Previous Verse
Next Verse

Shloka 14

किष्किन्धाप्रवेशः—लक्ष्मणस्य कोपः, तारासान्त्वम्, सुग्रीवदर्शनम्

Lakshmana Enters Kishkindha: Anger, Tara’s Mediation, and Sugriva Encountered

पाण्डुरेण तु सालेन परिक्षिप्तं दुरासदम्।वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम्।।।।शुक्लैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः।सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभितम्।।।।महेन्द्रदत्तैश्श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसन्निभैः।दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैशीतच्छायैर्मनोरमैः।।।।हरिभिस्संवृतद्वारं बलिभिश्शस्त्रपाणिभिः।दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम्।।।।सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः।अवार्यमाणस्सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः।।।।

pāṇḍureṇa tu sālena parikṣiptaṃ durāsadam |

vānarendragṛhaṃ ramyaṃ mahendrasadanopamam || 4.33.14 ||

śuklaiḥ prāsādaśikharaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ |

sarvakāmaphalair vṛkṣaiḥ puṣpitair upaśobhitam || 4.33.15 ||

mahendradattaiḥ śrīmadbhir nīlajīmūtasannibhaiḥ |

divyapuṣpaphalair vṛkṣaiḥ śītacchāyair manoramaiḥ || 4.33.16 ||

haribhis saṃvṛtadvāraṃ balibhiḥ śastrapāṇibhiḥ |

divyamālyāvṛtaṃ śubhraṃ taptakāñcanatoraṇam || 4.33.17 ||

sugrīvasya gṛhaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ |

avāryamāṇaḥ saumitrir mahābhram iva bhāskaraḥ || 4.33.18 ||

ヴァーナラの主スグリーヴァの麗しき宮殿は、淡白の城壁に囲まれて近づき難く、まるでインドラの住処のようであった。白く高い楼閣の頂はカイラーサの峰に比せられ、あらゆる望みを満たす果を結ぶ花咲く樹々がその美を添えていた。さらに、マヘーンドラの賜物と伝えられる、青き雨雲のように濃く、霊妙な花と果をたわわに宿し、心を喜ばせ涼しい木陰を与える見事な樹々があった。門は武器を手にした屈強なヴァーナラたちに囲まれ、天の花鬘に覆われ、灼ける黄金のトーラナが輝いていた。そこへサウミトリー(ラクシュマナ)は大いなる力をもって、妨げられることなくスグリーヴァの美しき住まいに入った—あたかも太陽が広大な雲の群れへと分け入るように。

सःhe (Lakṣmaṇa)
सः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन
सप्तseven
सप्त:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootसप्तन् (संख्या-प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् संख्या-विशेषण (indeclinable numeral used adjectivally)
कक्ष्याःenclosures/courtyards
कक्ष्याः:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootकक्ष्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), बहुवचन (Plural)
धर्मात्माrighteous-souled
धर्मात्मा:
कर्ता-विशेषण (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootधर्मात्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् सः; समासः कर्मधारय (righteous-souled)
नानाजनसमाकुलाःcrowded with many kinds of people
नानाजनसमाकुलाः:
कर्म-विशेषण (Object qualifier)
TypeAdjective
Rootनाना + जन + समाकुल (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् कक्ष्याः; समासः तत्पुरुष (crowded with various people)
प्रविश्यhaving entered
प्रविश्य:
पूर्वकाल-क्रिया (Prior action)
TypeVerb
Rootप्र + विश् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund/absolutive), पूर्वकाल (having entered)
सुमहत्very great
सुमहत्:
कर्म-विशेषण (Object qualifier)
TypeAdjective
Rootसु + महत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् अन्तःपुरम्
गुप्तम्guarded, protected
गुप्तम्:
कर्म-विशेषण (Object qualifier)
TypeAdjective
Rootगुप्त (प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past passive participle from √गुप्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् अन्तःपुरम्
ददर्शsaw
ददर्श:
क्रिया (Verb/आख्यात)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
अन्तःपुरम्inner palace apartments
अन्तःपुरम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअन्तःपुर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुष (inner apartments/harem)
महत्great
महत्:
कर्म-विशेषण (Object qualifier)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् अन्तःपुरम्
हैमराजतपर्यङ्कैःwith gold-and-silver couches
हैमराजतपर्यङ्कैः:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootहैम + राजत + पर्यङ्क (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन; समासः द्वन्द्व (gold-and-silver couches)
बहुभिःwith many
बहुभिः:
करण-विशेषण (Instrument qualifier)
TypeAdjective
Rootबहु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसक, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् वरासनैः
and
:
समुच्चय (Coordinator)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
वरासनैःwith excellent seats
वरासनैः:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootवरासन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; समासः कर्मधारय (excellent seats)
महार्हास्तरणोपेतैःfurnished with precious coverings
महार्हास्तरणोपेतैः:
करण-विशेषण (Instrument qualifier)
TypeAdjective
Rootमहार्ह + आस्तरण + उपेत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (पर्यङ्कैः/आसनैः); समासः तत्पुरुष (provided with very costly coverings)
तत्रthere
तत्र:
अधिकरण (Locative/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (locative adverb: 'there')
तत्रhere and there
तत्र:
अधिकरण (Locative/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formपुनरुक्त-अव्यय (repetition for distributive sense: 'here and there')
उपशोभितम्adorned
उपशोभितम्:
कर्म-विशेषण (Object qualifier)
TypeAdjective
Rootउप + शोभ् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् अन्तःपुरम्

The abode of Sugriva was encircled by a white rampart and unapproachable.It was enchanting like the abode of Indra. The mansion tops were like the white peaks of Kailas mountain filled with blossoming trees which could yield all kinds of fruits to suit one's taste. The trees were huge like dark clouds, cool and shady with wonderful flowers in full bloom, the riches gifted by Indra, were delightful. The entrance was guarded by mighty monkeys holding weapons in hand. It had a golden archway at the entrance decorated with wonderful garlands and strings of golden flowers. Saumitri of great prowess entered the rich abode of Sugriva just as the Sun enters huge clouds unobstructed.

S
Sugriva
L
Lakshmana (Saumitri)
I
Indra (Mahendra)
K
Kailasa
K
Kishkindha
V
Vanaras (haris)

FAQs

Dharma is expressed as rightful kingship and protected order (rājadharma): Sugrīva’s guarded, well-appointed residence symbolizes a stable polity capable of keeping promises and supporting Rāma’s truthful mission.

Lakṣmaṇa reaches Sugrīva’s palace in Kiṣkindhā; the poet pauses to depict its fortification, beauty, and vigilant guards before describing Lakṣmaṇa’s unhindered entry.

Lakṣmaṇa’s fearless moral resolve and clarity of purpose: he advances straight into the royal seat to uphold Rāma’s cause, undeterred by splendor or security.