Adhyaya 1

Verse 1

श्रीगणेशाय नमः । अथ श्रीमदरुणाचलमाहात्म्यपूर्वार्धः प्रारभ्यते । ललाटे त्रैपुंड्री निटिलकृतकस्तूरितिलकः स्फुरन्मालाधारः स्फुरितकटिकौपीनवसनः । दधानो दुस्तारं शिरसि फणिराजं शशिकलां प्रदीपः सर्वेषामरुणगिरियोगीविजयते

聖なるシュリー・ガネーシャに帰敬。ここに「アルナーチャラ・マーハートミャ」前半が始まる。勝利あれ、アルナ・ギリのヨーギー—万有を照らす灯明—その額には三条の聖灰印（トライプンダラ）、眉間には麝香のティラカ、花鬘はきらめき、腰布と帯は光り、頭上には蛇王と三日月を戴く—揺らぐ心には越え難き御方。

Verse 2

व्यास उवाच । अथाहुर्मुनयः सूतं नैमिषारण्यवासिनः । अरुणाचलमाहात्म्यं त्वत्तः शुश्रूषवो वयम्

ヴィヤーサは言った。ついで、ナイミシャーラニヤに住まう聖仙たちはスータに告げた。「あなたからアルナーチャラのマーハートミヤ――その聖なる偉大さ――を拝聴したいのです。」

Verse 3

तन्माहात्म्यं वदेत्युक्तः सूतः प्रोवाच तान्मुनीन् । श्रीसूत उवाच । एतदर्थं चतुर्वक्त्रं पप्रच्छ सनकः पुरा

「その偉大さを語れ」と請われ、スータはその聖仙たちに語り始めた。スータは言った。「かつてこの件について、サナカが四面の梵天（ブラフマー）に問いかけたのだ。」

Verse 4

शृणुतावहिता यूयं तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम् । यदाकर्णयतां भक्त्या नराणां पापनाशनम्

皆よ、心を澄まして聞きなさい。いま私は語ろう——人が信愛（バクティ）をもって聴くならば、罪を滅するものとなるその物語を。

Verse 5

सत्यलोके स्थितं पूर्वं ब्रह्माणं कमलासनम् । सनकः परिपप्रच्छ प्रणतः प्रांजलिः स्थितः

かつてサティヤローカにおいて、サナカは合掌して立ち、恭しく礼拝して、蓮華座に坐す主ブラフマーに問いかけた。

Verse 6

सनक उवाच । भुवनाधार देवेश वेदवेद्य चतुर्मुख । आसीदशेषविज्ञानं प्रसादाद्भवतो मम

サナカは言った。「諸世界を支える主よ、神々の神よ、ヴェーダによって知られ得る四面の御方よ。あなたの恩寵により、欠けることなき完全な智が私のうちに起こりました。」

Verse 7

भवद्भक्तिविभूत्या मे शोधिते चित्तदर्पणे । बिंबते सकलं ज्ञानं सकृदेवोपदेशतः

あなたの信愛の輝きによって我が心の鏡が清められるとき、ただ一度の教示のみで、あらゆる智が我が内に映し出される。

Verse 8

सारार्थं वेदवेदानां शिवज्ञानमनाकुलम् । लब्धवानहमत्यंतं कटाक्षैस्ते जगद्गुरोः

世の師よ、あなたの慈悲のまなざしによって、我はヴェーダとその付随聖典の真髄をことごとく得た——静謐にして混濁なきシヴァの智を。

Verse 9

लिंगानि भुवि शैवानि दिव्यानि च कृपानिधे । मानुषाणि च सैद्धानि भौतानि सुरनायक

慈悲の宝蔵よ、神々の統べる者よ——地上にはシヴァのリンガがある。天成のもの、人の手によるもの、シッディによって建立されたもの、そして諸元素（ブータ）より生じたもの。

Verse 11

नामस्मरणमात्रेण यत्पातकविनाशनम् । शिवसारूप्यदं नित्यं मह्यं वद दयानिधे

慈悲の大海よ、ただ御名を憶念するだけで罪障を滅し、常にシヴァと同相たる果を授けるその聖なる力を、我に説き示したまえ。

Verse 12

अनादिजगदाधारं यत्तेजः शैवमव्ययम् । यच्च दृष्ट्वा कृतार्थः स्यात्तन्मह्यमुपदिश्यताम्

