verse 40

ततः प्रसीद करुणामूर्त्ते काल सदाशिव । विरम प्रणयारब्धादमुष्माल्लोकसंक्षयात्

ゆえに、憐れみの御姿よ—時（カーラ）よ、サダーシヴァよ、どうか御慈悲を。戯れの愛より起こった、この世を滅ぼす災厄をお止めください。

Verse 41

इति तेषां वचः श्रुत्वा भक्तानां सिद्धिशालिनाम् । विसृजाक्षोणि गौरीति करुणामूर्त्तिरब्रवीत्

信愛深く成就に満ちたシッダたちの言葉を聞いて、慈悲の御方は仰せになった。「おおガウリーよ、眼を覆うものを放て。」

Verse 42

विससर्ज च सा देवी पिधानं हरचक्षुषाम् । सोमसूर्याग्निरूपाणां प्रकाशमभवज्जगत्

そして女神はハラ（シヴァ）の眼を覆うものを取り除いた。すると世界は、月・太陽・火の光明によって再び輝いた。

Verse 43

कियान्कालो गतश्चेति पृष्टैः सिद्धैश्च वै नतैः । उक्तं त्वन्निमिषार्द्धेन जग्मुर्वत्सरकोटयः

伏して礼するシッダたちが「どれほど時が過ぎたのですか」と問うと、こう告げられた。「汝らの瞬きの半ばのうちに、億（コーティ）年が過ぎ去った。」

Verse 44

अथ देवः कृपामूर्त्तिरालोक्य विहसन्प्रियाम् । अब्रवीत्परमोदारः परं धर्मार्थसंग्रहम्

そのとき、慈悲そのものなる神は愛しき妃を見て微笑まれた。至上に寛大なる主は、ダルマの精髄を総摂する高遠の教えを説かれた。

Verse 45

अविचार्य कृतं मुग्धे भुवनक्षयकारणात् । अयुक्तमिह पश्यामि जगन्मातुस्तवैव हि

おお無垢なる者よ、汝は思慮なく行い、諸世界の衰滅の因となった。ここにおいてそれはふさわしくない—とりわけ宇宙の母たる汝には。

Verse 46

अहमप्यखिलांल्लोकान्संहरिष्यामि संक्षये । प्राप्ते काले त्वया मौग्ध्यादकाले प्रलयं गताः

我もまた、滅尽の時が来れば一切の世界を収めて引き戻す。だが汝の無垢なる愚かさゆえ、プララヤは時ならぬうちに訪れた。

Verse 47

केयं वा त्वादृशी कुर्यादीदृशं सद्विगर्हितम् । कर्म नर्मण्यपि सदा कृपामूर्तिर्न बाधते

汝のごとき女が、善き者に常に非難されるこのような行いをどうしてなすであろうか。戯れにおいてさえ、慈悲の御方はかかる振る舞いを許されぬ。

Verse 48

इति शम्भोर्वचः श्रुत्वा धर्मलोपभयाकुला । किं करिष्यामि तच्छांत्या इत्यपृच्छत्स्म तं प्रिया

シャンブの言葉を聞くや、愛妃はダルマの衰滅を恐れて心乱れ、彼に問うた。「これを鎮め、正すために私は何をなすべきでしょうか。」

Verse 49

अथ देवः प्रसन्नात्मा व्याजहार दयानिधिः । देव्यास्तेनानुतापेन भक्त्या च तोषितः शिवः

そのとき主は、心に喜びを湛えた慈悲の大海として語り給うた。女神の悔悟と信愛とによって、シヴァは満ち足り給うた。

Verse 50

मन्मूर्तेस्तव केयं वा प्रायश्चित्तिरिहोच्यते । अथापि धर्ममार्गोयं त्वयैव परिपाल्यते

