Adhyaya 51

Verse 1

ऋषय ऊचु । कर्मयोगः कथं सूत येन चाराधितो हरिः । प्रसीदति महाभाग वद नो वदतां वर

聖仙たちは言った。「おおスータよ、いかにしてカルマ・ヨーガを修し、それによってハリは礼拝されると満悦されるのか。幸いなる者よ、我らに語れ。汝は語り手の中の最勝である。」

Verse 2

येनासौ भगवानीशः समाराध्यो मुमुक्षुभिः । तद्वदाखिललोकानां रक्षणं धर्मसंग्रहम्

この道によって、解脱を求める者は至福なる主を正しく礼拝すべきである。同様に、あらゆる世界の守護は、ダルマの保持と統合として成り立つ。

Verse 3

तं कर्मयोगं वद नः सूत मूर्तिमयस्तु यः । इति शुश्रूषवो विप्रा भवदग्रे व्यवस्थिताः

「おおスータよ、そのカルマ・ヨーガを我らに説け。いかに実践として具現するのか。」こうして聴聞を願うバラモンたちは、汝の前に集い立った。

Verse 4

सूत उवाच । एवमेव पुरा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः । ऋषिभिरग्निसंकाशैर्व्यासस्तानाह तच्छृणु

スータは言った。昔、サティヤヴァティーの子ヴィヤーサもまた、火のごとく輝く聖仙たちに同じように問われた。そこでヴィヤーサは彼らに語った――それを聞け。

Verse 5

व्यास उवाच । शृणुध्वंमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् । कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यंतिकफलप्रदम्

ヴィヤーサは言った。「すべての聖仙（リシ）よ、わたしが今説き明かす永遠の教えを聴け――ブラーフマナたちのカルマ・ヨーガ、究極の果を授けるものを。」

Verse 6

आम्नायसिद्धमखिलं ब्राह्मणार्थं प्रदर्शितम् । ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः

聖なる伝承（アームナーヤ）により確立され、ブラーフマナのために余すところなく示されたすべて——かつて聖仙たちが聴聞する中で、プラジャーパティたるマヌが語った。

Verse 7

सर्वव्याधिहरं पुण्यमृषिसंघैर्निषेवितम् । समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम

これは聖なるもので、あらゆる病を除く。聖仙の集いがこれを修する。汝らは心を統一し、わたしの語るところを聴け。

Verse 8

कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमः । गर्भाष्टमेऽष्टमेवाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः

ウパナヤナ（聖紐の入門）を受けたのち、最勝の二度生まれ（ドヴィジャ）は、自らのグリヒヤ・スートラに説かれる規定に従い、受胎より第八年に――まさに第八年に――ヴェーダを学ぶべきである。

Verse 9

दंडी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः । भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्ष्यमाणो गुरोर्मुखम्

杖を携え、腰帯と聖紐を身につけ、黒羚羊の皮をまとい、聖者は托鉢により生きた。師の安寧を念じ、教えを受けんと常にグルの顔を仰いだ。

Verse 10

कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा । ब्राह्मणानां त्रिवृत्सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा

遠い昔、梵天は聖なる糸のために綿を造られた。ブラーフマナのウパヴィータは三つ撚りの紐であり、クシャ草で作るか、あるいは素布によってもよい。

Verse 11

सदोपवीती चैव स्यात्सदाबद्ध शिखो द्विजः । अन्यथा यत्कृतं कर्म्म तद्भवत्ययथाकृतम्

二度生まれの者は常にウパヴィータを身につけ、シカー（頂髻）を常に結んでおくべきである。さもなくば、行ういかなる儀礼も、正しく成されたものとはならない。

Verse 12

वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् । तदेव परिधानीयं शुक्लं तांतवमुत्तमम्

飾り気のない衣を着るべきである。綿の衣、あるいは質素なカシャーヤ色に染めた衣である。まことに、最上の白い糸布のみを身にまとうべきである。

Verse 13

उत्तरं तु समाम्नातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् । अभावे गावयमपि रौरवं वा विधीयते