どうか教え示したまえ、無始にして宇宙を支える、不滅のシヴァの光明を。それをひとたび拝するだけで、人は目的を成就し、人生の意義を満たす。

Verse 13

इति भक्तिमतस्तस्य कौतूहलसमन्वितम् । वाक्यमाकर्ण्य भगवान्प्रससाद तपोनिधिः

信愛をもって語られ、真摯な求知に満ちたその言葉を聞いて、苦行の威徳の大海たる福徳の主は、満悦された。

Verse 14

दध्यौ च सुचिरं शंभुं पंकजासनसंस्थितः । अंतरंगसुखांभोधिमग्नचेताश्चतुर्मुखः

蓮華の座に坐し、四面の御方は久しくシャンブ（シヴァ）を禅観し、その心は内なる歓喜の大海に沈み入っていた。

Verse 15

दृष्ट्वा यदा पुरा दृष्टं तेजःस्तंभमयं शिवम् । उत्तीर्णसकलाधारं न किंचित्प्रत्यबुध्यत

かつて見た幻視を思い起こしたとき——燃え立つ光輝の柱としてのシヴァ、あらゆる依りどころを超えた御姿——その何一つも把握できなかった。

Verse 16

पुनराज्ञां शिवाल्लब्धामनुपालयितुं प्रभुः । निर्वर्त्त्य हृदयं योगात्सस्मार सुतमानतम्

ついで、シヴァより授かった命を果たすため、主はヨーガによって心を整え、恭しく頭を垂れる御子を想起した。

Verse 17

शिवदर्शनसंजातपुलकांकितविग्रहः । आनंदवाष्पवन्नेत्रः सगद्गदमभाषत

シヴァの御姿を拝した歓喜に身は粟立ち、眼には悦びの涙が満ち、感極まって声を詰まらせつつ語った。

Verse 18

ब्रह्मोवाच । अतः संस्मारितः पुत्र भवताऽहं पुरातनम् । शिवयोगमनुध्यायन्नस्मार्षं तव चादरात्

梵天は言った。「それゆえ、わが子よ、汝は我に古の真理を想起させた。シヴァのヨーガを観想しているうちに、慈愛ゆえに汝のこともまた思い出した。」

Verse 19

शिवभक्तिः परा जाता तपोभिर्बहुभिस्तव । तया मदीयं हृदयं व्यावर्त्तितमिव क्षणात्

汝の多くの苦行によって、シヴァへの至高のバクティが汝に生じた。その力により、我が心は一瞬にして向きを変えたかのようである。

Verse 20

पावयंति जगत्सर्वं चरितैस्ते निराकुले । येषां सदाशिवे भक्तिर्वर्द्धते सार्वकालिकी

咎なき者よ、彼らはその行いによって全世界を清める——常にサダーシヴァへのバクティが増しゆく人々である。

Verse 21

संभाषणं सहावासः क्रीडा चैव विमिश्रणम् । दर्शनं शिवभक्तानां स्मरणं चाघनाशनम्

シヴァの信者と語らい、共に住み、遊びを分かち、交わり合うこと——まことに、彼らを見、彼らを念ずるだけでも罪は滅する。

Verse 22

श्रूयतामद्भुतं शैवमाविर्भूतं यथा पुरा । अव्याजकरुणापूर्णमरुणाद्र्यभिधं महः

聞け、いにしえに現れた驚異のシヴァの顕現を。偽りなき慈悲に満ち、「アルナードリ（アルナーチャラ）」と名づけられた、広大に輝く大いなる光明である。

Verse 23

अहं नारायणश्चोभौ जातौ विश्वाधिकोदयात् । बहु स्यामिति संकल्पं वितन्वानात्सदाशिवात्

