Shloka 17

पम्पा

तीर-वर्णनम् / Rama’s Lament at Pampa and the Approach to Rishyamuka

Devanagari script

स एष सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः।गन्धमभ्यवहन्पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः।।।।

Transliteration

sa ēṣa sukhasaṃsparśō vāti candanaśītalaḥ | gandham abhyavahan puṇyaṃ śramāpanayano ’nilaḥ ||

Translation

この風は触れて心地よく、白檀のように涼やかに吹く。清らかな香りを運び、疲れを払い去るかのようである。

Word by Word

• सः: he/that (wind)
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम्; सर्वनाम (pronoun)

• एषः: this
• एषः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम (demonstrative)

• सुख-संस्पर्शः: having a pleasant touch
• सुख-संस्पर्शः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सुख (प्रातिपदिक) + संस्पर्श (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (genitive determinative): सुखस्य संस्पर्शः; विशेषणम् (adjective)

• वाति: blows
• वाति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वा (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), प्रथम-पुरुषः (3rd), एकवचनम्; परस्मैपदम्

• चन्दन-शीतलः: cool like sandalwood
• चन्दन-शीतलः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: चन्दन (प्रातिपदिक) + शीतल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (determinative): चन्दनेन शीतलः / चन्दनवत् शीतलः; विशेषणम्

• गन्धम्: fragrance
• गन्धम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: गन्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम्

• अभ्यवहन्: carrying along
• अभ्यवहन्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: अभि+वह् (धातु)
• Form: वर्तमान-कृदन्तः, शतृ-प्रत्ययः (present active participle); पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; परस्मैपदी; क्रियाविशेषणभावः (concomitant action)

• पुण्यम्: pure/holy
• पुण्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (qualifies गन्धम्)

• श्रम-अपनयनः: remover of fatigue
• श्रम-अपनयनः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: श्रम (प्रातिपदिक) + अपनयन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः: श्रमस्य अपनयनः; विशेषणम्

• अनिलः: wind
• अनिलः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अनिल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

Context

'The gentle touch of the breeze that blows, cool like sandalwood, full of pure fragrance, takes away the fatigue of the body.

Characters & Entities

• anila (wind)
• candana (sandalwood)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is associated with alleviating fatigue and suffering: the image of a soothing wind becomes a model for righteous conduct—bringing relief, purity, and calm to others.

What is the narrative situation?

Rama describes the spring breeze—cool, fragrant, and soothing—while traveling with Lakshmana.

Which character virtue is emphasized?

Gentleness and empathy: Rama values what heals and refreshes, reflecting a dharmic orientation toward welfare.