上衣については、伝え定められた吉祥の衣は黒羚羊の皮である。もしそれが得られぬなら、ガヴァヤの皮、あるいはラウラヴァの皮であってもよいと説かれる。

Verse 14

उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्यबाहौ समर्पितम् । उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कंठसज्जने

右腕を上げ、聖なる糸を左肩に掛けるとき、それは常にウパヴィータの形と呼ばれる。首に回して掛けるときは、ニヴィータと呼ばれる。

Verse 15

सव्यबाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः । प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्येकर्मणि योजयेत्

聖紐を左の腕から持ち上げて右側に掛けることを、汝ら二度生まれの者よ、プラーチーナーヴィータという。祖霊のための儀礼においてこれを用いるべきである。

Verse 16

अग्न्यागारे गवां गोष्ठे होमे तप्ये तथैव च । स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ

火の舎において、牛舎において、ホーマの供養の時、また苦行の時も；ヴェーダの学習と食事の時には常に、さらにバラモンの臨在のもとでも、正しい作法と慎みを保つべきである。

Verse 17

उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे । उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः

師への奉仕の時、サンディヤーの時刻、そして善き人々の交わりにおいては、常に定法どおりに聖紐を着けるべきである。これこそ永遠の規則である。

Verse 18

मौंजी त्रिवृत्समां श्लिष्टां कुर्याद्विप्रस्य मेखलाम् । मुंजाभावे कुशेनाहुर्ग्रंथिनैकेन वा त्रिभिः

ブラーフマナには、ムンジャ草でメーカラー（腰帯）を作るべきである。三つ撚りを均等にし、密に合わせよ。ムンジャが無いなら、クシャ草で作り、一つの結び目—あるいは三つの結び目を設けると言われる。

Verse 19

धारयेद्वैणवपालाशौ दंडौ केशांतिकौ द्विजः । यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च

二度生まれの者は、竹またはパラーシャ材の二本の杖を携え、その長さは髪の端（髻）に届くほどとせよ。あるいは、祭祀にふさわしい樹から得た杖を携えよ。性質は柔和で、傷や欠けのないものがよい。

Verse 20

सायंप्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः । कामाल्लोभाद्भयान्मोहात्त्यक्त्वैनां पतितो भवेत्

再生の者は、夕べと暁に、心を統一してサンディヤー（Sandhyā）を礼拝すべきである。欲・貪り・恐れ・迷妄によってこれを捨てるなら、堕落した者となる。

Verse 21

अग्निकार्यं ततः कुर्यात्सायंप्रातः प्रसन्नधीः । स्नात्वा संतर्पयेद्देवानृषीन्पितृगणांस्तथा

次いで、心を静め喜びに満たして、夕べと朝に火の儀礼を行うべきである。さらに沐浴の後、神々とリシたち、そして祖霊の群れにも満足の供献（タルパナ）を捧げよ。

Verse 22

देवताभ्यर्चनं कुर्यात्पुष्पैः पत्रैर्यवांबुभिः । अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः

花と葉と大麦と水をもって神々を礼拝すべきである。またダルマにかなって、常に年長者への敬礼と挨拶を習いとせよ。

Verse 23

असावहं भो नामेति सम्यक्प्रणतिपूर्वकम् । आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तंद्रादिपरिवर्जितः

「これは私でございます、尊者よ」と名を正しく告げ、まず正しい礼拝の拝礼を捧げてから、怠惰などを離れ、長寿と健康の成就のために励むべきである。

Verse 24

आयुष्मान्भव सौम्येति वचो विप्रोऽभिवादने । आकारश्चास्य नाम्नोंऽते वाच्यः पूर्वाक्षरप्लुतः

ブラーフマナが挨拶に答えるときは、「長寿であれ、やさしき者よ」と言うべきである。また相手の名の末尾に長音「ā」を添え、その直前の音節を長く発音せよ。

Verse 25

यो न वेत्त्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् । नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः

礼拝への正しい返礼の挨拶を知らぬバラモンは、学識ある者が挨拶すべきではない。彼はシュードラと異ならぬ者と見なされる。

Verse 26

व्यत्यस्तपाणिना कार्यं पादसंग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः

師（グル）の御足は手を交差させて捧げ持つべきである。左手は左足に、右手は右足に触れる。

Verse 27

लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव वा । अवाप्य प्रयतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्

世俗の学であれ、ヴェーダの学であれ、霊性の智であれ、努めて得たなら、まずそれを授けた師に恭敬の礼拝を捧げるべきである。

Verse 28

नोदकं धारयेद्भैक्ष्यं पुष्पाणि समिधस्तथा । एवंविधानि चान्यानि न देवार्थेषु कर्म्मसु

神々のための儀礼においては、水・施しの食・花・供木（サミド）を後のために取り置いてはならない。その他これに類するものも蓄えてはならぬ。

Verse 29

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रबंधुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च

バラモンには安寧を問え。クシャトリヤには病なきことを問え。ヴァイシャに会えば安泰と繁栄を問え。シュードラにはまことに健康を問うべきである。

Verse 30

उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता त्राता च भीतितः । मातुलः श्वशुरश्चैव मातामह पितामहौ

師（導師）、父、兄、守護する兄弟、そして恐れから救う者；また母方の叔父と舅、さらに外祖父と祖父—これらすべては殊に敬い奉るべきである。

Verse 31

वर्णश्रेष्ठः पितृव्यश्च पुंसोऽत्र गुरवः स्मृताः । माता मातामही गुर्वी पितुर्मातुश्च सोदराः

ここでは、自らのヴァルナにおける最上の者と父方の叔父が、男子の長老（グル）とみなされる。さらに母と外祖母も尊き長老として敬われ、父母の姉妹もまた同様である。

Verse 32

श्वश्रूः पितामही ज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः । ज्ञेयस्तु गुरुवर्गोऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः

姑（しゅうとめ）、祖母、姉、そして乳母・養育者—これらの女性は尊ぶべきグルと知るべきである。おお二度生まれの者たちよ、この長老の群れは母系・父系の双方に属すると理解せよ。

Verse 33

अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः । गुरून्दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलि

これらの師に対しては、心と言葉と身体の行いによって随順し奉仕すべきである。グルを見たなら立ち上がり、礼拝し、合掌して挨拶せよ。

Verse 34

नैतैरुपविशेत्सार्द्धं विवदेन्नात्मकारणात् । जीवितार्थमपि द्वेषाद्गुरुभिर्नैव भाषणम्

彼らと同席してはならず、また自分のために論争してはならない。たとえ生計のためであっても、憎しみから語り合ってはならない—相手が年長者や上位者であっても同じである。

Verse 35

उद्रिक्तोऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः । गुरूणामपि सर्वेषां पंच पूज्या विशेषतः

たとえ他の徳に満ちていても、グル（師）を憎み侮る者は堕ちてゆく。あらゆるグルの中でも、五人はとりわけ礼拝し敬うべきである。

Verse 36

तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता । यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते

その中でも最初の三者が最も勝れており、さらに彼らの母も大いに尊ばれる。すなわち、種を授ける者、産み出す者、そして知を授ける者である。

Verse 37

ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पंचैते गुरवः स्मृताः । आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः

家の年長者、兄弟、そして夫—さらに二者を加えて—これらが五つの「グル」として説かれる。あらゆる努力を尽くし、たとえ命を捨てても彼らを敬うべきである。

Verse 38

पूजनीया विशेषेण पंचैते भूतिमिच्छता । यावत्पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ

繁栄を願う者は、この五者をとりわけ礼敬すべきである。父と母という二人が、変わらず堅固に保たれている限り。

Verse 39

तावत्सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात्तत्परायणः । पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि

他のすべてを捨てて、息子はその務めに全身全霊で帰依すべきである。もし良き子の徳を備えるなら、父母はまことに大いに喜ぶであろう。

Verse 40

स पुत्रः सकलं धर्मं प्राप्नुयात्तेन कर्मणा । नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः

その行いによって、そのような子はダルマの全き成就を得る。母に等しい神はなく、父に等しい師はない。

Verse 41

तयोः प्रत्युपकारोऽपि न कथंचन विद्यते । तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात्कर्मणा मनसा गिरा

その二人への報恩は、いかなる仕方でも成し得ない。ゆえに常に、行い・心・言葉によって、彼らの喜ぶことをなすべきである。

Verse 42

न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् । वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा

その二人の許しなくして、他のいかなる宗教的務めも行ってはならない。ただし日々の儀礼と臨時の儀礼は別であり、解脱（モークシャ）を果とする行いさえも脇に置くべきである。

Verse 43

धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानंतफलप्रदः । सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया

ダルマの精髄は説き明かされ、死後に無尽の果報を与える。説者を正しく敬い、彼はその許しを得て去った。

Verse 44

शिष्यो विद्याफलं भुंक्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि । यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूढोऽवमन्यते

弟子は学びの果を享受し、死後には天界に至る。だが父にも等しい長兄を侮る愚者は、災いに陥る。

Verse 45

तेन दोषेण संप्रेत्य निरयं घोरमृच्छति । पुंसां वर्त्मनि सृष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा

その過失によって、死後、人は恐ろしい地獄に赴く。ゆえに、夫は男子のために定められた道として立てられているのだから、夫は常に敬い崇められるべきである。

Verse 46

अपि मातरि लोकेऽस्मिन्नुपकाराद्धि गौरवम् । मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून्

この世においても、敬いは恩恵によって生じる。ゆえに、母方の叔父、父方の叔父、舅、祭式を司る祭官、そして師を敬うべきである。

Verse 47

असावहमिति ब्रूयात्प्रत्युत्थायाभिवादयेत् । अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत्

「私でございます」と告げ、立ち上がって恭しく礼拝すべきである。たとえ年少であっても、ディークシャー（灌頂・入門）を受けた者を名で呼んではならない。

Verse 48

भो भवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित् । अभिवाद्यश्च पूज्यश्च शिरसानम्य एव च

ダルマを知る者は、敬称「bhavat」を先にして彼に語りかけるべきである。礼拝して敬い、さらに頭を垂れて拝すべきである。

Verse 49

ब्राह्मणक्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा । नाभिवाद्याश्च विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथंचन

ブラーフマナ、クシャトリヤ等、śrī（吉祥・繁栄）を願う者は常に敬意をもって振る舞うべきである。だがクシャトリヤ等は、いかなる場合もブラーフマナに先んじて挨拶（礼拝）を始めてはならない。

Verse 50

ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः । ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति श्रुतिः

たとえ彼らが博学で、知識と祭式の行いと徳を備えていても、聖典（シュルティ）は、すべてのヴァルナのために吉祥の祝福を宣するのはブラーフマナであると説く。

Verse 51

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे कर्मयोगकथनं । नाम एकपंचाशत्तमोऽध्यायः

かくして、栄光ある『パドマ・マハープラーナ』のスヴァルガ・カーンダにおける「カルマ・ヨーガの教え」と名づけられた第五十一章は終わる。

Verse 52

पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः । विद्याकर्मवयोबंधुर्वित्तं भवति पंचमम्

女性にとって、夫ただ一人が第一の師であり、あらゆる場において導き手と見なされる。さらに、学識、仕事、年齢、親族、そして財も数えられ、財が第五とされる。

Verse 53

मान्यस्थानानि पंचाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात् । पंचानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवंति च

尊ぶべき位は五つあると言われ、先のものほど後のものに勝って重い。さらにその五つのうち、上位三ヴァルナにおいては、より大きな資格がより強いものと見なされる。

Verse 54

यत्र स्युः सोऽत्र मानार्हः शूद्रोऽपि दशमीं गतः । पंथा देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे विचक्षुषे

彼らがどこにいようとも、そこにいるその人こそ尊ばれるべきである—たとえ第十の段階に至ったシュードラであっても。ブラーフマナ、女性、王、そして識別を備えた者には道を譲るべきである。