我とナーラーヤナ——我ら二者は——宇宙を超える唯一者の超越の顕現より生じ、サダーシヴァが「我は多となろう」との誓願を展開されたことによる。

Verse 24

स्वभावेन समुद्भूतौ विवदंतौ परस्परम् । न च श्रांतौ नियुध्यंतौ साहंकारौ कदाचन

自らの本性より生じた二者は互いに論争し、決して疲れることなく戦い続けた——両者とも我慢（エゴ）に駆られ、いかなる時も止まらなかった。

Verse 25

परस्परं रणोत्साहमावयोरतिभीषणम् । आलोक्य करुणामूर्तिरचिंतयदथेश्वरः

互いに向けられた我らの恐るべき戦意を見て、慈悲そのものを御姿とする主（イーシュヴァラ）は思索を始められた。

Verse 26

किमर्थमनयोर्युद्धं जायते लोकनाशनम् । मया सृष्टमहं पातेति विवादमधितस्थुषोः

「なぜこの二者の間に、世界を滅ぼす戦が起こるのか——それぞれが『我こそ（世界を）創り、我のみがこれを護る』と主張しているのだから。」かくして彼らは争論に固く立ち続けた。

Verse 27

समयेऽस्मिन्स्वयं लक्ष्यो मुग्धयोरनयोर्भृशम् । यदि युद्धं न रोत्स्यामि तदा स्याद्भुवनक्षयः

「今この時、我はこの二人の迷える者に自らを直に顕さねばならぬ。もしこの戦を止めねば、諸世界は滅び去るであろう。」

Verse 28

वेदेषु मम माहात्म्यं विश्वाधिकतया श्रुतम् । न जानाते इमौ मुग्धौ क्रोधतो गलितस्मृती

ヴェーダにおいて、我が偉大さは宇宙を超えるものとして聞き伝えられている。しかるにこの二人の迷える者は、怒りにより記憶を失い、それを悟らない。

Verse 29

सर्वोपि जंतुरात्मानमधिकं मन्यते भृशम् । अमतान्यसमाधिक्यस्त्वधः पतति दुर्मतिः

あらゆる生きものは、強く自らを勝れていると思い込む。だが他者より偉いと驕る愚か者は、下へと堕ちてゆく。

Verse 30

यद्यहं क्वापि भुवने दास्यामि मितिमात्मनः । तदा तद्रूपविज्ञानात्स आत्मा सोपि मामियात्

「もしこの世のどこかで、我が身に測り得る限りを与えるなら、その姿を知ることによって、その者—彼もまた—我に至るであろう。」

Verse 31

इति निश्चित्य मनसा स्वयमेव सदाशिवः । आवयोर्युध्यतोर्मध्ये वह्निस्तंभः समुद्यतः

かく心に定めて、我らが戦うさなか、サダーシヴァ自らがその間に立ち現れ、火の柱となってそびえ立った。

Verse 32

अतीत्य सकलांल्लोकान्सर्वतोऽग्निरिव ज्वलन्

それはあらゆる世界を超えて、四方に燃えさかり—まさに火そのもののように、遍く炎を放った。

Verse 33

अनाद्यंततया चाथ दृगार्तौ संव्यतिष्ठताम् । तेजःस्तंभं ज्वलंतं तमालोक्य शिथिलाशयौ

そのとき、始まりも終わりもないその相に目を打たれて二者は立ちすくみ、燃えさかる光輝の柱を見て、その決意はしだいに緩んだ。

Verse 34

आवयोः पुरतो जाता वाणी चाप्यशरीरिणी । किमर्थं बालकौ युद्धं कल्प्यते मूढमानसौ

二者の前に、また身なき声が起こった。「なぜ汝らは、幼子のごとく—心迷いて—この戦いを企てるのか。」

Verse 35

युवयोर्बलवैषम्यं शिव एव विवेक्ष्यते । तेजःस्तभमयं रूपमिदं शंभोर्व्यवस्थितम्

汝ら二者の力の優劣は、ただシヴァのみが見定める。この光明の柱として成れる姿こそ、ここに立つシャンブ（Śambhu）そのものの顕現である。

Verse 36

आद्यंतयोर्यदि युवामीक्षिषाथां बलाधिकौ । इति तां गिरमाकर्ण्य नियुद्धाद्विरतौ तदा

「もし汝ら二者、己を力勝ると称して、その始めと終わりを見ようとするなら…」その言葉を聞いて、彼らはそのとき戦いをやめて退いた。

Verse 37

अहं विष्णुश्च गतिमान्विचेतुं तद्व्यवस्थितौ । अग्निस्तंभमयं रूपं शंभोराद्यंतवर्जितम्