我がまさにその姿なる汝に、ここでいかなる贖罪を語り得ようか。されど、このダルマの道はまさしく汝によって護持されねばならぬ。

Verse 51

श्रुतिस्मृतिक्रियाकल्पा विद्याश्च विबुधादयः । त्वद्रूपमेतदखिलं महदर्थोस्मि तन्मयः

シュルティとスムリティ、儀礼の作法、諸学、さらには神々等に至るまで――この一切の広がりは汝の御姿そのもの。われもまたその大いなる実在と不二にして、それに遍く満たされている。

Verse 52

मान्ययाभिन्नया देव्या भाव्यं लोकसिसृक्षया

我と不可分なる尊き女神よ――諸世界を創り（導く）ために、これを成さねばならぬ。

Verse 53

तस्माल्लोकानुरूपं ते प्रायश्चित्तं विधीयते । षड्विधो गदितो धर्मः श्रुतिस्मृतिविचारतः

ゆえに、世の理解にかなう贖罪が汝のために定められる。シュルティとスムリティを考察して、ダルマは六種として説かれた。

Verse 54

स्वामिना नानुपाल्येत यदि त्याज्योऽनुजीविभिः । न त्वां विहाय शक्नोमि क्षणमप्यासितुं क्वचित्

主がその庇護に生きる者を守らぬなら、従う者はその主を捨てるべきである。されど我は汝を離れ得ず、いずこにも一瞬たりとも留まることができぬ。

Verse 55

अहमेव तपः सर्वं करिष्याम्यात्मनि स्थितः । पृध्वी च सकला भूयात्तपसा सफला तव

「我のみが、自らのアートマンに安住して、あらゆる苦行（タパス）を成就しよう。汝のタパスによって、全大地が実り豊かにして祝福に満ちますように。」

Verse 56

त्वत्पादपद्मसंस्पर्शात्त्वत्तपोदर्शनादपि । निरस्यंति स्वसान्निध्याद्दुष्टजातमुपद्रवम्

「汝の蓮華の御足に触れることにより、また汝の苦行（タパス）を拝するだけでも、ただその近接の力によって、悪しき者どもより起こる災厄は払い除けられる。」

Verse 57

कर्मभूमेस्त्वमाधिक्यहेतवे पुण्यमाचर । त्वत्तपश्चरणं लोके वीक्ष्य सर्वोपि संततम्

「この行為の地を高めるために功徳を修めよ。世において汝の苦行（タパス）の実践を見て、すべての者は絶えずダルマへと鼓舞されるであろう。」

Verse 58

धर्मे दृढतरा बुद्धिं निबध्नीयान्न संशयः । कृतार्थयिष्यति महीं दया ते धर्मपालनैः

「疑いなく、ダルマにおいて心をいっそう堅固に結び留めよ。汝が慈悲をもってダルマを護るその実践により、大地はその目的を成就する。」

Verse 59

त्वमेवैतत्सकलं प्रोक्ता वेदैर्देवि सनातनैः । अस्ति कांचीपुरी ख्याता सर्वभूतिसमन्विता

「おお女神よ、汝こそまさしく一切そのもの—永遠のヴェーダはかく宣べる。カーンチープリー（Kāñcīpurī）と名高い都があり、あらゆる繁栄と吉祥の成就を具えている。」

Verse 60

या दिवं देवसंपूर्णा प्रत्यक्षयति भूतले । यत्र कृतं तपः किंचिदनंतफलमुच्यते

そのカーンチーは、天そのもののごとく神々に満ち、天界を地上にあらわす。そこでなされるわずかな苦行（タパス）でさえ、無量の果報をもたらすと説かれる。

Verse 61

देवाश्च मुनयः सर्वे वासं वांछंति संततम् । तत्र कंपेति विख्याता महापातकनाशिनी

すべての神々と聖仙（ムニ）たちは、絶えずそこに住まうことを願う。その地には、カンパー（Kampā）と名高い、重罪を滅するものがある。

Verse 62

यत्र स्थितानां मर्त्यानां कम्पन्ते पापकोटयः । तत्र चूतद्रुमश्चैको राजते नित्यपल्लवः

