Shloka 18

लक्ष्मणक्रोधः सुग्रीवप्रबोधनं च

Lakshmana’s Wrath and the Summoning of Sugriva

Devanagari script

तं दृष्ट्वा वानरास्सर्वे लक्ष्मणं पुरुषर्षभम्।शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान्।।जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः पर्वतान्तरे।

Transliteration

taṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabham |

śailaśṛṅgāṇi śataśaḥ pravṛddhāṃś ca mahīruhān ||

jagṛhuḥ kuñjaraprakhyā vānarāḥ parvatāntare ||

Translation

人中の雄牛ラクシュマナを見て、山あいで象のように巨きな猿たちは皆、数百の岩峰や生い茂った大樹を武器としてつかみ取った。

Word by Word

• तम्: him
• तम्: कर्म (object of dṛṣṭvā)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: पूर्वकाल-क्रिया
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: क्त्वा (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव

• वानराः: monkeys
• वानराः: कर्ता (Kartā; subject)
• Type: Noun
• Root: वानर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• सर्वे: all
• सर्वे: कर्ता-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम्

• लक्ष्मणम्: Lakshmana
• लक्ष्मणम्: कर्म (object seen/target)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• पुरुषर्षभम्: bull among men
• पुरुषर्षभम्: कर्म (apposition to Lakṣmaṇam)
• Type: Noun
• Root: पुरुष + ऋषभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपाधि (epithet)

• शैलशृङ्गाणि: mountain-peaks (rocky crags)
• शैलशृङ्गाणि: कर्म (object of jagṛhuḥ)
• Type: Noun
• Root: शैल + शृङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• शतशः: by hundreds
• शतशः: परिमाण (quantity)
• Type: Indeclinable
• Root: शतशस् (अव्यय)
• Form: परिमाणवाचक-अव्यय (distributive adverb: 'by hundreds')

• प्रवृद्धान्: fully grown
• प्रवृद्धान्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: प्र + वृध् (धातु)
• Form: क्त (PPP), पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषणम्

• च: and
• च: समुच्चय
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• महीरुहान्: great trees
• महीरुहान्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: मही + रुह (प्रातिपदिक; रुह् धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• जगृहुः: seized
• जगृहुः: क्रिया (Kriyā)
• Type: Verb
• Root: ग्रह् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• कुञ्जरप्रख्याः: elephant-like (in size)
• कुञ्जरप्रख्याः: कर्ता-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: कुञ्जर + प्रख्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम् (comparable to elephants)

• वानराः: monkeys
• वानराः: कर्ता (Kartā; subject reiteration)
• Type: Noun
• Root: वानर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• पर्वतान्तरे: between the mountains
• पर्वतान्तरे: अधिकरण (Adhikaraṇa; location)
• Type: Noun
• Root: पर्वत + अन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; स्थानवाचक

Context

Hundreds of monkeys of the size of elephants stood holding huge trees and boulders of rocks on seeing Lakshmana, the bull among men.

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa
• Kiṣkindhā (context)
• Mountains (giripradeśa/parvatāntara)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes protective vigilance: the guards act to defend their king and city, though the scene warns how fear and misunderstanding can escalate toward violence.

What is the narrative situation?

Kiṣkindhā’s guards, alarmed by Lakṣmaṇa’s approach and visible anger, arm themselves with natural weapons.

Which character virtue is emphasized?

Collective duty (rakṣā-dharma): the vānara sentries demonstrate readiness to protect their capital.