Shloka 6
पृथिवीमण्डलपरिज्ञानम्
Sugriva on Surveying the Earth’s Regions
Devanagari script
ततः क्षतजवेगेन आपुपूरे तदा बिलम्।तदहं विस्मितो दृष्ट्वा भ्रातृशोकविषार्दितः।।।।
Transliteration
tataḥ kṣataja-vegena āpupūre tadā bilam | tad ahaṃ vismito dṛṣṭvā bhrātṛ-śoka-viṣārditaḥ ||
Translation
すると血の奔流によって洞窟は満ちた。それを見て私は呆然とし、兄への悲しみに打ちひしがれた。
Word by Word
अथthen
अथ:
काल/क्रम (Sequencing)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formक्रमसूचक-अव्यय (then/thereupon)
अहम्I
अहम्:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootअस्मद् (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा, एकवचन
कृतबुद्धिःhaving decided
कृतबुद्धिः:
कर्ता-विशेषण (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootकृत + बुद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (बुद्धि-शब्दः), प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः ‘कृता बुद्धिः यस्य/या’ = having formed a decision
तुindeed
तु:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle)
सुव्यक्तम्clearly
सुव्यक्तम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootसुव्यक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्रियाविशेषणरूपे (adverbially: ‘clearly’)
निहतःkilled
निहतः:
कर्ता-विशेषण (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootनिहत (कृदन्त; √हन् धातु + नि-)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भूतकृदन्त (PPP/क्त)
गुरुःthe elder (brother)
गुरुः:
कर्ता (Kartā; understood in ‘(गुरुः) निहतः’)
TypeNoun
Rootगुरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अत्र ‘गुरुः’ = ज्येष्ठभ्राता (elder brother)
शिलाa rock
शिला:
कर्ता (Kartā/Subject; of कृता)
TypeNoun
Rootशिला (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पर्वतसङ्काशाlike a mountain
पर्वतसङ्काशा:
कर्ता-विशेषण (Qualifier of शिला)
TypeAdjective
Rootपर्वत + सङ्काश (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपमान-तत्पुरुषः ‘पर्वत-इव सङ्काशा’ (mountain-like)
बिलद्वारिat the cave-entrance
बिलद्वारि:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootबिल + द्वार (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘बिलस्य द्वारम्’
मयाby me
मया:
कर्ता (Kartā/Agent; in passive)
TypeNoun
Rootअस्मद् (प्रातिपदिक; सर्वनाम)
Formतृतीया, एकवचन
कृताwas placed/made
कृता:
क्रिया (Kriyā; passive predicate)
TypeVerb
Rootकृत (कृदन्त; √कृ धातु)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भूतकृदन्त (PPP/क्त) — ‘made/placed’ (agreeing with शिला)
अशक्नुवन्being unable
अशक्नुवन्:
कर्ता-विशेषण (Qualifier; of महिषः)
TypeVerb
Root√शक् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (Present active participle) पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘being unable’
निष्क्रमितुम्to come out
निष्क्रमितुम्:
प्रयोजन (Purpose complement)
TypeVerb
Root√क्रम् (धातु) + निस्- (उपसर्ग)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (Infinitive) — ‘to come out’
महिषःthe buffalo (demon)
महिषः:
कर्ता (Kartā/Subject; of vinaśet)
TypeNoun
Rootमहिष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
विनशेत्might perish/be destroyed
विनशेत्:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Root√नश् (धातु) + वि- (उपसर्ग)
Formविधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
इतिthus
इति:
वाक्य-समाप्ति/उद्धरण (Quotation marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)
Context
'There seeing the cave overflowing with the gushing blood, I was bewildered, thinking that my brother might have been killed. I suffered intense agony.
Characters & Entities
S
SugrivaR
RamaV
Vālī (implied as brother)C
cave (bila)FAQs
Dharma recognizes the weight of kinship and compassion; the verse shows how grief can arise from incomplete knowledge, urging careful judgment.
Blood gushes from the cave, leading Sugriva to fear that Vālī has been killed.
Brotherly affection—his sorrow reflects deep familial attachment.