人々が住まうところでは、無数の罪が震えおののき、落ち去る。そこにはまた、ただ一本のマンゴーの樹が輝き、常に新芽の葉をたたえている。

Verse 63

संपूर्णशीतलच्छायः प्रसूनफलपल्लवैः । तत्र जप्तं हुतं दत्तमनन्तफलदं भवेत्

花と実と若葉に満ち、すみずみまで涼やかな木陰を備える。その地では、ジャパの誦持も、ホーマの火供も、ダーナの施しも、ことごとく無量の果報を授ける。

Verse 64

गणाश्च विविधाकारा डाकिन्यो योगिनीगणाः । परितस्त्वां निषेवंतां विष्णुमुख्यास्तथा पराः

さまざまな姿のガナたち、ダーキニー、そしてヨーギニーの群れが四方よりあなたに仕え奉る。さらに、ヴィシュヌを筆頭とする高位の神々もまた同様に侍する。

Verse 65

अहं च निष्कलो भूत्वा तव मानसपंकजे । सन्निधास्यामि मा भूस्त्वं देवि मद्विरहाकुला

我もまた無相となり、汝の心の蓮華に住まおう。おお女神よ、我との別離に心乱されるな。

Verse 66

इत्युक्ता देवदेवेन देवी कंपांतिकं ययौ । तपः कर्तुं सखीयुक्ता विस्मयाक्रान्तलोचना

かくして神々の主に告げられると、女神は侍女たちを伴いカンパーのほとりへ赴いた。驚嘆に満ちた眼差しのまま、苦行を修するためであった。

Verse 67

कंपां च विमलां सिन्धुं मुनिसमघनिषेविताम् । आलोक्य कोमलदलमेकाम्रं दृष्टिवारणम्

彼女は清らかなカンパーの流れを見た。そこには多くの牟尼たちが集い仕えていた。さらに、柔らかな若葉をつけた一本のマンゴーの木を見いだし、その美しさは視線を奪って離さなかった。

Verse 68

फलपुष्पसमाकीर्णं कोकिलालापसंकुलम् । प्रससाद पुनर्देवं सस्मार च महेश्वरम्

果実と花に満ち、コーキラの歌声がこだまするその木を前に、彼女は再び静けさを得た。そして主、マヘーシュヴァラを想起した。

Verse 69

कामाग्निपरिवीतांगी तपःक्षामेव साऽभवत् । अभ्यभाषत सा गौरी विजयां पार्श्ववर्त्तिनीम्

恋慕の火に包まれて、ガウリーの肢体はまるで苦行そのものに削がれたかのようにやつれていった。やがて女神は、傍らに立つヴィジャヤーに語りかけた。

Verse 70

कामशोकपरीतांगी पुरारिविरहाकुला

彼女の身は恋の悲しみに覆われ、トリプラの敵たるシヴァとの別離に心乱れていた。

Verse 71

इममघहरमागतानिशं स्वयमपि पूजयितुं तपोभिरीशम् । अयमभिनवपल्लवप्रसूनः स्मरयति मां स्मरबन्धुरेकचूतः

「罪を滅する主を、苦行によって自ら礼拝せんと、夜にここへ来た。されど新芽と花に麗しいこの一本の芒果樹が、愛神カーマ（Kāma）—その親しき友—の記憶を我に呼び覚ます。」

Verse 72

कथमिव विरहः शिवस्य सह्यः क्षुभितधियात्र भृशं मनोभवेन । तदपि च तरुणेंदुचूडपादस्मरणमहौषधमेकमेव दृष्टम्

「この地で心がマノーバヴァ（カーマ）に激しく揺さぶられるのに、どうしてシヴァとの別離に耐えられよう。されど我が見る大いなる薬はただ一つ—若き月を頂に戴く御方の御足を念ずること。」