「我とヴィシュヌは、それを究めんがために赴く。このシャンブ（Śambhu）の姿は火の柱として現れ、始めも終わりもない。」

Verse 38

आलोकितुं व्यवसितावावामाद्यंतभागतः । बिंबितं व्योमगं चंद्रं यथा बालौ जिघृक्षतः

我ら二人は、その始まりの側と終わりの側からそれを見極めようと決意した――あたかも二人の幼子が、天に映る月を掴もうとするがごとく。

Verse 39

तथैवावां समुद्युक्तौ परिच्छेत्तुं च तन्महः । अथ विष्णुर्महोत्साहात्क्रोडोऽभूत्सुमहावपुः

かくして我ら二人は、その大いなる光輝の限りを定めんと励んだ。するとヴィシュヌは、猛き意気により、巨大無比の猪の姿となった。

Verse 40

तन्मूलविचयाऽयाच्च भूमिगर्भं व्यदारयत् । अहं च हंसतां प्राप्तो महावेगं समुत्पतन्

その根源を究めんとして、彼は地の胎内の深みを裂き開いた。われは白鳥の姿を得て、凄まじき勢いで上方へと翔け上がった。

Verse 41

दिदृक्षुस्तच्छिरोभागं वियदूर्ध्वमगाहिषम् । अधोधोदारयन्क्षोणिमशेषामपि माधवः

その上方の「頭」なる部分を見んと欲して、われは虚空に入り、さらに上へと昇った。だがマーダヴァは、大地を下へ下へと裂き、ついにはその全体の塊をも貫き通した。

Verse 42

आविर्भूतमिवाधस्तादग्निस्तंभमवैक्षत । अनेककोटिवर्षाणि विचिन्वन्नपि तेजसः

彼は、下より新たに顕れ出たかのような火の柱を見た。しかもその燃えさかる光輝を、幾千万（コーティ）年にもわたり探り求めても、ついにその限界を見出せなかった。

Verse 43

अपश्यन्नादिमक्षय्यमार्तरूपः स विह्वलः । विशीर्णदंष्ट्रबलयो विगलत्संधिबंधनः

始まり—朽ちず、到り得ぬもの—を見いだせず、彼は苦悩し惑乱した。牙と腕輪は砕け、身の関節の結びもほどけ落ちた。

Verse 44

श्रमातुरस्तृषाक्रांतो नो यातुमशकद्धरिः । वाराहं रूपमतुलं संधारयितुमक्षमः

ハリは疲労に責められ渇きに圧されて、もはや進めなかった。比類なき猪神ヴァラーハの姿を保つこともできなかった。

Verse 45

विहंतुमपि विश्रांतो विषसाद रमापतिः । अचिंतयदमेयात्मा परिश्रांतशरीरवान्

再び打たんと休らいだにもかかわらず、ラマーの主は意気消沈して沈み込んだ。身は疲れ、量り知れぬその御方は思惟をめぐらし始めた。

Verse 47

येनाहमात्मनो नाथमात्मानं नावबुद्धवान् । अयं हि सर्ववेदानां देवानां जगतामपि

その御方ゆえに、我は己が真の主を悟らなかった。まことに彼こそは一切のヴェーダの主、諸天の主、そして諸世界の主でもある。

Verse 48

गलितश्रीः क्रियाश्रांतः शरण्यं शिवमाश्रयन् । धिङ्ममेदं महन्मौग्ध्यमहंकारसमुद्भवम्