Verse 55

वृद्धाय भारभग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च । भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम्

彼は慎み深く、日ごとに善良なる人々の家々から施しを携え、重荷に砕かれ、病み衰えた老者のために尽くした。

Verse 56

निवेद्य गुरुवेऽश्नीयाद्वाग्यतस्तदनुज्ञया । भवत्पूर्वं चरेद्भैक्ष्यमुपवीती द्विजोत्तमः

まず師に供え、師の許しを得てのみ食し、言葉を慎め。最勝の再生者は、師が食を終えた後にのみ托鉢に出で、聖紐を正しく身に帯びよ。

Verse 57

भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम् । मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम्

「王よ、クシャトリヤは中位にあり、ヴァイシャは汝の下に置かれる。（不相応に近づくべからず）母、姉妹、また自らの母方の叔母に。」

Verse 58

भिक्षेत भिक्षांप्रथमं याचैनं न विमानयेत् । सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा

まず施しを乞い求めよ。もし乞う者があれば、その者を侮り退けてはならぬ。托鉢は同族の家々に限るか、あるいは諸ヴァルナに等しく開かれた家にて行え。

Verse 59

भैक्ष्यस्याचरणं प्रोक्तं पतिता दिवि वर्जितम् । वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्म्मसु

托鉢により生を立てる行は（ある者には）説き示されたが、正道より堕した者には天の道において禁ぜられる。ヴェーダの儀礼と供犠を欠かさず、自らの務めにおいて称賛される者にのみ、その本分の行のうちでそれは讃えられる。

Verse 60

ब्रह्मचार्य्याहरेद्भैक्ष्यं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम् । गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबंधुषु

梵行者は、慎みと節制をもって日々家々より施しの食を受けるべきである。されど師の家族のもとでは乞うてはならず、また自らの親族・縁者の間でも乞うてはならない。

Verse 61

अलाभेत्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत् । सर्वं वा विचरेद्ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे

もし他家で（施しの）食が得られぬなら、先に訪れた家々を順に少しずつ避けるべきである。あるいは前述の手立てがかなわぬときは、村じゅうを巡ってよい。

Verse 62

नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन् । समाहृत्य तु भैक्ष्यान्नं यावदर्थममायया

言葉を戒めて慎み、方々を見回さず、彼は乞食の食を必要な分だけ集め、欺きなく受け取った。

Verse 63

भुंजीत प्रयतो नित्यं वाग्यतोऽनन्यमानसः । भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैवेकान्नो भवेद्व्रती

誓戒を守る者は、清浄と節制をもって日々食し、言葉を慎み、心を他に散らさぬようにせよ。常に施しの食によって生き、ただ一つの家にのみ依って食する者となってはならない。

Verse 64

भैक्ष्यैण वर्त्तिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता । पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैनमकुत्सयन्

施しによって生きる者にとって、その生は断食に等しいと説かれる。受けた食を日々尊び、けなすことなくそれを食すべきである。

Verse 65

दृष्ट्वा हृष्येत्प्रसीदेच्च प्रतिनंदेच्च सर्वशः । अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम्

食を見たなら、喜び、満ち足り、あらゆる形で称賛すべきである。過食は病を招き、寿命を縮め、天界の福にかなわない。

Verse 66

अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । प्राङ्मुखोऽन्नानि भुंजीत सूर्याभिमुखमेव वा

不浄で世に忌まれるものには功徳がない。ゆえにそれを避けよ。食事は東に向かって、あるいは太陽に向かって取るべきである。

Verse 67

नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः । प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुंजानो द्विरुपस्पृशेत्

北を向いて食してはならない。これは永遠の規則である。手足を洗い、食事の最中に、浄めの作法であるアーチャマナ（清めの触れ）を二度行うべきである。

Verse 68

शुद्धे देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत्

清らかな場所に座し、食後にアーチャマナ（儀礼的な水のすすり）を二度行うべきである。