栄光はしぼみ、行いの力も尽き、彼は帰依すべき御方シヴァに身を寄せて言った。「ああ、我が我慢より生じたこの大いなる愚かさよ、恥ずべきかな！」

Verse 49

यन्मयान्वेष्टुमारब्धं शिवं पशुवपुर्धृता । अव्याजकरुणाबन्धोः पितुः शंभोः प्रसादतः

獣の身を帯びながらもシヴァ（Śiva）を求めて歩み出せたのは、偽りなき慈悲の絆をもつ父シャンブ（Śambhu）の御加護によるのみである。

Verse 50

पुनरेवेदृशी लब्धा मतिर्मे स्वात्मबोधिना । स्वयमेव महादेवः शंभुर्यं पातुमिच्छति

再びこのような悟り—自己への目覚め—を得たのは、大デーヴァたるシャンブ（Śambhu）ご自身が、選び給う者を守ろうと望まれるからである。

Verse 51

तस्य सद्यो भवेज्ज्ञानमनहंकारमात्मजम् । न शक्नोमि पुनः कर्तुं पूजामस्य जगद्गुरोः

その者には、我執なき自己より生まれた智がただちに現れる。されど私は、この जगद्गुरु（ジャガドグル、世界の師）への供養を再び行うことができない。

Verse 52

निवेदयामि चात्मानं शरणं यामि शंकरम् । इति दध्यौ शिवं विष्णुः स्तुत्यामर्पितचेतनः

「我が身を捧げ、シャンカラ（Śaṅkara）に帰依いたします。」かくしてヴィシュヌ（Viṣṇu）は、讃歌によって心を奉じつつシヴァ（Śiva）を観想した。

Verse 53

सत्प्रसादाद्भूतपतेः पुनरेवोद्धुतः क्षितौ । अहं च गगनेऽभ्राम्यमनेकानपि वत्सरान्

衆生の主の慈しみ深い御恩寵により、私は再び地より引き上げられ、そして幾年ものあいだ大空をさまよい続けた。

Verse 54

आघूर्णमाननयनः श्लथपक्षः श्रमं गतः । उपर्युपरि चापश्यं ज्वलनं पुरतः स्थितम्

眩暈で眼が回り、翼はゆるみ、疲労に打ちひしがれて、私はなおもなおも上を仰いだ——すると眼前に、燃えさかる火がそこに立ち現れた。

Verse 55

तेजःस्तम्भं स्थूललिंगाभं शैवं तेजः सुरार्चितम् । आहुः स्म केचिदालोक्य सिद्धास्तेजोंशसंभवाः

それを見て、まさにその光輝の一分より生まれた幾人かのシッダたちは宣言した。「これは光明の柱、巨大なリンガに似る。これはシヴァの光であり、神々に礼拝されるものだ。」

Verse 56

नित्यां शंभोः परां कोटिं दिदृक्षुं मां कृतोद्यमम् । अहोऽयं सत्यमुग्धत्वमद्यापि च चिकीर्षति

私がシャンブ（Śambhu）の永遠にして至高の頂を見ようと励むのを見て、彼らは言った。「ああ—これはまことに迷妄だ。今なおその企てを続けている。」

Verse 57

आसन्नदेहपातोऽपि नाहंकारोऽस्य वै गतः । विशीर्यमाणपक्षोऽयं श्रांत्वा विभ्रांतलोचनः

身の墜落が迫っていても、その驕りは去らなかった。翼は崩れ裂け、疲れ果てて、眼は迷いさまよっていた。

Verse 58

अपारतेजसि व्यर्थो विमोहोऽयं भविष्यति । एवं व्याकुलचित्तोऽयं क्रोडरूपी जनार्दनः

この無辺の光輝の前では、彼の迷妄の努力はむなしく終わる。かくして心乱れ、猪の姿をとるジャナールダナは惑いに沈んだ。

Verse 59

व्यावर्त्तितः शिवेनैव निर्व्याजकरुणाजुषा । ईदृशां ब्रह्ममुख्यानां सुराणां कोटिसंभवः

彼は、偽りなき慈悲に住するシヴァ御自身によって退けられ、引き返させられた。これこそ、梵天を先頭とする無数（クロール）の神々の起こりと帰趨である。

Verse 60

यत्तेजःपरमाणुभ्यस्तस्य पारं दिदृक्षते । स्वात्मनो यो गतो ध्यात्वा समये भगवाञ्छिवः

彼は、最微の原子よりもなお微妙なるその光輝の、はるかな極限を見ようとした。その光輝へと、定めの時に主シヴァは禅観によって自らの真我へ帰入された。

Verse 61

यदि बुद्धिं ददात्यस्मै तस्य नश्येदहंक्रिया । इत्येवं वदतां तेषां सिद्धानां सदयं वचः

「もし御方が彼に正しい覚知を授け給うなら、我執（アハンカーラ）は滅びよう。」—これが、シッダたちの慈悲深き言葉であった。

Verse 62

आकर्ण्य शीर्णाहंकारो ह्यहमात्मन्यचिंतयम् । न वेदराशिविज्ञानात्तपस्तीर्थनिषेवणात्

それを聞いて我が我慢は砕け、私は内に省みて思った。「ヴェーダの学を山のごとく究めたからでもなく、苦行からでもなく、聖なるティールタに参詣すること（だけ）からでもない…。」

Verse 63

संजायते शिवज्ञानमस्यैवानुग्रहादृते । शीर्णेऽपि पक्षयुगले सीदत्यंगे ह्यचंचले

シヴァの真知は、ただ御恩寵によってのみ生ずる。恩寵なきとき、たとえ両翼が砕けても、衆生は動かぬ身に執着して沈み、自由に飛び立つことができない。

Verse 64

पुनरुत्सहते चेतः स्वाहंकारस्य संग्रहे । धिङ्मामहं क्रियाक्रांतमनात्मबलवेदिनम्

またしても心は自らの我執をかき集めようとする。ああ恥ずべきかな—落ち着きなき行為に呑まれ、真我にあらざるものに力があると妄想する。

Verse 65

शिवार्पितमनस्केभ्यः सिद्धेभ्यः सततं नमः । येषां संसर्गलब्धेन तपसा शोधिताशयः

常にシヴァへ心を捧げるシッダたちに、絶えず礼拝を捧げる。彼らの聖なる交わりによって得られるタパスにより、内なる性向は清められる。

Verse 66

शिवमेनं विजानामि स्वात्महेतुं पुरःस्थितम् । यत्प्रसादोपलब्धेन विभवेन समन्विताः

我が前に立つこの御方こそシヴァそのもの—真我の因であると知る。御恩寵により得た威光を具え、彼らはかくして円満となる。

Verse 67

देवाः सर्वे भविष्यंति सततं शमितारयः । यस्य वेदा न जानंति परमार्थं महागमैः

すべての神々は常に怨敵を鎮め、永く安らぐ。されど彼の至上の真実は、偉大なる啓示をもつヴェーダでさえ知り得ない。

Verse 68

तमेव शरणं यामि शंभुं विश्वविलक्षणम् । अवादिषमथाभाष्यं विष्णुं कमललोचनम्

ただ彼のみに帰依する—宇宙のすべてと隔絶したシャンブ。ついで私は語り、蓮華の眼をもつ主ヴィシュヌに呼びかけた。

Verse 69

लब्धदेहः शिवं भक्त्या संश्रितश्चन्द्रशेखरम् । अहो किमिदमाश्चर्यमागतं शौर्यशालिनाम्

身を取り戻し、篤き信愛をもってシヴァ—月を頂く主チャンドラシェーカラ—に帰依して、彼は叫んだ。「ああ、勇者たちに臨んだこの驚異はいかなるものか。」

Verse 70

शंभुना यत्समुद्भूतमहंकारमुपाश्रितौ । आवां परस्परं युद्धमाकर्ण्य विपुलं महत्

我ら二人は、シャンブの御前に生じたアハンカーラ（我執）に寄りかかった。さらに、我らの間の広大にして恐るべき戦いを聞き及び、人々は皆驚嘆した。

Verse 71

स एव शंकरः सर्वमहंकारमथावयोः । अपाहरदमेयात्मा स्वमाहात्म्यप्रकाशनात्

そのシャンカラこそ、量り知れぬ本質をもって、御自身の至上の大いなる威徳を顕し、我ら二人のあらゆる我執を取り除かれた。

Verse 72

इममीश्वरमानतं सुरैरनलस्तम्भमयं सदाशिवम् । अभिपूजयितुं प्रवर्तते स भवेद्वै भवसागरस्य नौः

この主—神々も頭を垂れる火の柱なるサダーシヴァ—を礼拝しようと歩み出す者は、まことに輪廻の大海を渡る舟となる。